Кіріспе

Вермонт штатындағы өзен, АҚШ. Винооски өзені (сонымен қатар, Пияз өзені деп те аталады) – Вермонт штатының солтүстік жартысындағы шамамен 90 миль (145 км) ұзындықтағы Шамплейн көліне құятын сала. Вермонттың ең ұзын өзені болмаса да, ол штаттың ең маңызды өзендерінің бірі болып табылады, Шамплейн көлінен Грин-Маунтинс таулары арқылы Коннектикут өзені аңғарына қарай (су жүйесімен байланыспаса да) кең аңғар жолын құрайды. Өзен Вермонт штатының астанасы Монтпельер мен ең ірі қаласы Берлингтон арасындағы солтүстік Грин-Маунтинс аймағын сумен жабдықтайды. Ол Вашингтон округының Кэбот қаласында басталып, содан кейін оңтүстік-батысқа қарай Монтпельерге ағады, қаланың орталық бөлігінің оңтүстік жағы мен Вермонт штатының ғимаратынан өтеді. Монтпельерден солтүстік-батысқа қарай Читтенден округы арқылы Ричмондға ағып, Берлингтон қаласының солтүстігінен өтеді. Ол Шамплейн көлінің шығыс жағына, Берлингтон қаласының солтүстік-батысына қарай шамамен 5 миль (8 км) жерде құяды. Винооски қаласы өзен сағасынан шамамен 8 миль (13 км) жоғары, Берлингтонның солтүстік-шығыс жиегінде орналасқан. Өзен тарихи түрде 19 ғасырда Вермонттағы орман шаруашылығының өркендеген кезеңінде ағаштарды тасымалдау үшін пайдаланылған. Монтпельерден төмен ағатын өзен аңғарында АҚШ 2-ші тас жолы және 89-шы мемлекетаралық тас жолы Монтпельер мен Берлингтон арасында өтеді. Бұл өзен Вермонттағы ежелгі Грин-Маунтинс тауларының пайда болуына дейін қалыптасқан және олардың өсуі мен эрозиялануы кезінде оларды кесіп өткен бірнеше өзеннің бірі.

Салалар

Винооски бірнеше салалы өзендермен суға толады: Кіші өзен, Солтүстік тармақ және Кингсбери тармағы оң жақтан құятын салалы өзендер, солтүстіктен келсе, ал Хантингтон өзені, Мад өзені, Дог өзені және Стивенс тармағы сол жақтан құятын салалы өзендер, оңтүстіктен келсе. Винооски сағасына жақын орналасқан кішігірім салалы өзендер, яғни Төменгі салалы өзендерге Аллен Брук, Алдер Брук, Глисон Брук, Милл Брук және Мадди Брук кіреді.

Тарих

"Винооски" атауы абенаки тіліндегі winoskik сөзінен келген, ол "жабайы пияз жерінде" дегенді білдіреді – бұл бір кезде өзен жағалауларында көптеп өскен пияз немесе жабайы пиязға сілтеме. "Пияз өзені" деген қосымша атау 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында Ира мен Итан Аллендер "Пияз өзені жер компаниясын" құрғаннан кейін жиі қолданыла бастады. 1992 жылдың қысында Винооскидегі мұз үйілісі Монпельерде ірі су тасқынына әкеп соқты, нәтижесінде қала орталығының көп бөлігіне ауқымды зиян келді. Бұл 1927 жылғы Ұлы су тасқынынан бері Монпельер тарихындағы ең ауыр су тасқыны болды. 2023 жылдың шілдесінде ауыр жаңбырлар Винооски өзені аңғарында су тасқынына себеп болды, үйлер мен кәсіпорындар зардап шекті. Су деңгейі 2011 жылғы "Ирен" дауілі кезінде тіркелген деңгейден асып түсті, бірақ 1927 жылғы Ұлы су тасқынымен салыстырғанда төмен болды.

Қолданылуы

Өзен әр түрлі мақсаттарда қолданылады. Онда каноэмен жүзу, байдарка шалу, балық аулау және жүзу сияқты демалыс түрлері танымал. Уиноски өзені және оның салалары жергілікті бұршақ көбелектің (brook trout) тіршілік ету ортасын қамтамасыз етуден басқа, жабайы жаңбыр көбелектері мен қоңыр көбелектердің табиғи популяциясын да қолдайды. Өзеннің төменгі ағысында кіші ауызды бас (smallmouth bass) және шабақ (walleye) кездеседі, ал көктемде Шамплейн көлінен үлкен ауызды бас (largemouth bass) және солтүстік шұңқырдың (northern pike) көшіп-қону тобы жиі Уиноскиге кіріп тұрады. Бұған қоса, электр энергиясын өндіру үшін бірнеше гидроэлектр станциялары пайдаланылады. 1992 жылы салынған Уиноски-1 бөгеті, Уиноски қаласындағы өзенде орналасқан, әлемдегі алғашқы оптикалық талшықты сенсорлармен жабдықталған жоғары өнімді азаматтық құрылыс болып табылады. Осы себепті бөгет Гиннестің рекордтар кітабына "әлемдегі ең ақылды бөгет" деп енгізілген.