Кіріспе
1946 жылы шыққан Никос Казандзакистің "Грек Зорба" романы (Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, Víos kai Politeía tou Aléxē Zorbá, Алексис Зорбаның өмірі мен оқиғалары) – Никос Казандзакистің 1946 жылы алғаш рет жарық көрген романы. Бұл роман жас грек зиялысының өзінің кітапханалық өмірінен қашу үшін, шулы және құпиялы Алексис Зорбаның көмегімен жасаған саяқатын баяндайды. Роман Майкл Какояннис режиссерлік еткен, сол аттас 1964 жылғы сәтті фильмге, сондай-ақ сахналық мюзикл мен BBC радиоспектакліне бейімделді.
Zorba the Greek (Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, Víos kai Politeía tou Aléxē Zorbá, Life and Times of Alexis Zorbas) is a novel written by Nikos Kazantzakis, first published in 1946. It is the tale of a young Greek intellectual who ventures to escape his bookish life with the aid of the boisterous and mysterious Alexis Zorba. The novel was adapted into the successful 1964 film of the same name directed by Michael Cacoyannis, as well as a stage musical and a BBC radio play.
Сюжет
Роман Пирейдегі бір кафеде, Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң, күздің бір таңында, таңға дейін соққан желмен басталады. Баяндаушы, жас грек зиялысы, досы Ставридакистің айтқан соңғы сөздерінен мазасы қалғаннан кейін бірнеше айға кітаптарын жинап қояды. Ставридакис Кавказ гректері мен украиналық гректерге көмектесу үшін Ресейдің Кавказ және Украинасына кеткен, олар большевиктердің қуғын-сүргініне ұшыраған еді. Ол Критке, тоқырап қалған тас көмір шахтасын қайта ашу және шаруалар мен пролетариат әлеміне ену үшін аттанады. Ол Дантенің «Құдайлық комедиясын» оқуға кіріспей жатып, өзін қарап отырғанын сезіп, артына бұрылады да, кафе есігінің шынысы арқылы шамамен алпыс жастағы бір адамды көреді. Адам кіріп келгенде бірден жұмыс сұрайды. Ол аспаз, кенші және сантуриші шебер екенін айтады және өзін Македонияда туған грек Алексис Зорба деп таныстырады. Баяндаушы Зорбаның ашық пікірлері мен көркем мінезіне қызығып, оны бригадир ретінде жұмысқа алады. Критке жолда олар көптеген тақырыптарды талқылайды, ал Зорбаның монологтары романның көп бөлігін құрайды. Олар келгеннен кейін Анагностис пен Кондоманлиус меймандостығын қабылдамайды, Зорбаның ұсынысымен Хортенс ханымның қонақ үйіне барады, ол ескі жуыну кабиналарының қатарынан басқа ештеңе емес. Жағдайға байланысты олар бір жуыну кабинасын бөлісуге мәжбүр болады. Баяндаушы жексенбі күні аралды аралап, пейзажы «жақсы прозаны, мұқият реттелген, салмақты, күшті және тыныш» еске салады және Дантені оқиды. Кешкі асқа қонақ үйге оралғанда, екеуі Мадам Хортензаны өз үстеліне шақырып, оның бұрынғы куртизанка болғаны туралы әңгімелесуіне мүмкіндік береді. Зорба оған «Бубулина» (грек қаһарманының есімімен шақырылған) деген лақап ат қояды, ал ол «Канаваро» (Хортенсаның бұрынғы сүйіктісі болған адмирал Каневароның есімімен) деген лақап ат алады. Келесі күні шахта ашылып, жұмыс басталады. Әлеуметтік идеалдары бар баяндаушы жұмысшыларды танысуға тырысады, бірақ Зорба оған қашықтықты сақтауға кеңес береді: «Адам – жабайы жануар. Егер оған қатыгез болсаң, ол сені құрметтейді және қорқады. Егер оған мейірімді болсаң, ол көзіңді жұлып алады». Зорбаның өзі жұмысына толыққанды еніп кетеді, бұл оның жалпы ұстанымын көрсетеді – ол не істесе де, кіммен болса да, сол сәтте толығымен сіңіп кетуі. Зорба көбінесе ұзақ сағаттар бойы жұмыс істейді және жұмыс істегенде оны мазаламауды сұрайды. Баяндаушы мен Зорба өмірден дінге дейін, бір-бірінің өткені мен қазіргі жағдайға қалай келгендері туралы көптеген ұзақ әңгімелер жүргізеді, ал баяндаушы Зорбадан адамның жағдайы туралы көп нәрсе біледі, бұрын кітаптар мен қағаздан білмегенін. Баяндаушы Зорбамен және айналасындағы адамдармен болған тәжірибелерінен өмірге жаңа құштарлық алады, бірақ Критке жасаған сапары өзгеру мен қайғылы оқиғалармен белгіленеді. Әдемі, құштар жесірмен өткізген бір түнінен кейін оның басы жұрт алдында кесіледі. Ауыл тұрғындарының қаталдығы мен аморальдығына көңілі толып, тау-кенмен байланысты құрылыс жобасына барлық қаржысын жұмсап, одан кейін керемет құлдырау орын алады, баяндаушы өзін күмән мен белгісіздікке ұшыраған сезінеді. Өзінің бір кемшілігін жеңгеннен кейін (мысалы, өзінің ішкі «жоқ» сезімі, баяндаушы оны Буддамен теңестіреді, оның ілімдерін зерттеді және оның жайында көп уақыт бойы жазды, сондай-ақ оны «бос орын» деп те теңестіреді) және өзін басқа жерде қажет деп сезінгеннен кейін (романның соңында баяндаушы ескі досы Ставридакистің өлімін сезеді), баяндаушы Зорбадан материкке аттанады, бұл эмоциялық жарылыс болмаса да, Зорба үшін де, баяндаушы үшін де ауыр тиеді. Екі дос бір-бірін өмір бойы есте сақтайтыны сөзсіз. Баяндаушы мен Зорба ешқашан қайтадан кездеспейді, бірақ Зорба жылдар бойы баяндаушыға хаттар жібереді, оған өзінің саяхаттары мен жұмысы туралы және 25 жастағы әйелге үйленгені туралы хабарлайды. Зорбаның шақыруларына қарамастан, баяндаушы қабылдамайды. Соңында баяндаушы Зорбаның әйелінен хат алады, оған Зорбаның қайтыс болғаны туралы хабарлайды (баяндаушының болжаған нәрсесі). Зорбаның жесірі баяндаушыға Зорбаның соңғы сөздері оған қатысты екенін айтады және ол қайтыс болған күйеуінің тілегіне сәйкес, баяндаушының үйіне барып, Зорбаның сантуриін алуын қалайды.
Тарихи негіз
Алексис Зорба (Αλέξης Ζορμπάς) – кенші Жорж Зорбастың (Γιώργης Ζορμπάς, 1867–1941) көркемделіп жазылған бейнесі.
Бейімделулер
Роман 1964 жылы Майкл Какояннис режиссерлік еткен, Энтони Квинн Зорба рөлінде, Алан Бейтспен бірге ойнаған, «Оскар» сыйлығын алған «Грек Зорба» фильміне бейімделді: фильм үш «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Ол сондай-ақ 1968 жылы «Зорба» мюзикліне, ал 1993 жылы екі бөлімді радиоспектакльге, BBC-нің «Classic Serial» радио сериясының бөлігі болған «Зорба Грек» радио пьесасына бейімделді, онда Роберт Стивенс Зорба рөлінде, ал Майкл Малони ойнады. Фильмнің үш «Оскар» сыйлығын жеңіп алғанынан басқа, «Зорба» есімі бұқаралық жұртқа танымал болды. Кітап ағылшын тілінен басқа да көптеген тілдерде қайта жаңғыртылды, соның ішінде 1972 жылы неміс тілінде телефильм, және 1987-1988 жылдары Микис Теодоракистің «Зорба-ил-Греко» балеті Верона Аренасында қойылды.