Кіріспе

Гладиатор (gladiator, "жауынгер", gladius, "қылыш") – Рим республикасы мен Рим империясында басқа гладиаторлармен, жабайы аңдармен және сотталған қылмыскерлермен қатыгез жекпе-жектерде көрермендерді көңілдететін қарулы жауынгер. Кейбір гладиаторлар өз өмірлерін және заңдық, әлеуметтік статустарын қауіпке тігіп, аренаға шығуға ерікті болған. Көбі құл ретінде қаралатын, қатал жағдайда оқытылатын, қоғамнан шеттетіліп, тіпті өлімнен кейін де бөлек қарастырылатын. Олардың тегіне қарамастан, гладиаторлар көрермендерге Римнің жауынгерлік этикасының үлгісін көрсетті және жақсы күресіп немесе қаһармандықпен қаза тапса, халықтың құрметіне бөленіп, мақтауына ие болатын. Олар жоғары және төмен өнерде бейнеленді, ал ойын-сауық шебері ретіндегі құндылығы бүкіл Рим әлемінде бағалы және қарапайым заттарда сақталды. Гладиаторлық жекпе-жектің пайда болуы талқылауға ашық. Бұл дәстүрдің б.з.б. 3 ғасырдағы Пуникалық соғыстар кезіндегі жерлеу рәсімдеріндегі дәлелдері бар, содан кейін ол Рим әлеміндегі саясат пен әлеуметтік өмірдің маңызды бөлігіне айналды. Оның танымалдылығы оны әрқашан да жомарт және қымбат ойындарда пайдалануға әкелді. Гладиаторлық ойындарға жуық мың жыл созылды, олардың гүлденген кезеңі б.з.б. 1 ғасыр мен б.з. 2 ғасыры аралығында болды. Христиандар олардың жалған діни рәсімдерге байланысты болғандықтан, бұл ойындарға қарсы болды, ал гладиаторлық жарыстардың танымалдылығы 5 ғасырда төмендеп, олардың жоғалуына әкелді.

Шығу тегі

Алғашқы әдебиеттерде гладиаторлар мен гладиаторлық ойындардың шығу тегі туралы пікірлер жиі келіспейді. Біздің заманымыздан бұрынғы I ғасырдың соңында Дамаскілік Николай олардың этрусктік екеніне сенді. Бір ұрпақ өткен соң Ливий бұл шаралардың алғаш рет б.з.д. 310 жылы кампандықтар самниттерден жеңіс құрметіне өткізгенін жазды. Ойындар тоқтағаннан кейін ұзақ уақыт өткен соң, 7-ғасырлық жазушы Исидор Севильялық латын тіліндегі *ланиста* (гладиаторлардың басқарушысы) сөзін этрусктік "атқарушы" сөзінен, ал "Харон" атауын (римдік гладиатор аренасынан өлгендерді ертіп жүретін лауазымды адам) этрусктік әлемнің психопомбы Шарундан шығарды. Бұл ерте заманауи ойындар тарихының көпшілігінде қабылданды және қайталанды. Кейбір қазіргі ғалымдар суреттік деректерді қайта қарастыру кампандық шығу тегін немесе кем дегенде ойындар мен гладиаторлардың олардан алынғанын қолдайды. Кампанияда ең алғашқы гладиатор мектептері (*луди*) болған. Кампан қаласы Паэстумнан (б.з.д. 4 ғасыр) алынған қабір фрескаларында ерте римдік гладиаторлық ойындарды алдын ала болжайтын жерлеу қанды рәсіміне арналған қалқан, найза және қалқанмен бірге күресушілер бейнеленген. Бұл суреттермен салыстырғанда, этрусктік қабір суреттерінен алынған деректер күмәнді және кеш. Паэстум фрескалары б.з.д. 8 ғасырдағы грек отаршыларынан мұра етілген немесе алынған ескі дәстүрдің жалғасы болуы мүмкін. Ливий алғашқы римдік гладиаторлық ойындарды (б.з.д. 264) Римнің Бірінші Пуникалық соғысының алғашқы кезеңінде, Карфагенге қарсы, Децимус Юниус Брут Скеева Римнің "мал базары" форумында (Forum Boarium) өлген әкесі Брут Пераны құрметтеу үшін өлімге дейін күрескен үш гладиатор жұбына жіберген кезде орналастырады. Ливий мұны *мунус* (көпше түрі: *мунера*) деп сипаттайды, яғни сыйлық, бұл жағдайда өлген ата-бабасының руына (көлеңкесіне) ұрпақтарының борышы. Гладиатор *мунус*-ы мен оның гладиатор түрлерінің дамуына Самниумның Ганнибалға қолдау көрсетуі және Рим мен оның Кампан одақтастарына қарсы жазалау экспедициялары күшті әсер етті; ең ерте, ең жиі аталатын және ең танымал тип - самнит. Содан кейін Самниумдағы соғыс да осындай қауіп-қатер мен салтанатты қорытындымен аяқталды. Жаудың басқа да жауынгерлік дайындықтары бар еді, олар өздерінің майдан шеберліктерін жаңа және тамаша қарулармен жарқыратып жіберді. Екі корпус болды: біреуінің қалқандары алтынмен, екіншісі күміспен қапталған. Римдіктер осы тамаша киімдер туралы естіген еді, бірақ олардың генералдары сарбаздың алтын мен күміспен әшекейленбеуі керектігін, бірақ темірге және батылдыққа сенім арту керектігін үйретті. Диктатор, сенаттың жарлығы бойынша, ең жақсы шоу қолға түскен қару-жарақпен қамтамасыз етілді. Сол себепті римдіктер жауларының керемет қару-жарағын құдайларына құрмет көрсету үшін қолданды. Ал Кампандықтар, өздерінің мақтанышы мен самниттерді жек көруінің салдарынан, оларды тойларында көңілді ететін гладиаторларды осылай жарақтандырып, оларға самниттер деген атау берді. Ливийдің есебі ертедегі римдік гладиаторлық шайқастардың жерлеу, құрбандық қызметін алып тастап, римдік гладиаторлық шоудың кейінгі театрлық этикасын көрсетеді: ғажайып, экзотикалық қаруланған және қаруланған варварлар, сатқындық және бүлінген, римдік темір мен жергілікті батылдық билік етеді. Оның қарапайым римдіктері соғыс олжасын құдайларға арнады. Олардың Кампан одақтастары кешкі асқа самниттер емес, бірақ самниттер рөлін ойнайтын гладиаторларды қолданады. Римдіктер аумағын кеңейте келе, басқа топтар мен тайпалар да осы тізімге қосылды. Гладиаторлар Римнің жаулары сияқты қару-жарақпен жабдықталған. Гладиатор *мунус*-ы тарихи актінің моральдық жағынан тәлім беретін формасына айналды, онда гладиатордың жалғыз абыройлы нұсқасы жақсы күресу немесе жақсы өлу болды.

Даму

216 жылға дейін, қайтыс болған консул және агур Маркус Эмилиус Лепидтің ұлдары, Рим форумында жиырма екі жұп гладиаторларды пайдаланып, үш күндік gladiatora munera арнап құрметтеді. Он жыл өткен соң, Сципион Африканский Пун соғыстарында қаза болған әкесі мен туысының құрметіне Иберияда еске алу мунусын өткізді. Жоғары мәртебелі римдік емес адамдар, және мүмкін римдіктер де, оның гладиаторлары болып ерікті түрде қатысты. Пуникалық соғыстар мен Римнің Канна шайқасындағы (216 ж.б.з.б.) апатқа дерлік жеңілісі, осы ерте ойындарды жомарттықпен, әскери жеңістің тойлануымен және әскери апаттың діни тәубесімен байланыстырады; осы munera әскери қауіп пен кеңею дәуірінде моральдық рухты көтеру мақсатында болды. Б.з.б. 183 жылы Публий Лицинийдің қосылуына арналған келесі жазылған munus әлдеқайда зәулім болды. Онда үш күндік қосылу ойындары, 120 гладиатор және ет тарату (visceratio data) болды – бұл Ливий сипаттаған және кейін Силий Италик өкініш білдірген Кампаниялық банкеттердегі гладиаторлық жекпе-жектерді көрсететін әдет. Римнің Ибериядағы одақтастарының gladiatoria munera-ны ынтамен қабылдауы, gladiator munus мәдениетінің Римнен алыс жерлерде қаншалықты жылдам және ерте тарағанын көрсетеді. Б.з.б. 174 жылға қарай, салыстырмалы түрде маңыздылығы төмен редактор ұсынған "кішкентай" римдік munera (жеке немесе қоғамдық) соншалықты әдеттегі және ерекше емес болуы мүмкін, олар жазуға лайық деп саналмады: Сол жылы көптеген гладиаторлық ойындар өткізілді, кейбіреулері маңызсыз болса, біреуі Тит Фламининнің өткізгені ерекше көзге түсті, ол әкесінің қайтысын еске алу үшін төрт күнге созылды, сонымен қатар қоғамдық ет тарату, банкет және сахналық қойылымдармен бірге болды. Осы кезең үшін үлкен болған көрсетілімнің мән-жайы үш күн бойы жетпіс төрт гладиатордың күрескені болды. 105 жылы биліктегі консулдар Римге мемлекеттік демеушілікпен ұйымдастырылған "жабайы шайқастың" алғашқы үлгісін ұсынды, оны Капуядан келген гладиаторлар көрсетті, бұл әскери оқу бағдарламасының бір бөлігі болды. Ол зор танымаллыққа ие болды. Содан кейін, бұрын жеке munera-ға ғана арналған гладиаторлық жарыстар жиі ірі діни мерекелерге қоса өткізілетін мемлекеттік ойындарға (ludi) енгізілді. Дәстүрлі ludi Юпитер сияқты құдайға арналған болса, munera аристократиялық демеушінің құдайлық немесе батырлық ата-бабасына арналуы мүмкін.

Бағасы

Гладиаторлық ойындар демеушілеріне өзін-өзі танытуға мүмкіндік беретін, өте қымбат, бірақ тиімді жол ұсынды және клиенттері мен сайлаушыларға аз немесе еш шығынсыз қызықты ойын-сауық сыйлады. Гладиаторлар жаттықтырушылар мен иелері, саясаткерлер және биікке көтеріліп, сол деңгейде қалуды қалайтындар үшін табысты бизнеске айналды. Саяси амбициясы бар жеке азамат қайтыс болған әкесінің мунусын сайлау маусымына дейін кейінге шегеруі мүмкін, себебі жомарт көрсетілім дауыстар жинауға көмектеседі. Биліктегілер мен оны іздеушілер плебейлер мен олардың трибундарының қолдауына мұқтаж болды, ал олардың дауыстарын керемет шоу туралы уәдемен жеңіп алуға болатын. Сулла претор болып тұрған кезінде әдеттегідей білігімен, әйелінің жерлеу рәсімі үшін Римде бұрын-соңды көрілмеген ең сәнді мунус беру үшін өзінің байлық туралы заңдарын бұзып, көрсетті. Саяси және әлеуметтік тұрақсыз кезеңде кез келген аристократ гладиатор иесі саяси ықпалға ие болды. 65 ж.б.д. жаңадан сайланған курул эдил Юлий Цезарь 20 жыл бұрын қайтыс болған әкесіне арнап мунус ретінде ақтаған ойындар ұйымдастырды. Ол үлкен қарызына қарамастан, күміспен қапталған 320 гладиатор жұбын пайдаланды. Капуада одан да көп гладиаторлар бар еді, бірақ сенат, Спартактың соңғы көтерілісін есінде ұстап, Цезарьдің жеке әскерлерінің өсіп келе жатқанынан және оның танымалдылығының артуынан қорқып, Римде кез келген азамат ұстай алатын гладиаторлардың максималды саны 320 жұп деп шектеді. Цезарьдің шоумендігі масштаб пен шығын жағынан бұрын-соңды болмаған еді; ол мунус пен луди арасындағы кез келген нақты айырмашылықты жойып, жерлеу рәсімі емес, еске алу рәсімі ретінде мунус ұйымдастырды. Гладиаторлық ойындар, әдетте жабайы аңдар көрсетілімімен бірге, республиканың барлық аймақтарына және одан тысқа тарады. 65 және 63 ж.б.д. сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңдар ойындардың демеушілерге саяси пайдалы болуын шектеуге тырысты, бірақ сәтті болмады. Цезарьдің өлтірілуінен және Рим азаматтық соғысынан кейін Август ойындарға, соның ішінде мунераларға императорлық билікті қабылдады және оларды азаматтық және діни міндет ретінде бекітті. Оның байлық заңын қайта қарауы мунераға жеке және мемлекеттік шығындарды шектеді, бұл Рим элитасын банкроттан сақтайды деп мәлімдеді, және гладиатор мунераларын Сатурналия және Квинкватрия мерекелерімен шектеді. Енді император преторының ресми мунусына ең көп дегенде 120 гладиаторды, 25000 динарийден аспайтын құнмен алуға рұқсат етілді; ал императорлық лудидің құны 180000 динарийден кем болмауы керек еді. Империяның барлық аймақтарындағы ең үлкен және ең әйгілі ойындар мемлекеттік қолдауға ие императорлық культпен байланысты болды, бұл императордың құдайлық нуменін, оның заңдарын және оның өкілдерін қоғамдық тану, құрметтеу және мақұлдауды арттырды. Гладиаторлар мен мунералардың құны одан әрі өсіп кетті. 177 ж.б.д. Марк Аврелийдің заңдары оны тоқтатуға көмектеспеді, ал оның ұлы Коммод оны мүлдем елемеді.

Құлдырау

Гладиаторлық мунус-тың құлдырауы тікелей процесс емес еді. III ғасырдағы дағдарыс императорлық қазынаға әскери талаптарды арттырды, одан Рим империясы толыққанды қалпына келмеді, ал кішігірім шенеуніктер әртүрлі міндетті мунераларды ұсынуды, кеңсе лауазымының күмәнді артықшылықтарына салық салу ретінде көбейтіп, тиімсіз деп санады. Дегенмен, императорлар халықтың қызығушылығын ояту үшін ойындарға қаржылай қолдау көрсетуді жалғастырды. Біздің заманымыздың III ғасырының басында христиан жазушысы Тертуллиан христиандардың қатысуын айыптады: оның сөзіне сенсек, бұл шайқастар – кісі өлтіру, олардың куәлігі рухани және моральдық тұрғыдан зиянды, ал гладиатор – жазыққыштардың құрбандық шалу құралы. Каролин Осиек былай деп түсіндіреді: себеп, біз ойлайтындай, қанқұмарлық зорлық-зомбылық емес, олардағы діни рәсімдер мен мағынасы, ол – жалған құдайларға табыну болып табылады. Тертуллиан осы шараларға қатысуға сенушілерге тыйым салынғанын айтса да, ол христиандарды ондай шараларға бармауға көндіру үшін (De Spectaculis) тұтас трактат жазғаны, көбінің одан жаңылғанын көрсетеді. Келесі ғасырда Гиппоның Августині өзінің досы (кейіннен бірге дінге келген және епископ) Алипий Тагасттың мунера тамашасына деген жастық құштарлығын христиандық өмір мен құтқарылуға қарсы деп сынады. Амфитеатрлар императорлық әділеттің тамаша көрсетілімін жалғастырды: 315 жылы Константин Ұлы бала ұрлаушыларды ади-бестиа деп жазалады. Он жылдан кейін ол қылмыскерлерді гладиаторлар ретінде өлімге дейін күресуге мәжбүрлеуге тыйым салды: «Азаматтық бейбітшілік пен үй ішіндегі тыныштықта қанды көріністер бізге ұнамайды. Сондықтан, қандай да бір қылмыстық іс-әрекеттері үшін осы жағдайға және жазаға лайық болғандарды гладиаторлар етіп тағайындамаңыз. Оларды шахталарда жұмыс істеуге жіберіңіз, сонда олар қылмыстарының жазасын қанмен төлейді». Бұл гладиаторлық жекпе-жектің тоқтатылуы ретінде түсіндірілді. Бірақ өмірінің соңғы жылы Константин Гиспеллум тұрғындарына хат жазып, оларға өзінің билігін гладиаторлық ойындармен тойлауға рұхсат берді. 365 жылы Валентиний I (364–375 жылдары билеген) христиандарды аренаға жіберген судьяны айыппұл салумен қорқытты, ал 384 жылы, көптеген алдыңғылары сияқты, gladiatora munera шығыстарын шектеуге тырысты. 393 жылы Феодосий I (379–395 жылдары билеген) Никеялық христиан дінін Рим империясының мемлекеттік діні ретінде қабылдады және жазыққыштардың мейрамдарына тыйым салды. Луди жалғасты, бірақ олардың тамырға жайылған жазыққыштарлық элементтерінен бірте-бірте арылды. Гонорий (395–423 жылдары билеген) 399 және 404 жылдары, кем дегенде Батыс Рим империясында, гладиаторлық ойындарды заңды түрде тоқтатты. Теодореттің айтуынша, бұл тыйымға себеп – мунус атты гладиаторлық ойын кезінде көрермендердің қолынан қаза тапқан қасиетті Телемахтың шейіттігі болды. Валентиний III (425–455 жылдары билеген) 438 жылы тыйымды қайталады, мүмкін тиімді болды, бірақ 536 жылдан кейін де венатиолар жалғасты. Осы кезде бүкіл Рим әлемінде гладиаторлық сайыстарға деген қызығушылық әлсіреп қалды. Византия империясында театрлық қойылымдар мен көлік жарыстары көпшіліктің қызығушылығын оятып, императорлық қолдауға ие болды.

Ұйым

Ең алғашқы мунералар қайтыс болған адамның қабірінде немесе оның жанында өткізілді және оларды мунератор (құрбандық шалған адам) ұйымдастырды. Кейінірек ойындарды редактор өткізді, ол мунератордың өзі немесе оның жалдаған қызметкері болуы мүмкін. Уақыт өте келе, бұл лауазымдар мен мағыналары бірігіп кеткен болуы мүмкін. Республика дәуірінде жеке азаматтар гладиаторларды иеленіп, жаттықтыра алатын немесе оларды ланистадан (гладиаторларды дайындау мектебінің иесі) жалға алатын. Принципат кезінен бастап, жеке азаматтар императордың рұқсатымен ғана мунералар өткізе және гладиаторларды ұстай алатын, ал редактордың рөлі мемлекеттік қызметпен тығыз байланысты болды. Клавдийдің заңдары бойынша, римдік магистраттың ең төменгі шені – квестор, өздерінің кішкентай қалалық қауымдастықтары үшін ойындар шығындарының үштен екі бөлігін жеке қаржыландыруға міндетті болды – бұл, іс жүзінде, олардың жеке жомарттығын көрсету және лауазымын сатып алудың бір бөлігі болды. Ірі ойындарды жоғары шенді магистраттар ұйымдастырды, олар оған көбірек қаражат жұмсай алды. Ал ең ірі және ең сәнді ойындарды императордың өзі төледі.

Гладиаторлар

Гладиаторлардың ең алғашқы түрлері сол кездегі Римнің жауларының аттарымен аталыпты: самниттер, фракиялықтар және галлдар. Ауыр қаруланған, әдемі шлем киген және ең танымал болған самниттер секьютор деп, ал галлдар мурмилло деп аталған, бұл бұрынғы жаулар жеңіліп, Рим империясына сіңгеннен кейін болған. Республиканың орта кезеңінде әр түрдегі мунус шайқасқа ұқсас немесе бірдей типтегі қарсыластармен шыққан сияқты. Кейінгі Республика мен ерте Империяда түрлі "қиял" типтері енгізіліп, бір-біріне қарама-қарсы, бірақ толықтыратын типтермен кездестірілген. Мысалы, жалаңаяқ, епті retiarius ("тор тастаушы"), тек сол қолы мен иығы қорғалған, өзінің торы, үш тіс және қысқа қанжарымен ауыр қаруланған, шлем киген секуторға қарсы күрескен. Гладиаторлардың бейнеленген көптеген суреттерінде ең көп таралған және танымал түрлер көрсетілген. Әдебиеттегі сирек кездесетін сілтемелер арқасында басқа түрлерін болжауға болады. Осы кезеңде шайқасынан арба немесе атқа міне отырып күресетін гладиаторлар да пайда болды. Белгісіз уақытта гректерден Рим аренасына, әсіресе, қолғаппен қаруланған боксшылар (cestus) әкелінген. Гладиаторлармен сауда империялық деңгейде жүріп, мемлекеттік бақылауда болған. Римнің әскери жетістіктері тұтқынға алынған сарбаздардың мемлекеттік шахталарда немесе амфитеатрларда пайдалануына, сондай-ақ ашық саудада сатылуына мүмкіндік берді. Мысалы, яһудилер көтерілісінен кейін гладиатор мектептеріне көптеген яһудилер келді. Оқуға жарамсыз деп табылғандары тікелей аренаға, "зиярат етушілерге" (noxii) жіберілді. Ең күштілері Римге жіберілді. Римнің әскери этикасында, қарсыласының алдында бағынып берген немесе тұтқынға түскен жау әскеріне лайықты емес өмір сыйлық ретінде берілді. Гладиатор ретінде оқытылу оларға мунуста өздерінің ар-намысын қайта жаратуға мүмкіндік берді. Принципат кезінде және Рим тыныштығының салыстырмалы түрде төмен әскери белсенділігінде гладиаторлардың тағы екі көзі табылды: аренаға (damnati) сотталған құлдар, қылмыстары үшін жаза ретінде гладиатор мектептеріне немесе ойындарға (ad ludum gladiatorium) жіберілгендер және ақы төленген еріктілер (auctorati), олардың саны Республиканың соңында барлық гладиаторлардың шамамен жартысын құраған болуы мүмкін. Еріктілерді пайдалану Сципион Африканның Иберия мунусінде бұрыннан бар еді, бірақ оларға ешқандай төлем жасалмаған. Гладиаторлар әдетте жеңіс сыйлығын және алған сыйлықтарын өздерімен алып кетіп, олар айтарлықтай болуы мүмкін еді. Тиберий бірнеше зейнеткер гладиаторларға аренаға қайта оралу үшін әрқайсысына 100 000 сестерций ұсынды. Нерон Спикулға "жеңіспен марапатталған адамдарға тең" жер мен үй берді.

Әйелдер

60 жылдардан бастап әйел гладиаторлар сирек кездесетін және "өте әсем тамашаның экзотикалық белгілері" ретінде пайда болды. 66 жылы Нерон Армения патшасы Тиридатес І-ге әсер ету үшін эфиопиялық әйелдер, ерлер және балаларды мунусқа (көңіл көтеру шарасына) соғыстырды. Римдіктер әйел гладиаторлар туралы жаңа идеяны қызықты немесе тіпті абсурд деп санаған көрінеді; Ювенал өз оқырмандарын "Мевия" есімді әйелмен қызықтырады, ол аренада "қолында найзамен және ашық кеудесімен" шошқа аулайды, ал Петрониус бай, төменгі тапқа жататын азаматтың мақтанғанына қысым жасайды, оның мунусына арбадан немесе күймеден шайқасатын әйел кіреді. 89 жылы Домицианның тұсында өткен мунус шарасында "Амазонкалар" деп аталған әйел гладиаторлардың арасындағы шайқас көрсетілді. Галікарнас қаласындағы біздің заманымыздың 2-ші ғасырындағы рельефте "Амазонка" және "Ахиллия" есімді екі әйел жауынгер бейнеленген; олардың жекпе-жегі тең аяқталды. Сол ғасырдағы бір жазу Остияның жергілікті элитасының бірін, оның ойындары тарихында "әйелдерді қаруландырған" алғашқы адам деп мақтайды. Римдік мораль бойынша, барлық гладиаторлар ең төменгі әлеуметтік топтан болуы керек еді, императорлар осы ережені бұзса, олар кейінгі ұрпақтардың наразылығына ұшырады. Кассиус Дио әсіресе, құрметті император Тит әйел гладиаторларды қолданғанда, олардың әлеуметтік жағдайы төмен болғанын атап көрсетті. Осы себепті ол 200 жылы әйел гладиаторларды қолдануға тыйым салды.

Императорлар

Калигула, Тит, Адриан, Люций Верус, Каракалла, Гета және Дидиус Юлианның бәрі аренада, қалың жұрттың алдында немесе жеке орында өнер көрсеткен, бірақ өздеріне қауіп төндіргені аз болды. Тарихшылар Клавдийді қатыгез және қарапайым мінезді деп сипаттаған, ол көрермендердің алдында портта тұтқындалған китпен күрескен. Осындай қойылымдарға комментаторлар үнемі қарсы болды. Коммод людиге фанатикалық қатысушы болды және Рим элитасын гладиатор, бестиарий немесе венатор ретінде оның өнер көрсетулеріне қатысуға мәжбүр етті. Оның гладиатор ретіндегі көптеген өнер көрсетулері қан төгілмейтін, ағаш қылыштармен өткізілді; ол үнемі жеңіске жетті. Ол Неронның алып мүсінін өз бейнесінде "Қайта туылған Геркулес" деп қайта жасады, өзін "секуторлардың чемпионы" деп жариялады; он екі мың адамды жеңген жалғыз солқол жауынгер. Ол бір күні жүз арыстанды өлтірді, әрине, арена периметрінің бойындағы биік платформадан қауіпсіз түрде мергендік шеберлігін көрсетті. Тағы бір жағдайда, ол арнайы жасалған сүйектің көмегімен жүгіріп келе жатқан страустың басын кесіп, қанды басын және қылышын сенаторлардың орнына алып барып, олардың кезегі келе жатқандай қимыл-қозғалыс жасады. Осы қызметтері үшін ол мемлекеттік қазынадан үлкен қаражат алды.

Дайындықтар

Гладиаторлық ойындар алдын ала жарнамаланды, себебі, редакторы, орны, күні және жұп гладиаторлардың саны (ordinarii) көрсетілген билбордтарда. Басқа ерекшеліктердің ішінде венациялар, атылулар, музыка, сондай-ақ көрермендерге күннен қорғау үшін шатыр, су шашырату құрылғылары, тамақ, сусын, тәттілер және кейде "сыйлықтер" ұсынылуы мүмкін. Мунус күні энтузиасттар мен құмар ойыншыларға гладиаторлар жұптарының аттары, түрлері, жекпе-жек нәтижелері және олардың шығу реті көрсетілген егжей-тегжейлі бағдарлама (libellus) таратылды. Солқол гладиаторлар сирек кездесетіні жарияланды; олар оңқолдармен күресуге дайындалды, бұл көптеген қарсыластарға қарағанда оларға артықшылық берді және қызықты, ерекше комбинация жасады. Мунусқа дейінгі түні гладиаторларға той ұйымдастырылып, жеке істерін реттеуге мүмкіндік берілді; Футрелл бұл ритуалдық немесе қасиетті "соңғы тамаққа" ұқсас екенін айтады. Бұл отбасылық және қоғамдық шара болды, тіпті келесі күні аренада өлім жазасын алуға үкімделген noxii және аман қалуға аз ғана мүмкіндігі бар damnati да қатысты. Бұл оқиға алдағы ойынды тағы да жарнамалау үшін де пайдаланылған болуы мүмкін.