Кіріспе

Француз ботанігі Жак Жулиен Хоту де Лабильярдьер (28 қазан 1755 – 8 қаңтар 1834) – Австралия флорасын сипаттауымен танымал француз биологы. Лабильярдьер Ла-Перуз экспедициясын іздеу сапарында болған. Ол саяхаты туралы танымал еңбек жариялап, аймақтағы алғашқы флораны жасады.

Ерте өмір

Жак Лабильардьер 1755 жылғы 28 қазанда Францияның Нормандия аймағындағы Аленсон қаласында дүниеге келді. Ол кружево саудагерінің 14 баласының тоғызыншысы болып, дінге берілген, қарапайым отбасында өскен. Лабильардьер тегі Лабильардьердің әкесі Жак Хутудан бастау алады, ол ақсүйектей көріну үшін отбасының La Billardière иелігінің атын тегіне қосып алған. Осылайша Лабильардьер Хуту де Лабильардьер атымен шомылдырылды, бірақ ол кейіннен әкесінің атын алып тастап, өзінің жарияланымдарында да, қолтаңбасында да тек Лабильардьер деп қалдырды. Шамамен 1772 жылы ол Монпелье университетіне түсіп, Антуан Гуаннан медицинаны оқыды. Монпельеден бітірмей, 1774 жыл шамасында Реймс университетіне ауысты. 1779 жылы бітіргеннен кейін ол Парижге көшіп, көп уақытын Король бағында өткізді. Медициналық мансап емес, табиғаттануға қызығушылық танытқаннан кейін, ол Луи Гийом Ле Моннье үшін үлгілер жинау мүмкіндігін пайдаланды.

Ертедегі саяхаттар

Лабильардье 1783 жылы алғаш рет табиғат зерттеуші ретінде саяхат жасады. Ле Моннье оны Британияға сол жерде өсірілген экзотикалық өсімдіктерді зерттеу үшін жіберді, ол шамамен екі жыл бойы қалды, осы уақыт ішінде сэр Джозеф Бэнкс, Джеймс Эдвард Смит, Айлмер Бурк Ламберт және Джордж Уильямспен берік достық қарым-қатынас орнатты. Британиядан қайтқаннан кейін Лабильардье бірден француз Альпі арқылы саяхатқа шықты.

Таяу Шығыс

Лабильярдьердің алғашқы саяхаттары шетелдік жерлерді зерттеуге деген құштарлықты оятқан секілді, себебі Парижге оралғаннан кейін ол Исламның алтын ғасырындағы дәрігерлер сипаттаған өсімдіктерді зерттеу үшін Таяу Шығысқа саяхат жасауды жоспарлай бастады. Ол тағы да Ле Моньердің қолдауын алды, ал Ле Моньер Францияның сыртқы істер министрі Шарль Гравиер, Вержен графының қолдауын қамтамасыз етті, бұл Лабильярдьердің сапарын дерлік ресми миссияға айналдырды. Лабильярдьер 1786 жылдың қарашасында Парижден кетіп, 1787 жылдың ақпанында Марсель арқылы Франциядан шықты. Ол бірінші болып Кипрге, содан кейін Сириядағы Латакияға сапар шекті. Одан ол оңтүстікке қарай, жағалау бойымен Акраға дейін жүріп, Кармел тауларының жотасы арқылы Назарет қаласына бет бұрды. Назареттен ол солтүстікке қарай Дамаскқа жол тартты, жолында Гермон тауынан өтті. Содан кейін Ливан тауларының жотасын кесіп, маусым айының соңында Триполиге жетті. Ливанның шаырларын көру үшін Бшарриге тоқтағаннан кейін, ол қараша айында Латакиядан шығып, жағалау бойымен солтүстікке қайтты. Келесі жылы Лабильярдьер Жерорта теңізінің шығысына тағы да сапар жасады. Бұл сапар туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Крит, Корсика, Сардиния және Лампедузаға қонғанын білеміз. Екі сапардың нәтижесінде шамамен 1000 мың үлгі жиналды. Экспедицияның демеушісі ретінде олар Ле Моньерге тиесілі болды, бірақ Лабильярдьер көптеген қосымша үлгілерді өзінде сақтап қалды. Саяхаттың нәтижесінде Лабильярдьер аймақтың ботаникалық сипаттамасын жасады, ол кейін Icones plantarum Syriae rariorum деген атпен жарияланды. Онда тек 55 таксон жарияланды, бірақ Дюйкердің сөзіне сүйенсек, "бұл оған Таяу және Орта Шығыстағы қазіргі ботаниканың негізін қалаушылардың қатарында орын алуға жеткілікті болды".

Австралия

1791 жылы Лабильярдьер Бруни д’Энтрекастоның Океанияға жасаған экспедициясына табиғатты зерттеуші ретінде тағайындалды. Оның міндеті – Жан Франсуа де Галаптың жоғалған кемелерін табу еді. Д’Энтрекасто жоғалған экспедицияның іздерін таба алмаса да, оның кемелері Оңтүстік-Батыс Австралия, Тасмания, Жаңа Зеландияның Солтүстік аралы және Шығыс Үндістанды аралады. Бұл аймақтарда Лабильярдьер, Клод Риш және Этьен Пьер Вентенат, бағбан Феликс Делахаяның көмегімен зоологиялық, ботаникалық және геологиялық үлгілерді жинады, сондай-ақ жергілікті австралиялықтардың салты мен тілдерін зерттеді. Экспедиция Океанияны зерттеу кезінде Еуропада Француз революциялық соғыстары басталды. Кемелер Яваға жеткенде Лабильярдьердің ғылыми жинақтары британдықтар тарапынан соғыс олжасы ретінде тартып алынды. Лабильярдьер үш жылдық қажырлы еңбегінің қорғанына түсіп, үмітін үзді, бірақ оның коллекцияларын қайтару үшін күш жіберген Джозеф Бэнкс оның жақтасы болды. 1796 жылы Бэнкстің лоббилеуі нәтижесінде Британ мұражайындағы Уильям Прайсқа хат жолдады: «Ұлыбританияның министрлері Ұлыбритания ұлтының абыройын және ғылымның дамуын қамтамасыз ету үшін жинақтарға қатысты талап ету құқығын осы жолы ескермеуі және оның барлығын М. де Бильярдьерге қайтаруы керек деп санайды, осылайша ол Табиғат тарихы бойынша өз байқауларын толыққанды жариялай алады. Осылайша Ұлыбритания гербарийіне қосылатын мүмкіндікті жоғалтады, мен оны онда сақтауға ниеттенген едім, бірақ Ұлыбританияның ұлттық беделі ғылым мен ғылыммен айналысатын адамдарға қатысты либералды ұстанымды ұстанатыны үшін зор құрметке ие болады». Лабильярдьер 1796 жылы коллекцияларымен бірге Францияға оралды. 1799 жылы ол өзінің сапары туралы «Relation du Voyage à la Recherche de la Pérouse» атты танымал еңбегін жариялады және Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1804 және 1807 жылдар аралығында «Novae Hollandiae Plantarum Specimen» атты еңбегі жарық көрді. 1816 жылы ол Швед Корольдік Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды.

Кейіпкер

Лабильярдьер өткір, сынға ұрынды мінезге ие болды. Оны тіпті жоқтап айтқан адам да "қатал және зәрлі" деп сипаттады, сондай-ақ "жан дүниесіндегі жақсылықты өткір және ащы ақылының артына жасыруға" бейім болған адам деді. Ол сондай-ақ өте жақынбайтын адам болды. Денис пен Мейзи Карр оны "Аленсон маңындағы шаруалардың қатты, тіпті жалғандыққа бой ұсынып, тәуелсіз ойлы" деп сипаттады. Екінші жағынан, оның шыншылдығы мен жомарттығы үшін жоғары бағаланған. Мысалы, Августин Сен-Илер Лабильярдьердің "адамның ең кішкентай кемшілігін де байқай білетінін, бірақ оның ақымақтығынан қашқан адамға ақшасын беруге және оған көмектесу үшін бар күшін салуға" дайын болғанын жазды. Лабильярдьер әсіресе ақша мәселесінде адал болған, бірақ ол L'Héritier жинаған материалдарды пайдаланғаны сияқты басқалардың еңбегін мойындамағаны үшін де сынға ұшырады. Оның дене бітімі туралы ештеңе белгілі емес, бірақ табиғатты зерттеуші ретінде саяхаттауы оның жақсы дене бітіміне, мықты денсаулығына және жоғары төзімділігіне ие екенін көрсетеді. Оның зияткерлік қабілеттері, ең алдымен, оның тамаша бақылау дағдыларымен қатар, керемет ботаник және натуралист екенін көрсетіп қана қоймай, латын тілін де мінсіз меңгергенін аңғартады. Оның құрметіне бірнеше жануар түрлеріне ат қойылған, атап айтқанда Тасманиялық падемелон (Thylogale billardierii) және қызыл аяқты кесіртке (Ctenotus labillardieri). Оның есімі Бруни аралындағы Лабильярдьер түбегінде және Лабильярдьер мүйісінде, сондай-ақ Папуа-Жаңа Гвинеядағы Фергюсон аралындағы Лабильярдьер мүйісінде мәңгі есте қалды. Оның гербарийі қазір Флоренция университетінің Museo di Storia Naturale di Firenze ботаника мұражайының бөлігі болып табылады. Лабильярдьер құрған өсімдіктер тұқымдастарының шамамен елуі бүгінгі күнге дейін сақталған. Лабильярдьердің алғашқы өмірбаянын Жан Пьер Флорен жазды, ол Лабильярдьердің қабірі басындағы жоқтау сөзін 1837 жылы "Анналь дю Музей д'Истори" журналында жариялады. Бұл алғашқы өмірбаян жоғары бағаланды және келесі ғасырда жарық көрген француздық өмірбаяндық сөздіктердегі көптеген жазбалардың, сондай-ақ Австралияның өмірбаяндық сөздігінің 2-томындағы анонимді өмірбаянның негізі болды. Лабильярдьердің өмірі мен еңбегі туралы жаңа көзқарастар 1953 жылы Август Шевалье Лабильярдьердің жас кезі туралы жаңа мәліметтерді және оның бірнеше хаттарын жариялағанға дейін пайда бола бастады. 1960 жылы Гавин де Бер тағы да бірнеше хаттар жариялады. 1967 жылы Франс Стафлю, ал 1976 және 1981 жылдары Денис пен Мейзи Карр қосымша өмірбаяндық материалдарды жариялады. Әсіресе Эрнест Чарльз Нельсон Лабильярдьердің сенімділігіне күмән келтірді, соның салдарынан ботаниктер арасында Лабильярдьердің деректеріне сенуге болмайды деген пікір қалыптасты. 1976 жылы Каррлар Лабильярдьердің Эвкалипт корнутасы (Yate) алғаш рет жиналған Обсерватория аралына жасаған сапары туралы егжей-тегжейлі растау жариялап, оның беделін қалпына келтірді. Эдвард Дюйкердің айтуынша, үлгілер шетелдіктердің қолында болған кезеңді ескере отырып, "он шақты түрге қатысты жарияланған мекендеу туралы мәлімдемелердегі қателер Лабильярдьердің білместен гербарий парақтарының немесе жазбаларының араластырылуынан туындаған болуы мүмкін". Лабильярдьердің өмірбаянын жазушылардың ең үлкен қиындығы оның мінезі мен жеке басы туралы түсінік алу болды. Бұл негізінен құжаттар мен куәліктердің жетіспеуіне байланысты: оның сақталған хаттарының саны алпыстан кем, олардың көпшілігі тек іскерлік мәселелерге қатысты. Оның қатал мінезді болғаны белгілі болғандықтан, Дюйкер "жеке мәліметтердің жетіспеуі оның күшті қорғаныс сипатының көрінісі болуы мүмкін" деп болжайды.