Кулион: Палаванның тарихы мен мұрасы

Кіріспе

Палаван муниципалитеті, Филиппин.

Кулион, ресми түрде Кулион муниципалитеті, Филиппиннің Палаван провинциясындағы 3-ші сыныпты муниципалитет. 2020 жылғы санақ бойынша халқы 23 213 адамды құрайды. Кулион негізінен Кулион аралынан және Каламиан аралдар тобының бөлігі ретінде 41 кішкентай аралдан тұрады. 1906 жылдан бастап, Американың отаршылдық режимі кезінде және Филиппиннің Америка одақтастығы дәуірінде бұл бұрынғы арашалау ошағы болған. Аралдағы арашалау 1980 жылдары жойылғанмен, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы оны арашалаудан бос аймақ деп тек 2006 жылы жариялады. Муниципалитет 1992 жылғы 19 ақпандағы №7193 Республикалық заңмен құрылған. 2017 жылдың мамыр айында Филиппиннің ЮНЕСКО Ұлттық комиссиясы Кулионның арашалау туралы құжаттамалық мұрасының тізімін дайындауға кірісті, ол болашақта ЮНЕСКО-ның «Әлемдік естеліктер бағдарламасына» ұсынылатын болады. 2018 жылдың мамыр айында Кулион мұражайы мен мұрағаты Филиппин тарапынан ЮНЕСКО-ның Азия және Тынық мұхиты аймағындағы «Әлемдік естеліктер тізіміне» ресми түрде ұсынылды. 2018 жылғы 18 маусымда Кулион арашалау мұрағаты Азия мен Тынық мұхиты аймағының «Әлемдік естеліктер тізіміне» ресми түрде енгізілді. Үкімет және Азия-Тынық мұхиты блогы мұрағатты Халықаралық «Әлемдік естеліктер тізіміне» ұсынуды көздейді. ЮНЕСКО мақұлдаса, бұл Филиппиннің халықаралық деңгейде танылған бесінші құжаттамалық мұрасы болады және Кулион қаласының болашақта Дүниежүзілік мұра орыны болу мүмкіндігін арттырады.

Испанияның отарлау кезеңі

Шіркеулерден басқа, испандықтар Тайтай, Куйо, Агутайя, Линапакан қалаларында стратегиялық маңызға ие жерлерде қорғаныс бекіністерін салды, оның ішінде Кулиондағы Либис ауылында қарауыл мұнарасы мен бекініс болды. 1858 жылы Каламианес екі провинцияға – «Кастилия» және «Астурия» – бөлінді. «Кастилия» құрамына солтүстік Палаван кірді және астанасы Тайтай қаласы болып қалды. «Астурия» оңтүстікке қарай Балабакқа дейін созылды. 1873 жылы Палаванның астанасы Тайтайдан Куйоға көшірілді. Француз антропологы Альфред Марше Филиппинге саяхаттап, көптеген жерлерді зерттеу нәтижелерін жазды. Француз елшісі Пьер Револь ерекше Маршенің Каламианес және Кулион туралы еңбегін аударды. Марше Кулионды Каламианестің басты ауылы деп атады. Маниладан келген кеме айына бір рет Кулионға тоқтаса, ол сол кездегі аймақтың экономикасының өсіп келе жатқанын көрсетеді. Маршенің 1880 жылдары кездескен орындары мен адамдары туралы сипаттамалары, жүз жылдан астам уақыт бұрын Каламианестің этнографиясын зерттеуде маңызды деректер болып табылады. Кулионның Каламианестің жетекші елді мекені ретіндегі басымдығын, сондай-ақ Кулионда бейбіт судьяның тұруы және жұмыс істеуі де растайды. Илоило штатының Жаро қаласынан келген испан-метис Клаудио Сандовал-и Родригес, Куйодан бай жер иесінің қызы Эвариста Манлавиге үйленді. Клаудио Сандовал Каламианестегі Jezgado de Paz de Culion қызметін атқарды және 1880 жылдардың соңында қызмет етті. Оның кеңсесінің мөрі 1889 жылдың 11 желтоқсанындағы қолмен жазылған хатта табылды, онда Кулионның «roriedad y sus visitas» аумағындағы тұрғындарға құмар ойындар ойнаған жағдайда салынатын жазалар туралы ескертілді. Кулионның «visitas» аймағына Бусуанга аралы және Каламианестегі басқа да аймақтар кірді. Бурабудтағы Сан-Педродағы бекіністің қалдықтары Кулионның бай тарихының куәсі болып табылады. 1990 жылдардың басында бұл бекініске балет ағаштарының тамырлары еніп кеткен деп есептелді. Бұл бекініс испан монахтары (августин реколекттері) салған, ол қазіргі Кулиондағы Пәк Тұжырым шіркеуінен (иезуиттер салған) ескі. Сан-Педродағы бұл бекініс Агутайя, Тайтай және Куйодағы бекіністермен шамамен бір уақытта салынған, олардың барлығы Палауан үкіметімен сақталған.

Aside from churches, the Spaniards built defensive fortifications in strategic places in Taytay, Cuyo, Agutaya, Linapacan, including a watch tower and fort in the locality of Libis in Culion. In 1858, Calamianes was divided into 2 provinces, "Castilla" and "Asturias". Castilla, which included northern Palawan, retained its capital of Taytay. Asturias extended south to Balabac. In 1873, the capital of Palawan was changed from Taytay to Cuyo. The French anthropologist Alfred Marche traveled the Philippines and documented his research of many places. French Ambassador Pirre Revol in particular translated Marche's account of the Calamianes, and Culion. Marche refers to Culion as the principal village of the Calamianes. The fact that a boat from Manila "touches Culion once a month" attests to the growing economy of the place at that time. Marche's description of the place and people he met in the 1880s are important indicators of the ethnography of Calamianes since more than a hundred years ago. The primacy of Culion as a leading settlement community of the Calamianes is further supported by the fact that a Justice of the peace resided and held office in Culion. Claudio Sandoval y Rodriguez a Spanish mestizo from Jaro, Iloilo married Evarista Manlavi daughter of a rich landowner from Cuyo. Claudio Sandoval became Jezgado de Paz de Culion, Calamianes and held office sometime in the late 1880s. The seal of Claudio's office was found stamped on handwritten circular dated December 11, 1889 that he sent to all within Culion's "roriedad y sus visitas" warning residents of the penalties that will be imposed on them should they be caught gambling. Culion's "visitas" included the island of Busuanga and other areas in Calamianes. A remnant of the fort in San Pedro located somewhere in Burabud is a testimony of a rich history of Culion. In the early 1990s, it was thought that this fort was already invaded by the roots of balete trees. This was built by the Spanish friars (Augustinian Recollects) and is older than the one we now see in Culion proper, the Immaculate Conception Church built by the Jesuits. This fort in San Pedro was more or less built on the same span of time as that of the forts in Agutaya, Taytay and Cuyo which all still stand today preserved by the Palawan government.

Америка Құрама Штаттары мен Кулионды алапесхана ретінде

1898 жылғы 10 желтоқсанда Париждегі шартқа қол қойылды, онда Испания Филиппинді 20 миллион долларға АҚШ-қа сатты. Кулионды резервация ретінде қаржыландыру, американдықтардың Филиппинде қоғамдық денсаулық саясатын орнатуға жасаған алғашқы тытырмаларымен және аралдарды ұзақ мерзімді басып алу ниеттерімен тығыз байланысты болды. Манила денсаулық сақтау кеңесін құруға түрткі болған факторлардың бірі – қоғамдық денсаулықты сақтау үшін тері ауруы (алапеске) шалдыққандарды жұртшылықтан оқшаулау қажет деген дәстүрлі сенім болды. Бірнеше нысанды зерттегеннен кейін, Кулион аралы 1901 жылы оқшаулау орталығы ретінде таңдалды. 1902 жылғы 27 қазанда Екінші филиппин комиссиясы Ішкі істер министрі Дин К. Вурстер және Денсаулық сақтау директоры Виктор Г. Хайзер басшылығымен Кулионды құруға бастапқы 50 000 доллар бөлді. 1904 жылғы 22 тамызда Филиппин аралдарының американдық азаматтық губернаторы Люк Э. Райт №35 жарлыққа қол қойып, Кулионды басқару және оған қатысты билікті Корон муниципалитетінен алып, оны тері ауруымен (алапеске) ауыратын адамдар үшін және мемлекеттік мал шаруашылығына арналған орталық ретінде бекітті.

Демография

2020 жылғы санақта Кулион халқының саны 23 213 адамды құрады. Кулионның түпкі тұрғындары – Тагбануалар, олар балық аулау және азық-түлік жинау арқылы күнекөріс қамдаған мәдени азшылық тобы. Тагбануалар өздерінің туған әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерін сақтап келсе де, мұсылман мәдениеті мен әлеуметтік құрылымының күшті ықпалына ішкі тірлік етеді. Ерте замандағы сауда-саттық Палаванның басқа аймақтарынан, мысалы, Каламианен және Куйонон сияқты адамдарды Кулионға тартты, олар мұнда қоныстанып, жаңа мекен етті. Алайда, қазіргі таңда Тагбануалар көптеген мәдени дәстүрлерін жоғалтты, сондай-ақ олардың көп бөлігі христиан дініне көшті. Олар көбінесе шеттетуге ұшырайды, Кулион халқының жалпы санының шамамен 8% құрайды. 9032 Республикалық заңға сәйкес, Барангай Карабао осы түпкі халық үшін құрылды. Сондай-ақ, оларға 1997 жылғы «Түпкі халықтар құқығы туралы» заң ретінде танылатын 8371 Республикалық заңға сәйкес, ата-бабалық жерлерге иелік ету құқығының сертификаттары берілді. 1906 жылы мәйектілер колониясы құрылғаннан кейін, Хансениттер мен аурухана қызметкерлері Филиппиннің әртүрлі аймақтарынан Кулионға әкелінді, олар өздерінің әдет-ғұрыптарын, мінез-құлқын, диалектілерін және аймақтық ерекшеліктерін алып келді. Соңғы үш онжылдықтағы көші-қон ағыны Кулионды әртүрлі этникалық топтардан тұратын халыққа айналдырды.

Танымал мәдениетте

2019 жылы түсірілген "Кулион" фильмі 1940 жылдардағы арал тарихын бейнелейді, сол кезде бұл ауру өмір бойына кесімді жаза деп есептелген.