Жаңа туған сәбилердің салмағы және оның факторлары

Кіріспе

Адам баласының туған кездегі салмағы

Туған кездегі салмақ – баланың дүниеге келген кездегі дене салмағы. Еуропалық және африкалық текті нәрестелердің орташа салмағы , ал қалыпты диапазон аралығында құрайды. Орташа есеп бойынша, азиялық текті нәрестелердің салмағы шамамен құрайды. Төмен салмақты туудың жиілігі уақыт өте келе өзгеріп отырады. Көрсеткіштер 7,9% (1970 ж.) көрсеткіштен 6,8% (1980 ж.) дейін аздап төмендегенін, содан кейін 8,3% (2006 ж.) дейін аздап өскенін, ал қазіргі деңгейде 8,2% (2016 ж.) құрап отыр. 2012 жылдан бері төмен салмақты туған балалардың саны аздап артты. Төмен салмақты туу нәресте инфекциясымен, нәрестелер өлімімен, сондай-ақ ересек жаста ауруларға шалдығумен байланысты. Сан алуан зерттеулер туған кездегі салмақ пен болашақ өмірдегі жағдайлар, оның ішінде диабет, семіздік, темекі шегу және интеллект арасындағы байланысты көрсетуге әртүрлі дәрежеде ұмтылып келді.

Аномалиялар

Баланың салмағы төмен болуы ерте туудан (туған кездегі жүктілік мерзімі шамалы) немесе жүктілік мерзіміне қатысты кішкентай болудан (жатыр ішіндегі өсу қарқынының баяу болуы) немесе екеуінің комбинациясынан туындауы мүмкін. Жүктілік мерзіміне және жынысына сәйкес 10-шы перцентилден төмен салмақ – жүктілік мерзіміне сәйкес кішкентай деп есептеледі. Баланың салмағы төмен болуына анасының денсаулығындағы мәселелер, генетикалық факторлар немесе плацентадағы ақаулар себеп болуы мүмкін. Баланың салмағы тым ауыр болуы көбінесе баланың жүктілік мерзіміне қарағанда ірі болуынан туындайды. Ауыр салмақ ананың жүктілік диабеті және семіздік сияқты денсаулық мәселелеріне байланысты болуы мүмкін. Ауыр салмақ жаңа туған нәрестелер арасындағы ауру-сырқаптың деңгейінің айтарлықтай жоғарылауымен байланысты.

Генетика

Туылған кездегі салмаққа екі генетикалық локус – ADCY5 және CCNL1 тікелей байланысты, ал тағы төртеуі белгілі бір дәрежеде дәлелдер көрсетеді (CDKAL1, HHEX–IDE, GCK және TCF7L2). Туған кездегі салмақтың тұқым қуалау деңгейі 25%-дан 40%-ға дейін құрайды. Баланың гендері мен анасының даму ортасы арасындағы қарым-қатынас өте күрделі. Ұрықтың гендері ана құрсағындағы өсу процесіне, ал ананың гендері ортаның ұрыққа тигізетін әсеріне ықпал етеді. Белгілі бір дәрі-дәрмектер (мысалы, жоғары қан қысымын немесе эпилепсияны емдеуге қолданылатын) ананың төмен салмақты бала тууының қаупін арттыруы мүмкін. Бірнеше бала туған жағдайда, ана бір уақытта бірнеше бала көтеріп жүргендіктен, әр баланың салмағы қалыпты деңгейден (AGA – жүктілік мерзіміне сәйкес салмақ) ауытқуы мүмкін, бұл туған кездегі салмақтың өзгеруіне әкелуі мүмкін. Көп бала туған кезде балалардың салмағы төмен болу ықтималдығы (56,6%) жалғыз бала туған кездегіге (6,2%) қарағанда әлдеқайда жоғары. Зерттеушілер бұл зерттеуді одан әрі жалғастырып, жүктілікке дейінгі ананың стрестік жағдайларының туған кездегі салмаққа кері әсер ететінін және ерте босану мен төмен салмақты бала тууының қаупін арттыратынын анықтады. Жүктілік кезінде физикалық, сексуалдық немесе эмоционалды зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйелдердің төмен салмақты бала тууының қаупі де артады. Мысалы, Витт және авторлар тобы жүргізген зерттеуде жүктілікке дейін стрестік оқиғаларға (жақын туыстың қазасы, сүйексіздік, серіктен ажырасу сияқты) ұшыраған әйелдердің өмірінде стресс болмаған әйелдерге қарағанда өте төмен салмақты бала тууының ықтималдығы 38%-ға жоғары болды. Теория бойынша, стресс екі түрлі механизм арқылы балаға әсер етеді: нейроэндокриндік жол немесе иммундық/қабыну жолы. Стресс денеде иммундық жүйені басатын глюкокортикоидтар деп аталатын стресс гормондарының өндірілуіне себеп болады, сонымен қатар плаценталық кортикотропин босататын гормонның (CRH) деңгейін көтеріп, ерте босануға әкелуі мүмкін.

Растық стресс

Латындық емес қара нәсілділер арасындағы нәресте өлімі АҚШ-та ең жоғары деңгейде (1000 тірі туған нәрестеге шаққанда 11,4 өлім, ал ұлттық орташа көрсеткіш 1000 тірі туған нәрестеге 5,9 өлім). Осыған байланысты, нәсілдік дискриминацияның төмен салмақта туудың тәуекел факторы екенін көрсететін зерттеулер көбейіп келеді. Коллинз және авторлар тобының бір зерттеуінде, нәсілдік дискриминацияны жоғары деңгейде сезінген афроамерикалық аналардың өте төмен салмақтағы нәресте тууының қаупі, нәсілдік дискриминацияға ұшырамаған афроамерикалық аналарға қарағанда едәуір жоғары екені анықталды.

Қоршаған орта факторлары

Қоршаған орта факторлары, соның ішінде ананың пассивті темекі түтініне ұшырауы баланың туған кездегі салмағын анықтауда рөл атқара алады. 2014 жылы темекі түтініне ұшыраған балалардың 13%-ы төмен салмақта туған, ал темекі шегуші емес ата-аналардың балаларының арасында бұл көрсеткіш 7,5% болды. Ана жүктілік кезінде белсенді түрде темекі шегетін болса, баланың төмен салмақта тууының қаупі артады. Темекі шегу жүкті аналар үшін стресті басқару құралы ретінде де қолданылуы мүмкін. Әкелер мен аналардың төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайы төмен салмақта тууға ықпал ететіні туралы деректер бар, бірақ әлеуметтік-экономикалық жағдай көптеген басқа факторлармен байланысты болғандықтан, осы мәселе бойынша әртүрлі пікірлер кездеседі.

Жаңа туған нәрестелерге көмек көрсету

Көптеген нәрестелер ЖІҚ-ке (Жаңа туған балалардың қарқынды күтімі) жүктіліктің 37 аптасына дейін туғандықтары немесе төмен салмақты болғандықтары үшін түседі. АҚШ-та шамамен жарты миллион бала мерзімінен бұрын туады. Осының салдарынан, осы балалардың көпшілігінің де салмағы төмен болады. Қарқынды күтім: қауіпті жағдайдағы балаларға арналған. Бұл үш айдан ерте және өте төмен салмақты туған балаларды қамтиды. Жоғары тәуелділік күтімі: проблемалары ауыр болмағанмен, күтімді қажет ететін немесе ауыр сырқаттан жазылып жатқан балалар үшін. Төмен тәуелділік күтімі: үнемі бақылауды қажет етпейтін балалар үшін. Көшу кезеңіндегі күтім: медициналық емдеуді қажет ететін, бірақ анасының жанына шақыруға жеткілікті жағдайдағы балалар үшін.

Ересектер өміріне әсер етуі

Зерттеулер адамның туған кездегі салмағының оның болашақ өміріне, соның ішінде семіздік, қант диабеті және интеллектке байланысты болуы мүмкін жағдайларды қалай әсер ететінін қарастырды. Бірақ кейіннен жоғары туған салмақ пен анасының дене массасы индексі (ДМЖ) балалық шақта семіздікке шалдығу қаупінің артуымен байланысты екені анықталды. Өсу гормоны (ӨГ) терапиясы белгілі бір дозада арық дене массасын (АДМ) қалпына келтіруге көмектесті. Дегенмен, ӨГ-мен емделген пациенттерде дене майының пайыздық көрсеткіші төмендеді. ӨГ-мен емделген топтағы адамдарда DEXA әдісімен өлшенген сүйек минералдық тығыздығы (СМТ) емделмеген топқа қарағанда айтарлықтай жоғары болды, алайда кішкентай гестациялық жастағы (КГЖ) балалардың денсаулығына елеулі зиян келтіретіндей деңгейде ме, жоқ па, деген мәселе бойынша пікірлер қарама-қайшы. Туған кезде салмағы төмен балалардың өмір бойы 2-типті қант диабетіне шалдығу қаупі жоғары. Төмен салмақты балалардың тууы семіздік, инсулинге қарсы тұру және 2-типті қант диабетімен байланысты. Сондай-ақ, кішкентай салмақта туған балаларда өсуді қалпына келтірген кезде лептин деңгейінің жоғарылауы байқалды. Адипонектин деңгейі туған кездегі салмақпен және ДМЖ-мен оң байланысты, әсіресе 2-типті қант диабетіне шалдығу қаупі жоғары балаларда. Баланың салмағы анасы мен баланың денсаулығының көрсеткіші болып табылады. 2013 жылы 22 миллион жаңа туған нәресте төмен салмақты болды, бұл әлемдегі барлық нәрестелердің шамамен 16 пайызын құрайды. Төмен салмақты балалар туралы мәліметтер жеткіліксіз тіркеуді ескере отырып түзетіледі. Оңтүстік Азияда туған кезде салмағы өлшенбеген балалардың көрсеткіші 66 пайызды құрайды, сонымен қатар әлемдегі ең жоғары көрсеткіш – 28 пайыз төмен салмақты балалардың саны осы аймақта тіркелді. Баланың туған кездегі салмағының төмендігі мен ерте медициналық проблемалардың алдын алу үшін жүктілік кезеңінде алдын алу шараларын бастау өте маңызды. Ана мен баланың денсаулығы үшін жүйелі түрде дәрігерге қаралу өте қажет. Дәрігерлер жүктілік кезінде ананың тамақтануын және салмақ тартуын тексеріп, олардың баланың салмақ тартуымен байланысты екенін анықтайды. Ананың дұрыс тамақтануы баланың денсаулығы үшін маңызды. Фолий қышқылына бай жемістер мен көкөністерді тұтыну арқылы дұрыс тамақтану ерте босанудың және төмен салмақты балалардың тууының алдын алуға көмектеседі. Жүктілік кезінде алкоголь, темекі және есірткіні пайдаланудан аулақ болу қажет, өйткені олар нашар өсуге және басқа да асқынуларға әкелуі мүмкін. Дәрігерлер жүктілік кезінде бар болған медициналық ауруларды бақылап, олардың бақылауда екеніне көз жеткізеді. Жоғары қан қысымы мен 2-типті қант диабеті бар аналардың балаларының салмағы төмен болуы мүмкін. Баланың қалыпты салмағын арттыру үшін әлемде қолжетімді, арзан және мәдени ерекшеліктерді ескеретін жүктілікке дейінгі күтімді қамтамасыз ету қажет. Бұл тек төмен салмақты балаларды емдеу үшін ғана емес, сонымен қатар оның алдын алу үшін де маңызды. Басқа да алдын алу шараларына темекі татудан бас тарту бағдарламалары, азық-түлік тарату жүйелері, стресті азайту және әлеуметтік қолдау көрсету кіреді.

Studies have investigated how a person's birth weight can influence their future life, including potential links with obesity, diabetes and intelligence. but it was later found that both high birth weight and maternal BMI are associated with increased risk of developing obesity in childhood. Growth hormone (GH) therapy at a certain dose induced catch up of lean body mass (LBM). However, percentage body fat decreased in the GH treated subjects. Bone mineral density SDS measured by DEXA increased significantly in the GH treated group compared to the untreated subjects, though there is much debate over whether or not SGA (small for gestational age) is significantly adverse to children to warrant inducing catch up. Babies that have a low birth weight are thought to have an increased risk of developing type 2 diabetes in later life. Low birth weight is linked with increase rates of obesity, insulin resistance, and type 2 diabetes and it is shown that children with the low birth weights have increased leptin levels after they catch up growth during childhood. Adiponectin levels are positively related with birth weight and BMI in babies with an increase of risk of type 2 diabetes. The baby's weight is an indicator of the mother and baby's health. In 2013, 22 million newborns had low birth weight, around 16 percent of all babies globally. Data on low birth weight is adjusted to account for under reporting. South Asia has the highest rate of babies not weighed at birth with 66 percent, but also have the highest low birth weight, at 28 percent worldwide. The start of prenatal care is very important to help prevent low birth weight and early medical problems. Going to regular doctor's visits is very important for the health of the mother and the baby. At the visits, OB/GYNs check maternal nutrition and weight gain because they are linked to the baby's weight gain. The mother having a healthy diet is essential for the baby. Maintaining good nutrition by taking folic acid, which can be found in fruits and vegetables, is linked to the prevention of premature births and low birth weight. Alcohol, cigarettes, and drugs should also be avoided during pregnancy because they can also lead to poor growth and other complications. Doctors are also able to monitor pre existing medical illnesses to make sure they are under control during pregnancy. Mothers with high blood pressure and type 2 diabetes are more likely to have infants with low birth weights. One essential action to increase normal birth weights is to have affordable, accessible, and culturally sensitive prenatal care worldwide. This is essential not just for treating low birth weight, but also preventing it. Other prevention efforts include smoking cessation programs, food distribution systems, stress reduction and social service supports.