Кіріспе

Кейінгі Рим империясының провинциялық бірліктері

Лимитаней (латынша, сонымен қатар рипенсес деп аталады), тиісінше "шекаралық аудандардағы сарбаздар" (латынша сөз "лимес" шекараны білдіреді) немесе "өзен жағасындағы сарбаздар" (Рейн мен Дунай өзендерінен) деген мағынаны білдіреді. III ғасырдың соңы мен IV ғасырдың басындағы қайта ұйымдастырулардан кейін, Рим және Византия армияларының маңызды бөлігі болды. Комитатенстерден, палатиндерден және школалардан айырмашылығы, лимитанейлер Рим империясының шекарасындағы бекіністерде дислокацияланып, әдетте өз бекіністерінен алыс жерде шайқасуға міндетті болған жоқ. Лимитанейлер комитатенстер мен палатиндерге қарағанда төмен мәртебелі және жалақысы аз болды, ал школалар, палатиндер, комитатенстер және лимитанейлер арасындағы рөл және мәртебелік айырмашылық, бұрынғы преториандар, легионерлер және қосымша әскерлер арасындағы ескі айырмашылықты ығыстырды. Лимитаней және палатиндердің құрамында қосымша әскерлермен қатар легионерлік бөлімшелер де болды. Лимитанейлердің мәні 3 немесе 4 ғасырда енгізілген кезден бастап, 6 немесе 7 ғасырда жойылғанға дейін айтарлықтай өзгерді. IV ғасырда лимитанейлер кәсіби сарбаздар болды, олардың құрамында жаяу әскер, атты әскер және өзен флотилиялары болды, бірақ V ғасырдан кейін олар толық емес уақытта қызмет ететін сарбаздарға айналды.

Лимитанейлердің рөлі толығымен анықталмаған. Хью Элтон мен Уоррен Тредгольдтың пікірінше, шекарадағы бекіністерді күзетуден басқа, олар шекара күзетшілері және кеден полициясы ретінде жұмыс істеді, сондай-ақ ұсақ шабуылдардың алдын алды. Олар далалық армияның көмегінсіз орташа масштабты шабуылдарды да тойтарып беруге қабілетті болған. Эдвард Латтвак олардың рөлін провинциялық далалық армиялармен бірігіп, тереңде қорғану стратегиясының маңызды бөлігі деп қарастырды.

Шығуы мен тарихы

III ғасырдың басында рим әскері бірнеше провинциялық әскерлерге бөлінді. Олардың ішінде провинциялық губернаторлардың басқаруындағы әскерлер, императордың басқаруындағы кішігірім резерв, преториан гвардиясы сияқты күзет бөлімдері және қалалық когорталар болды. Резервке II Парфия легионы кірді. Септимий Север оны резерв ретінде пайдаланбағанмен, оның ізбасарлары пайдаланды. Далалық әскерлер уақытша құралымдар болатын, әдетте резервтен және/немесе провинциялық әскерлерден алынған бөлімдерден құралған. III ғасырдың соңындағы жиі соғыстардың салдарынан далалық әскерлер бірнеше жыл бойы императордың тікелей басқаруымен бірге қалуы мүмкін еді және оларға өздерінің жарақтарын жинау жүйесі қажет болды. IV ғасырдың ортасына қарай рим әскері провинциялық дукстардың басқаруындағы шекаралық әскерлерге және императордың басқаруындағы тұрақты далалық әскерлерге бөлінді, олар магистр педитум, магистр эквитум немесе комиттер деп аталды. Шекаралық әскерлер шекараны күзеттеді және ұсақ шабуылдарға қарсы тұрды. Шекаралық әскерлер кейін лимитаней немесе рипенс деп аталды. Далалық әскерлер ірі шабуылдарға жауап берді, қарсы императорлармен күресті және көрші елдерге ірі шабуылдар жасады. Кейіннен далалық әскерлер комататенс немесе палатин деп аталды. Рипенстер туралы алғашқы жазбаша сілтеме 325 жылы, ал лимитаней туралы – 363 жылы пайда болды. Тарихшылар император Диоклетианның немесе оның ізбасары Константин I-нің рим әскерін шекаралық және далалық әскерлерге бөлген-бөлмегені туралы келіспейді. Теодор Моммсен, Х.М.Д. Паркер және соңғы кезде Уоррен Тредгольд пен Дэвид С. Поттер қайта ұйымдастыруды Диоклетианға жатқызады. Э.С. Нишер, Д. ван Берхем және соңғы кезде М.С. Бишоп пен Дж.С.Н. Колстон Диоклетианға кеңейтуді, ал Константин I мен оның ізбасарларына қайта ұйымдастыруды жүктейді. Карл Стробель қайта ұйымдастыруды Диоклетианның шекаралық және далалық әскерлерді нығайтуымен III ғасырдың басына дейін соққан үрдістердің аяқталуы ретінде қарастырады. Рим империясының бөлінуі, оның батыс бөлігінің құлауы және оның орнын басушы мемлекеттердің құрылуы лимитанейдің шығыста және батыста, тіпті батыстың әртүрлі аймақтарында әртүрлі дамуы мүмкін екенін білдіреді. Шығыста император Юстиниан олардың жалақысын жойды. Осыдан кейін шығыс лимитанейлері кәсіби әскерлер болмай, парсы соғыстары мен арабтардың басып алуы кезінде ополчение ретінде өмір сүруін жалғастырды. Палестина, Иордания, Дамаск және Хомс араб әмираттары Палестина, Арабия, Финикия және Сирияның басқару орындарының жалғасы болуы мүмкін.

Ұйым

Лимитанейлер соңғы Рим армиясының ең ірі бөлігін құрады. Шамамен 395 жылға жатқан Notitia Dignitatum-ның шығыс бөлігінде өзен флотилияларын есептемегенде, шекаралық әскерлерде 195 500 адам, флоталарды есептемегенде, далалық әскерлерде 104 000 адам және сарай күзетінде 3 500 адам болған болуы мүмкін. А.Х.М. Джонс пен Уоррен Трейдгольд Римнің соңғы армиясы ертедегі Рим армияларынан әлдеқайда үлкен болғанын айтады, ал Трейдгольд олардың қатарында 645 000 сарбаз болғанын шамалайды. Лимитанейлердің құрамына екі базаға, кейде одан да көп базаға бөлінген жаяу әскер легиондары, нумери, милитес, жаяу әскер когорталары, сондай-ақ кавалерияның вексилляциялары, эквитес, кунеи және алалары кірді. Легиондардың мөлшері белгісіз. А.Х.М. Джонс олардың құрамында 3 000 сарбазға дейін болуы мүмкін екенін болжады, себебі олар көбінесе 10 когортамен тізімделеді және кейде көптеген базаларға бөлінеді. Уоррен Трейдгольд легиондарда шамамен 1 000 сарбаз, ал басқа бөлімшелерде 500 сарбаз болғанын айтады. Нумери, милитес және когорталар, немесе вексилляциялар, эквитес, кунеи және алалардың әртүрлі атаулары, мүмкін, әртүрлі құрылымдарды немесе міндеттерді білдірмейді, бірақ Пат Саузерн мен Карен Диксонның сөзіне сүйенсек, шекаралық армиялардың легиондары, ауксилия және кунеи лимитанейлердің құрамына кірген, бірақ бұрынғы когорталар мен алалардан жоғары дәрежеде болған. Олар далалық армиялардың қолдауысыз орташа масштабтағы шабуылдарды тойтаруға қабілетті болған. Лимитанейлер бір аймақта қызмет еткендіктен, өздерінің лагерьлері болды және көбінесе сол аймақтан сарбаздар жинағандықтан, олар жергілікті тұрғындармен жақсы қарым-қатынас орнатуға бейім болды. Олар Римнің шалқары, алыс шекараларын күзетіп, қажет болған жағдайда қарсыластардың шабуылдарын тоқтатып, қарсы шабуылдарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді. Олар комитатенспен бірлесіп жұмыс істеді.

Псевдокомитатенстер

Шекара әскерлерінің лимитанейлері мен дала әскерлерінің ең төменгі ранкті бөлімшелері – псевдокомитатенстерінің арақатынасы әлі толық анықталған жоқ. Теодор Моммсен псевдокомитатенстерді бұрынғы лимитаней бірліктерінен құрылып, жылдам қимылдайтын дала әскерлеріне қосылғандар деп болжады, және көптеген авторлар осы теорияны қабылдады. Э. К. Нишер болса, псевдокомитатенстер шекара әскерлеріне тәуелсіз, дербес позициялық гарнизондық бөлімшелер болған, сондай-ақ дала әскерлерімен бірдей басқаруға бағынған деген альтернативті теория ұсынды.

Шаруа-әскерлер

Бұрын тарихшылар лимитанейлерді жартылай уақытты шаруа-сарбаздар жасағы ретінде ұйымдастырылған деп болжаған. Осы көзқарас бойынша, лимитанейлер шекара бойындағы бекіністерде тұрақты түрде қызмет етіп, оларға жер телімдері берілді, оларды негізінен жартылай уақытты сарбаз бен шаруаға айналдырды. Көбінесе, уақыт өте келе лимитанейлер өздерінің орналасқан жерлерінде тұрақты қоныстанды, сарбаздық қызметтен гөрі ауыл шаруашылығынан көрінетін фермерлер мен жер иелеріне айналды, отбасын өсіріп, күнкөрісін қамтамасыз етті. Бірақ қазіргі тарихшылар мұндай тұжырымға сенімдірек емес, мұны қолдайтын нақты дәлелдер жоқ деп санайды. Ағымдағы консенсус лимитанейлердің кәсіби сарбаздар ретінде ұйымдастырылғанын, бірақ уақыт өте келе жартылай уақытты сарбаздарға, соңында ақысыз милицияға айналғанын, сондай-ақ табыс табу үшін басқа мамандықтарға, оның ішінде шаруашылыққа жүгінгенін көрсетеді. Әскерлік қызмет көбінесе өнімді емес болғандықтан (ұзақ жаттығулар және сирек болатын қақтығыстар), империялар бұл мәселені шешу үшін «әскери отарлаушылар» қағидасын пайдаланған. Сондықтан, Рим империясы экономикалық себептермен лимитаней (шекаралық отаршы-сарбаз) жүйесін қабылдады. Осылайша, Рим лимитанейлердің соғыс тәжірибесінен және олар өндірген ауыл шаруашылығы өнімдерінен пайда көре алды. Алайда, Эдвард Латтвак бұл өзгерісті стратегиялық тұрғыдан, берік шекараны (қорғаныстың алдын алу) мобильді күштермен нығайтылған шекаралық аймаққа (тереңдегі қорғаныс) ауысумен байланыстырады, сонымен қатар тарихтың басқа кезеңдеріндегі әскери отарлаушылардың мысалдарын еске салады.

Жабдық

М. К. Бишоп пен Дж. К. Н. Коулстон Рим әскери жабдықтары туралы маңызды еңбегінде лимитанейлерді коммитатенстер мен палатиндардан ажыратпайды. IV ғасырдағы лимитанейлерге жеңіл және ауыр жаяу әскерлер, сондай-ақ жеңіл және ауыр ат әскері, өзен флотилиялары кірген. Notitia Dignitatum лимитанейлерде сагитарийлердің жаяу әскер бөлімшелері тізімделмеген сияқты, сондықтан бұл мәліметке күдікпен қарау керек. Notitia Dignitatum сагитарийлердің бірнеше ат әскер бөлімшесін және бір катафрактар бөлімшесін растайды, соңғысы Дукс Скитияның басқаруында болған. Бұл бекіністер Рейн және Дунай сияқты өзендер бойындағы, кейде Евфраттың бөліктерінде, Адриан қабырғасы сияқты бекінілген қабырғалар бойында немесе Strata Diocletiana сияқты бекінісі жоқ жолдар бойындағы желілерге ұйымдастырылуы мүмкін. Гарнизондық бекіністер – шекарадағы және оған жақын қалалардағы, сондай-ақ лимитанейлердің тәуелсіз бөлімшелерімен күзетілген басқа бекіністер. Диоклетиан мен Константин I шекараны нығайтуға үлкен үлес қосты. Рейннің шығыс жағалауындағы маңызды көпір басы – Дюц/Дивития бекінісі осы кезеңде салынған. Жалпы айтқанда, кейінгі Рим шекарасында бұрынғы Рим империясының шекараларына қарағанда көбірек және кішірек бекіністер болған. Бұл бірліктердің бұрынғыдан кішірек болғанына, бірліктердің бірнеше бекініске бөлінгеніне немесе екеуіне де байланысты деп түсіндіріледі.

Тиімділігі

Лимитанейдің бірлік ретінде және үлкен жүйенің бөлігі ретінде тиімділігі әлі де даулы болып табылады. Шекаралық әскерлердің сарбаздарына далалық әскерлерге қарағанда аз жалақы төленді. Дегенмен, бұл далалық әскерлер әрқашан ең жақсы жауынгерлерді таңдаған дегенді білдірмейді; кейбіреулері басқа жерге жіберілуі мүмкін бөлімдерге қосылудың орнына үй жанында қалуды артық көрді. Көбінесе, әскерлердің сапасы белсенді қызметте өткен уақыты азайған сайын нашарлайды, ал жалақы алмайтын сарбаздарға, әрине, жаңа жабдықтар немесе бұзылған жабдықты жөндеуге немесе ауыстыруға қаражат та жеткізілмейді. Дегенмен, лимитаней өз заманына сай жақсы жабдықталған және дайындықтан өткен жаяу әскер күші болды, әсіресе Римнің германдық, кельт, ирандық және шығыс көршілерінің сол кездегі тұрақты әскерлерімен салыстырғанда, римдіктер оларды "варварлар" деп атаған. Осы реформалардың нәтижесінде, Батыс Рим империясы Константиннің билігі аяқталғаннан кейін 140 жылға жуық уақыт бойы, гунндар, готтар, вандалдар, остготтар, сарматтар, аландар, бургундтар, саксондар және франктар сияқты солтүстік және шығыстан келген көшпелі халықтардың көптеген көші-қондары мен шабуылдарына қарсы тұрып, өмір сүре берді. Бұл шабуылдар мен көші-қондар империяны әлсіретіп, 476 жылы оның құлауына әкелді.

Танымал мәдениетте

Лимитанейлер «Рим: Барбариялық шабуыл» ойынында кез келген римдік фракция жалдай алатын жаяу әскер тобы ретінде ұсынылған. Олар арзан және оңай оқытылатын, шабуылдық қабілеті төмен, бірақ қорғанысы өте жоғары бірлік, олардың шекараны ұстап тұру және дала армиялары жиналған кезде жауды тоқтатудағы рөлін бейнелейді. «Civilization VI: Көтеріліс және құлдырау» ойынында лимитанейлер әскери саясат ретінде қолжетімді. Бұл саясат әскери бөлімдердің қалаға адалдығын арттырады. «Age of Empires IV» ойынында лимитанейлер – византиялықтарға қолжетімді, арзан, атты әскерге қарсы жаяу әскер.