Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тонгалық бас әміршісі Энеле Маʻафуʻотуитонга, көбінесе Маʻафу деп аталатын (шамамен 1816 – 6 ақпан 1881) Тынық мұхитының аралдық тұрғыны болды. Ол Тонганың дәстүрлі ханзадасы және Фиджидің бас қолбасшысы еді. 1869 жылы Лейкеба мен Вануа Балавудың Товата басшылары оны «Туи Лау» лауазымына тағайындап, орнатысты. Бұл лауазым Фиджи басшыларының кеңесімен бекітіліп, кейіннен британдық отарлық басқару аясында ресми тіркелді. 1847 жылы Маʻафу уағызшының өлтірілуін тергеу үшін Вануа Балавуға экспедиция жасап, Фиджиге барды.
Tongan chief
ʻEnele Maʻafuʻotuʻitonga, commonly known as Maʻafu, (circa 1816 — 6 February 1881) was a Pacific islander who held important titles in two countries in the Pacific. He was a traditional Tongan Prince and a Fijian chief nominated and installed by the Tovata chiefs of Lakeba and Vanua Balavu as 'Tui Lau' in 1869. This title was ratified by a wider council of Fijian chiefs and subsequently formalised under British colonial administration. In 1847, Maʻafu went to Fiji in an expedition to Vanua Balavu to investigate the killing of a preacher.
Қысқаша тарих
Ол 1816 жылы Тонганың Тонгатапу аймағында Алеамотуаның ұлы, Туи Канокупулу болып дүниеге келді. 1840 жылы ол Еленоа Нгатаилупе Лутуиге үйленді, олардың Нкуалофада Сиале Атаонго атты бір баласы болды. Өзі де христиан болған 'Энеле (Генри) Маафу Фиджидің шығыс бөлігіне методистік христиан дінін таратты. Маафу 1881 жылдың 6 ақпанында Вануа Балавудағы Ломаломада қайтыс болды және оның денесі Тубу басшылық ауылындағы Лейкеба аралына жерленді.
He was born in Tongatapu, Tonga, in 1816, as the son of Aleamotu'a, Tu'i Kanokupulu. In 1840 he married ʻElenoa Ngataialupe Lutui, with whom he had one child, Siale 'Ataongo, in Nukualofa. Also a Christian, 'Enele (Henry) Ma'afu introduced Methodist Christianity to eastern Fiji. Ma'afu died 6 February 1881 in Lomaloma, Vanua Balavu, and was buried on the island of Lakeba in the chiefly village of Tubou.
Патшалығының басталуы
Король Георг Тупу І-нің туысы және ресми өкілі, оны Тонгадан таққа таласушы ретінде қашықтауға тырысқан. 1847 жылы Тонганың патшасы Тауфаахау өзінің туысы Маафуны уағызшының өлтірілуін зерттеу үшін Вануа Балавуға жіберілген экспедицияға қатыстырды. Маафу 1848 жылы Лау аралдарындағы тонгалық қауымдастықтың басшысы ретінде Лейкбада бекінді. Лау аралдарының Бас басшысы Туи Наяумен одақтасып, Моала аралдарын жаулап алып, оларды Туи Наяудың билігіне бағындырды. 1850 жылы Энеле Маафу Туи Какауға қайық сыйлады, ал оның орнына Туи Какау Маафуға Вануа Балаву аралын берді. Ол Вануа Балавуға барып, аралдағы діни соғысты басып тастағаннан кейін Lomaloma-да қоныстанды. Туи Какау және Туи Буамен, яки Буаның Бас басшысымен одақтасып, Маафу Ритованы жеңіп, Макуатаның Бас басшысы Туи Макуатаны талқандады. Маафу өзінің ықпалын Вануа Леву аралының солтүгіне дейін кеңейтті.
The cousin and official representative of King George Tupou I, who wished to keep him away from Tonga as a potential rival for the throne. In 1847, King Taufa'ahau of Tonga included his cousin Ma'afu in an expedition sent to Vanua Balavu to investigate the killing of a preacher. Ma'afu established himself at Lakeba as leader of the Tongan community in the Lau Islands in 1848. Aligning himself with the Tui Nayau, the Paramount Chief of the Lau Islands, he went on to conquer the Moala Islands and placed them under the Tui Nayau's authority. In 1850, Enele Ma'afu gave the Tui Cakau a canoe and in return the Tui Cakau gave the island of Vanua Balavu to Ma'afu. He went on to Vanua Balavu and took up residence in Lomaloma, after suppressing a religious war on the island. Using his alliance with the Tui Cakau and Tui Bua, or Paramount Chief of Bua, Ma'afu defeated Ritova, the Tui Macuata or Paramount Chief of Macuata, Ma'afu extended his influence through the northern island of Vanua Levu.
Соғыс және дипломатия
1858 жылы Баудың ең жоғары басшысы Вуньивалу, Фиджиді Ұлыбританияға беру туралы алғашқы ұсынысын жасағанда, британдық консул Уильям Томас Притчард сол кездегі ең күшті басшы Маафуға ескертті: британдық үкім астында оның билігін кеңейтуге жасалған әрекеттерге жол берілмейді. Маафу сарабдалдықпен фиджиліктердің егемендігінен бас тартып, тек Тонга халқын қадағалау үшін аралдарда екенін білдіретін келісімге қол қойды. Алайда, 1862 жылы Ұлыбританияның Фиджиді аннексиялаудан бас тартуынан кейін Маафу өзінің билігін кеңейту әрекеттерін жаңартты. 1867 жылы ол Фиджидің солтүстік және шығыс бөлігін қамтитын Товата конфедерациясын құрды. Бірақ бұл одақ сәтті болмады, соның салдарынан Маафу Вануабалаву аралына көшті. Дегенмен ол Тонга халқының бақылаушысы болу туралы талабын сақтап, Туй Наяу Лейкбада Тонга туын көтерген кезде, Маафу Лау архипелагін өзінің Жоғарғы Басшысы оны фиджилік емес, тонгалық аумақ деп жариялаған деген сылтаумен бақылауға алды. 1868 жылдың маусымында Маафу дағдарысқа тап болды, себебі Тонга үкіметі Лау аралдарының ішінде Фиджи аумағына қатысты барлық егемендік құқығынан бас тартты. Маафу енді Тонга ханзадасы ретінде Лауға билік ете алмайтын болды. Лау басшылары 1869 жылы Лейкбада жиналып, Маафуға Туи Лау, яғни Лау, Левука және Овалау патшасы атағын берді. Кейіннен 1869 жылдың мамырында Какаудров және Буа басшылары оны осылай мойындады. Маафу 1874 жылы Фиджидің Ұлыбританияға берілуіне белсенді қатысты. Маафуның ұрпақтары бүгінде Лау аралдарындағы Тубу, Лейкбада тұрады, олар Тубу, Лейкбадағы Оневай руының мүшелері. Ірі Оневай руының өкілдері Фиджинің түкпір-түкпірінде және бүкіл әлемде таралған. Оның Тонга Корольдігінде де ұрпақтары болды, олардың ішінде марқұм Король Ана Халаевалу Матахао Ахомеэ де бар.
When Ratu Seru Epenisa Cakobau, the Vunivalu, by then the Paramount Chief of Bau, made his first offer to cede Fiji to the United Kingdom in 1858, William Thomas Pritchard, the British Consul, warned Ma'afu by now the most powerful chief in northern Fiji that under British rule, further attempts to expand his power base would not be tolerated. Ma'afu shrewdly signed an agreement denying sovereignty over Fijians and claiming to be in the islands only to oversee the Tongan population. Following Britain's decision in 1862 not to annex Fiji, however, Ma'afu resumed his attempts to extend his rule. In 1867, he created the Tovata Confederacy, covering most of northern and eastern Fiji. This arrangement was not a success, however, and Ma'afu retired to the island of Vanuabalavu. He maintained his claim, however, to be the overseer of the Tongan population, and when the Tui Nayau raised the Tongan flag over Lakeba, Ma'afu took control of the Lau archipelago on the pretext that its Paramount Chief had declared it be Tongan territory, rather than Fijian. Ma'afu was faced with a crisis in June 1868, when the Tongan government disclaimed all sovereignty over Fijian territory, including the Lau Islands. Ma'afu could no longer exercise authority over Lau as a Tongan Prince. Lauan chiefs met in Lakeba and February 1869, and granted Ma'afu the title of Tui Lau, or King of Lau, Levuka, and Ovalau. He was subsequently recognized as such by the chiefs of Cakaudrove and Bua in May 1869. Ma'afu played a leading role in the cession of Fiji to the United Kingdom in 1874. Ma'afu has descendants living today in Tubou, Lakeba, in the Lau Islands known as the Onewai clan in Tubou, Lakeba. The large Onewai Clan live all over Fiji and around the world. He also had descendants in the Kingdom of Tonga, as Halaevalu Mataʻaho ʻAhomeʻe, the late Queen Mother.