Кіріспе

Рим әскері қолданған найзаның түрі. Пилум (;: pila) – ежелгі Рим әскерінің кеңінен қолданған найзасы. Оның жалпы ұзындығы шамамен 1,5-2,3 метрді құрайтын, диаметрі 1 см-дей, пирамида пішіндес 60 см-дей ұзын темір сабынан және ағаштан жасалған білігінен тұратын. Сабы білікке муфта арқылы немесе жалпақ тілше арқылы бекітілген.

Тарих

Пилумның шығу тегі самниттер деп аталатын итальян тайпасынан болған болуы мүмкін. Ол кельтиберлік және этрус қару-жарақтарының ықпалында да болған болуы мүмкін. Пилум фаларика деп аталатын келт-иберийлік қарудан шыққан болуы мүмкін. Археологиялық қазбалар этрус қаласы Тарквиниядағы қабірлерде пила табылды дегенді көрсетті. Пиланың ең ерте табылған қалдықтары Вулчи және Таламон этрус елді мекендерінен табылған. Пилум туралы алғашқы жазбаша мәліметтер Полибийдің "Тарихтарында" келтірілген. Полибийдің сөзіне сәйкес, Рим әскерінің жақсы қаруланған сарбаздары hyssoí деп аталатын бір түрі найзаны қолданған. Бұл пилум болған болуы мүмкін. Пилумға дейін хаста қолданылған. Оның пилуммен қаншалықта тез алмастырылғаны белгісіз. Полибий бұл қарудың б.з.д. 225 жылы Теламон шайқасындағы римдік жеңіске маңызды үлес қосқанын айтқан. Рим әскері екінші ғасырда пилумды қолдануды тоқтатқан.

Дизайн

Бір пилумның жалпы салмағы 1750–1850 грамм аралығында болған, ал Республиканың алғашқы кезеңінде жасалған нұсқалары кейінгі Империяда жасалғандарынан сәл ауыррақ болған. Қарудың ұшы пирамида тәрізді, қатты болған, бірақ кейде оның сабы жұмсақ темірден жасалатын. Жұмсақтығы соққыдан кейін иілуіне себеп болуы мүмкін, осылайша қаруды жау үшін пайдасыз етуге болады. Кейбіреулер пилумның соққы кезінде иілуі керек емес, керісінше, сынға ұшырауы керек деп санайды. Егер пилум қалқанға тисе, ол қалқанға сіңіп, сабының иілуі жауды пилумды алып тастамайынша, қалқанды қолдануға жарамсыз деп тастауға немесе пилумның салмағымен ауыртпалыққа түсіруге мәжбүр ететін. Тіпті сабы иілмесе де, пирамида тәрізді ұшы оны шығаруды қиын ететін. Алайда, көп жағдайда сабының барлығы қатайтылып, пилумды жақын арадағы соғысқа қолайлы ететін, сонымен қатар жау әскерлері қолдануға мүмкіндік беретін. Сабының иілуі қарудың ажырамас бөлігі және қасақана жасалған ерекшелік ретінде қарастырылғанымен, оны растайтын аз ғана дәлел бар. Көбінесе табылған артефакттар пилумның салмағын зақым келтіру үшін, әсіресе қару-жарақ арқылы жау әскерінің денесіне жету үшін жасалғандығын көрсетеді. Қарудың салмағы мен аталған пирамида тәрізді ұшының (оның дизайны орта ғасырларда бадкин жебе ұштары түрінде кездесетін) үйлесімі пилумды қару-жараққа қарсы тиімді қаруға айналдырды. Егер қару қару-жараққа қарсы қолданылуы және зақым келтіру үшін массасын (жылдамдығына емес) пайдалануы керек болса, сабының иілуі оның мақсатты қолданылуының пайдалы салдары болып көрінеді, ол қару-жарақ қабаттарын тесуге бағытталған. Пилумның қару-жарақ қабаттарын (қалқан арқылы, броняға және киімге) тесуі үшін иілуге бейім ұзын сабы қажет болды. М. К. Бишоптың айтуынша, пилумның инерциясы соққы кезінде сабының иілуіне себеп болады, бірақ бұл қарудың пайдалы қасиеті болғанымен, қасақана жасалмаған. Алайда, М. К. Бишоптың жаңа зерттеуінде пилалардың "лақтырылғанда және нысанаға немесе жерге тигенде өз салмағынан иілуі екіталай" делінеді; керісінше, нысанаға ілінген пилумды дұрыс емес алып тастау сияқты адамның әрекеттері жауапты, ал Цезардың жазбаларын пилумды алып тастауға тырысқанда иілу деп түсіндіру керек. Пилумның пирамида тәрізді ұшы қалқанның қалған бөлігінен кең болғандықтан, қалқанға енгеннен кейін қалқанда қалған бөлігінен үлкен тесік қалдырады, ол қалқан арқылы аз қарсылықпен өтіп, соғысшыны арт жағынан жаралай алады. Сабының ұзындығы мен ену тереңдігі оны қалқаннан шығаруды қиындатады, тіпті ол иілмесе де. Егер қалқан ұстаушысы шабуыл жасап, пилум қалқанды бұзып өтсе, сабының ауыр ұшы жерге тиіп, қалқанды орнында ұстап тұрады. Кейбір пилалардың сабының ұшында тікенек болған, ол жерге қазуға көмектесетін. Пиланың екі түрі бар: ауыр және жеңіл. Суреттерде қарудың кейбір нұсқаларының ену күшін арттыру үшін қорғасын шармен ауырланғаны көрсетілген, бірақ осы дизайнның археологиялық үлгілері (әзірге) табылған жоқ. Жақында жасалған тәжірибелер пиланың шамамен 30-40 метрге жететінін көрсетті, бірақ тиімді қашықтығы 20-30 метрге дейін. Ең ерте кездескен ауыр пилалардың бастары тікенді және олардың сабы сегіздік пішіндес. Римдіктер пилумды жақын арадағы соғыста да қолданған.

Тактикасы

Республиканың соңғы және империяның алғашқы кезеңдеріндегі легионерлер көбінесе екі пиламен қаруланған, олардың бірі кейде екіншісінен жеңіл болған. Стандартты тактикаға сәйкес, римдік сарбаздар олардың біреуін (уақыт болса, екеуін де) жауға лақтырып, содан кейін гладиуспен шайқасуға кірісетін. Алайда, Александр Жмодиков римдік жаяу әскері пилаларды шайқастың кез келген сатысында қолдана алатынын айтады. Жмодиков сондай-ақ римдіктердің ұрыс тактикасы кейде пилум сияқты лақтыратын қаруларды алмастырудан тұратынын дәлелдеді. Сэм Кун римдік тактика негізінен лақтыратын қарумен шайқасқа негізделген деген пікірге қарсы. Бұған қоса, пилаларды итеруге және атты әскердің шабуылына қарсы тосқауыл ретінде де қолдануға болады. Кейбір пилаларда, егер оны жақын қару ретінде қолдануға ниеттенсе, қолданушыны қорғау үшін кішкентай қол сақшылары болған, бірақ мұндай пилалар көптеп кездесетін көрінеді.

Эксперименталды археологияның нәтижелері

Эксперименталды археологияның нәтижесінде, пилумның дизайны броньды тесуге қабілетті болу үшін дамыған деп саналады; пирамида тәрізді ұшы жаудың қалқанында шағын тесік жасап, жұқа сабының одан өтіп, артындағы адамды жаралай алатындай тереңдеуіне мүмкіндік берді. Жұқа ағаш мойыны соққының күшін қамтамасыз етті. Бір деректе, темір мойынды бекітетін екі темір қақпақтың бірі, соққыда сындыратын әлсіз ағаш тікпемен ауыстырылды, бұл мойынды бүйірге бұруға себеп болды. Гай Марий кейде осы өзгерістің авторы деп есептеледі. Бірақ 80 жылдардан бастап императорлық дәуірдің басына дейінгі археологиялық мәліметтер бұл жаңару қабылданбағанын көрсетеді.