Кіріспе

Құрып кеткен динозаврлар туысы

Бамбираптор – 72 миллион жыл бұрынғы, құс сияқты денелі, дромаеозавридтер тобына жататын, Канзас университеті, Йель университеті және Нью-Орлеан университеті ғалымдары сипаттаған динозавр. Голотип қазбасының ұзындығы бір метрден кем, бірақ бұл үлгі жас жануар екені көрінеді, сондықтан Бамбираптор жас Саурорнитолестес болуы мүмкін. Кішкентай өлшеміне байланысты, ол танымал Disney мультфильмінің кейіпкерінің атымен (атауы сөзбе-сөз "Бамби ұрысы" деп аударылады) және Флоридадағы жаңа Грейвс табиғи тарих мұражайына бұл қазбаны сатып алып, берген бай отбасының фамилиясымен аталды – Bambiraptor feinbergi.

Ашылу

Бамбираптордың қаңқасы 1995 жылы 14 жасар қазба іздеуші Уэс Линстер тауып алды. Линстер «Time» журналына биік төбеде қаңқаны тапқанын және оның табылғанына қатты қуанғанын айтты. «Мен анамды шақыру үшін төбеден жүгіріп түстім, өйткені онымен өздігімнен араласуым дұрыс емес еді», - деді ол. Линстердің сол төбеде тапқан сүйектері шамамен 95 пайызға толыққан қаңқаны қазу жұмыстарына әкелді. Оның толықтығының арқасында Флорида палеонтология институтының директоры Мартин Шугар оны археологтарға египеттік иероглифтерді түсінуге көмектескен Розетта тасына теңеді. 1964 жылы Вайоминг штатында Дайнонихты ашқаннан кейін динозаврлардан құстардың пайда болуы туралы теорияны қайта жаңғыртқан Йель университетінің палеонтологы Джон Остром осы пікірмен келісіп, бұл үлгіні «көшпе» деп атады және журналистерге қаңқаның толықтығы мен деформацияланбағандығы ғалымдарға динозаврлар мен құстардың байланысын одан әрі зерттеуге көмектесетінін айтты. Алғашқыда бұл қаңқа Saurornitholestes тұқымдасының жас өкілі деп есептелді, ал 1997 жылы оны Velociraptor sp. деп жариялады. 2000 жылы Дэвид Бернхэм, Крайг Дерстлер, Фил Керри, Роберт Баккер, Чжоу Чжунге және Джон Остром оны жаңа туыс ретінде сипаттап, Bambiraptor feinbergi деп атады. Туыстың атауы Бамби есімінен алынған, ол үлгінің жас екенін көрсетеді, ал «raptor» латын сөзі «тоңдаушы» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау қазбаларды браконьерлерден сатып алып, ғылымға ұсынған Майкл мен Энн Файнбергтерге арналған. 2000 жылы Джордж Ольшевский «feinbergorum» деген эпитетті ұсынды, ол көпше жалдағы генетив, бірақ кейбір авторлар оны қолданғанмен, ICZN енді мұндай түзетулерге рұқсат бермейді. Холотиптік үлгі AMNH FR 30556 (бұрын AMNH 001 және FIP 001, кейде қателікпен AMNH FR 30554 деп аталады) Кампан дәуірінің соңына жататын Жоғарғы Екі Дәрілік формациясының қабаттарынан табылған. Қазіргі уақытта ол Нью-Йорктегі Америка табиғи тарих мұражайында сақталады. Ол жасөспірімнің бас сүйегі бар, жартылай байланысқан, көбінесе толық қаңқадан тұрады. Қаңқаның оң жағы зақымдалғанмен, көптеген сүйектер қысылмаған және жақсы сақталған. Құйрықтың ұшы жоқ. 2000 жылы FIP 002 136 паратипі де тағайындалды, ол кем дегенде екі ересек жеке тұлғаның отыз төрт қаңқа элементтерінен тұрады және холотиптің жанынан табылған. 2004 жылы түрге жоғарғы жақ сүйегі, үлгі MOR 553S 7 30 91 274 жатқызылды.

Сипаттама

Ересектер туралы мәлім болғанымен, тек типтік үлгісі, яғни жас үлгісі ғана сипатталған. Бұл жас бамбираптордың сақталған ұзындығы 0,7 метр, ал жалпы ұзындығы шамамен 1 метрді құрайды. Оның салмағы екі килограммға жуық болған болуы мүмкін. Ұзын артқы аяқтары оның жылдам жүгіре алатынын көрсетеді. Сонымен қатар, оның өте ұзын қолдары және жақсы дамыған тірек сүйегі болған. 2021 жылы жарияланған SVP абстрактісінде голотип MOR 553S 7 30 91 274 үлгісінің өлшеміне 30-40% тең екені айтылған. Голотиптің өлшемдерін тікелей ұлғайтқанда 2,5-3,3 метрлік ұзындық алынады. Дегенмен, бұл төмен бағалау болуы мүмкін, себебі үлгі – холотип сияқты пропорциялары бар жоғарғы жақ сүйегі, ал жас жануарлардың бас сүйегі салыстырмалы түрде ұзын болады. 2010 жылы Грегори С. Пол ересек түлкінің ұзындығын , салмағын 5 килограмм деп есептеген.

Алдыңғы аяқтары

Фил Сентердің Техас штатының Оранж қаласындағы Ламар мемлекеттік колледжінде жүргізген зерттеулері Бамбираптордың бірінші және үшінші саусақтарының бір-біріне қарсы қоюға қабілетті болғанын, ал алдыңғы аяқтарының қолды аузына жеткізуге мүмкіндік беретін икемділікке ие болғанын көрсеткен. Бұл жануарға алдыңғы аяқтарымен тамақты "ұстап", аузына салуға мүмкіндік берген, бұл қазіргі кездегі кейбір шағын сүтқоректілерге ұқсас.

Ми

Бамбираптордың миының көлемі қазіргі құстардың ең кішкентай шегінде болған. Оның үлкен мишығы, басқа дромеозаврлардан жоғары шапшаңдық пен интеллект деңгейін көрсетеді. Дэвид А. Бернхам Bambiraptor feinbergi ағаш өсімдіктерінде тіршілік еткен болуы мүмкін деген гипотеза ұсынды. Ағаштардағы өмір эволюциялық қысымға ұшыраған, нәтижесінде ми үлкейген болуы мүмкін. Бернхам сондай-ақ, кесірткелер мен сүтқоректілер сияқты жылдам қимылдайтын жануарларды аулау қажеттілігінен мидың үлкейіп дамуы мүмкін деген балама гипотезаны келтіреді. Бамбираптордың голотипі 14 см³ көлемдегі миға ие болды, бұл оның дене мөлшеріне шаққанда кез келген динозаврдың ең үлкен миы, бірақ мидың көлемі оның жасына байланысты болуы мүмкін, себебі жас жануарлардың ми-дене арақатынасы ересектерге қарағанда жоғары болады.

Қауырсын

Бамбираптор алғаш рет таныстырылған конференцияда динозаврларды қайта құрау маманы Брайан Кули Бамбирапторды қауырсынмен бейнеледі, тіпті қазбаның өзінде қауырсын табылмаған болатын. Оның шешіміне кладистикалық талдау бойынша Бамбираптордың Паравес тобының мүшесі болғандығы әсер етті, бұл топта қауырсынды нағыз құстар және Oviraptorosauria тобының туыс таксоны бар еді, ал бұл топта да қауырсынды нысандар кездеседі (мысалы, Caudipteryx). Сондықтан филогенетикалық жіктеуге сүйене отырып, Бамбираптордың да қауырсыны болған деп болжам жасалды. Көптеген палеонтологтар Кулидің пікірін қолдайды, ал кейінгі жаңалықтар Бамбираптор сияқты кішкентай дромаеозавридтердің толығымен қауырсынмен жабылғанын растады (қосымша ақпарат алу үшін Dromaeosauridae қараңыз).

Филогения

2000 жылы бамбираптор Dromaeosauridae тұқымдасына жатқызылды. Кейінгі кладистикалық талдаулар бамбираптордың орналасуы бойынша әртүрлі пікірлерді көрсетті: ол Velociraptorinae, Microraptoria және ең соңғы талдаулар бойынша Saurornitholestinae-де табылды.