Кіріспе

Ежелгі Римнің әскери табыс рәсімі – Римдік триумф ([[:wikt:triumphus]) – ежелгі Римнің азаматтық және діни ғұрыптарының бірі. Ол Рим әскерін мемлекеттік қызметте жеңіске жеткізген немесе тарихи дәстүрлерде шетелдік соғысты сәтті аяқтаған әскери қолбасшының жетістігін жариялау және қасиеттеу үшін өткізілген. Триумф күні генерал лаврдан жасалған тәж киіп, алтынмен кестеленген, толығымен қызыл түсті триумф тоғасын (лат. *toga picta* – «боялған тоға») киеді. Бұл киім оны құдайға жақын немесе патшайымдық дәрежедегі тұлға ретінде тануға мүмкіндік берді. Кейбір деректерде генералдың беті қызылға боялған, бұл, әдетте, Римнің ең жоғары және ең қуатты құдайы Юпитерді бейнелеу мақсатында жасалған. Ол қарусыз әскерімен, тұтқындарымен және соғыс олжасымен бірге төрт ат жегілген күймеде Рим көшелерімен өтетін. Капитолий төбесіндегі Юпитер храмында ол құрбандық шалып, жеңісінің белгілерін Юпитерге сыйлаған. Республика дәстүрінде триумфқа тек Сенат ғана рұқсат бере алатын. Бұл құрметтің пайда болуы мен дамуының бастауы белгісіз: римдік тарихшылардың өзі алғашқы триумфты мифтік өткенге жатқызған. Республикалық мораль генералдың Рим Сенатының, халқының және құдайларының атынан жеңіске жеткен қарапайым азамат ретінде лайықты тартымдылық пен қарапайымдылықты сақтауын талап етті. Әрине, триумф генералға діни және әскери маңызынан бөлек, өзін-өзі таныстыруға ерекше мүмкіндіктер берді. Көптеген триумф мерекелерінде рим халқы үшін түрлі ойын-сауықтар мен көңіл көтеру шаралары ұйымдастырылды. Римнің көптеген мерекелері белгілі бір құдайларға табынумен байланысты болды. Триумф процессиясы Рим форумындағы қасиетті жол (Via Sacra) бойымен Юпитер храмында аяқталса, процессияның өзі, оған қатысушылардың той-думаны мен қоғамдық ойындар генералдың мәртебесі мен жетістіктерін арттырды. Республиканың соңғы кезеңінде триумфтар Рим империясын басқаратын әскери-саяси авантюристтер арасындағы бәсекелестіктің күшеюіне байланысты ұзаққа созылып, ысырапшылдыққа ұшырады. Кейбір триумфтар бірнеше күнге созылған көпшілік ойын-сауықтармен жалғасты. Принципат кезінен бастап триумф императорлық тәртіпті және императорлық отбасының жоғарылығын көрсетті. Бұл триумф ортағасырлық және кейінгі мемлекеттерде патшалық салтанатты кіру рәсімдері мен басқа да салтанатты шараларда саналы түрде үлгі алынды.

Вирустың ұлылығы

Республикалық Римде шынымен ерекше әскери жетістіктер ең жоғары құрметке ие болды, бұл Римнің мифтік және жартылай мифтік өткенімен байланысты "триумфалист" ("жеңіс адамы", кейіннен триумфатор деп аталды) мәртебесін сыйлады. Ол, әсерлі түрде, "бір күндік патшаға" жақын, тіпті құдайлық деңгейге көтерілуі мүмкін еді. Ол ежелгі Рим монархиясымен және Юпитер Капитолиноның мүсінімен байланысты дәстүрлі регалия киді: күлгін және алтын "toga picta", лавр тәжі, қызыл етіктер және, мүмкін, Римнің жоғарғы құдайының қызыл боялған беті. Ол төрт атты көлікпен қала бойынша процессиямен өтіп, әріптестері мен құлшына зықырық тартатын халықтың назарында Капитолий ғибадатханасына жетті. Оның олжалары мен тұтқындары алда жүрді, ал әскерлері олардан кейін еріп келді. Капитолий ғибадатханасына жеткен соң, ол Юпитерге екі ақ бұқа құрбан етті және жеңістің нышандарын Юпитер мүсінінің табанына қойды, осылайша жеңісті Рим Сенатына, халқына және құдайларына арнады. Жеңіс Рим күнтізбесіндегі нақты бір күнге, маусымға немесе діни мерекеге байланысты болған жоқ. Көбінесе мүмкіндігінше ертерек, оқиғаға ыңғайлы деп саналған күндері тойланды. Дәстүр бойынша, жеңіс процессиясы кезінде барлық ғибадатханалар ашық болуы керек еді. Осылайша, рәсімнің мәнісінде, ол бүкіл римдік құдайлар қауымымен бөлісілді, бірақ нақты мерекелер мен жылдық тойлармен беттесуі де мүмкін еді. Кейбіреулері кездейсоқ болса, енді біреулері мақсатты түрде жоспарланған. Мысалы, 1 наурыз, соғыс құдайы Марстың мерекесі және туған күні, Публиколаның алғашқы жеңісінің (б.з.д. 504 ж.), тағы алты республикалық жеңістің және Ромулдың алғашқы римдік жеңісінің дәстүрлі жылдығы болды. Помпей өзінің үшінші және ең сәнді жеңісін бірнеше айға кейінге шегерді, оны өзінің *dies natalis* (туған күні) күнімен сәйкестіру үшін. Діни мәселелерді еске алмайынша, жеңістің назар ортасында генерал тұрды. Рәсім оны – болғанымен уақытша – барлық римдіктерден жоғары деңгейге көтерді. Бұл мүмкіндік өте сирек берілді. Сципион Африканың заманынан бастап, жеңіске жеткен генерал (кем дегенде, Принципат кезеңіндегі тарихшылар үшін) Александрмен және бүкіл адамзаттың игілігі үшін талмай еңбек еткен жартылай құдай Гераклмен байланысты болды. Оның салтанатты жеңіс күймесі, көрермендердің қызғанышы мен зұлымдығынан сақтау үшін әшекейлермен безендірілді. Кейбір деректерде, оның серігі немесе мемлекеттік құлы оған уақыт-уақытпен өлімнің сәті еске салып отыратын (*memento mori*) еді.

Қадам

Римнің ең алғашқы "жеңіс шерулері" жеңіске жеткен генерал мен оның әскерінің қалаға оралуын, жеңістің жемісін тойлап, құдайларға арнаумен аяқталатын жеңіске арналған салтанатты шерулер болған. Бұл, әлдебір, Римнің ең жоғары билеушісі және соғыс жетекшісі болған Рим патшалығының ертедегі аңыздық және кейінірек жартылай аңыздық жеңістері үшін де осылай болған. Рим халқының саны, билігі, ықпалы және аумағы артқан сайын, оның жеңіс шерулерінің ауқымы, ұзақтығы, әртүрлілігі және сән-салтанаты да артты. Шеру (помпа) Күн шығудан бұрын Марс алаңындағы ашық кеңістікте жиналған. Одан кейін, барлық күтпеген кешігулер мен жазадан басқа, ол ең жақсы жағдайда баяу жылдамдықпен, Капитолий ғибадатханасына баратын жолдағы жоспарланған тоқтаулармен өтті, бұл қашықтық 4 км-ден аспады (2,48 миль). Жеңіс шерулері өте ұзақ және баяу болды; ең ұзағы екі-үш күнге, тіпті одан да көпке созылуы мүмкін, ал кейбіреулері маршруттың өзінен де ұзын болды. Кейбір ежелгі және қазіргі дереккөздер процессияның стандартты тәртібін көрсетеді. Бірінші болып тұтқынға алынған басшылар, одақтастар және сарбаздар (кейде олардың отбасылары) тізбектелген күйде жүрді; кейбіреулері өлім жазасына немесе қосымша көрсетуге тағайындалды. Олардың қолға түскен қару-жарағы, зәрлі қарулары, алтын, күміс, мүсіндері, қызықты немесе экзотикалық қазыналары, сондай-ақ соғыстың маңызды оқиғалары мен эпизодтарын бейнелейтін суреттер, бейнелер және модельдер артынан жүрді. Содан кейін, барлығы жаяу, Рим сенаторлары мен билеушілері, одан кейін генералдың қызыл жауынгерлік киім киген ликторлары, лавр гүлдерімен безендірілген фасцес, содан кейін төрт атты көлікте генерал келді. Оның серігі немесе құлы, кейде ең кішкентай балалары да онымен бірге отыруы мүмкін. Оның офицерлері мен үлкен ұлдары жақын маңдағы ат үстінде жүрді. Оның қарусыз сарбаздары тога киіп, лавр гүлдерінен жасалған тәж киіп, "io triumphe!" деп айқайлап, генералдарының есебінен әдепсіз әндер айтып жүрді. Шерудің бір жерінде Юпитерге құрбандық шалу үшін екі мінсіз ақ өгіз жетеледі, гүлдермен безендірілген және алтын мүйіздерімен. Мұның бәрі музыка, құмарлы иістер мен гүлдерді шашудың сүйемелдеуімен орындалды. Шерудің инфрақұрылымы мен басқаруы туралы ештеңе белгілі емес. Оның күмәнсіз үлкен шығындары мемлекет тарапынан, бірақ көбінесе генералдың олжасымен төленді, бұл туралы ежелгі дереккөздер өте егжей-тегжейлі және шамадан тыс сипаттамалармен бөліседі. Бұл жылжымалы байлық Рим экономикасына үлкен сомаларды құйды; Октавианның Мысырға қарсы жеңісінен түскен сома пайыздық мөлшерлемені төмендетіп, жер бағасын күрт арттырды. Ежелгі дереккөздер шерудің логистикасы туралы ештеңе айтпайды: бірнеше күндік шеруде сарбаздар мен тұтқындар қайда ұйықтап, тамақтана алатын, немесе осы мыңдаған адамдар мен көрермендер Капитолий ғибадатханасындағы соңғы салтанатқа қалай орналасатын.

Жол жүрісі

Келесі схема "кейбір немесе көптеген" триумфтардың жолы үшін және қазіргі заманғы стандартты реконструкцияларға негізделген. Кез келген бастапқы немесе дәстүрлі жол қаланың көптеген жаңартулары мен қайта құрылыстарының салдарынан, немесе кейде қалау бойынша белгілі бір дәрежеде өзгертілген болуы мүмкін. Басталу орны (Март алаңы) Тибрдің шығыс жағалауына жақын, қаланың қасиетті шекарасының (помериум) сыртында орналасқан. Кортеж Porta Triumphalis (Триумф қақпасы) арқылы қалаға кірді және помериумды кесіп өтті, онда генерал өзінің басшылығын сенат пен магистраттарға тапсырды. Ол Фламиниус циркі аумағынан өтіп, Капитолий төбесінің оңтүстік жағы мен Велабрумды айналып, Виа Триумфалис (Триумф жолы) арқылы Максимус циркіне қарай бағытталды, мүмкін Туллианиумда атқарылатын тұтқындарды сол жерде қалдырды. Содан кейін ол Via Sacra-ға, одан әрі Форумға кірді. Соңында ол Капитолий төбесіне көтеріліп, Юпитер Капитолинус ғибадатханасына жетті. Құрбандықтар мен арнау рәсімдері аяқталғаннан кейін, кортеж бен көрермендер банкеттерге, ойындарға және жеңімпаз генерал ұйымдастырған басқа да көңіл көтеру шараларына тарады.

Той-томалақтар, ойындар және көңіл көтерулер

Көптеген жеңістерде генерал, ол жеңістен алған олжаның өз үлесінен кейін өткізілген банкеттердің шығындарын төлейтін. Халық үшін бір банкет, ал элита үшін бөлек, әлдеқайда зәулім банкеттер ұйымдастырылатын; кейбіреулері түнінің көп бөлігіне дейін созылатын. Дионисий өз заманының әсем жеңіс банкеттерінен өзгешелік көрсетеді, Ромулдың жеңісіне ең қарапайым "банкет" ұсынады – қарапайым римдіктер "қайырлы келіңіз" деу үшін тамақ үстелдерін тізеді, ал қайтып келген әскерлер маршпен өте жатқанда олардан ішіп, жеп алатын. Ол алғашқы Республика жеңіс банкетін дәл осылай қайта жасайды. Варро, әпкесінің біздің заманымыздан бұрынғы 71 жылы Цецилий Метеллдің жеңісі үшін 5000 торғай жеткізіп, 20 000 сестерций тапқанын айтады. Кейбір жеңістерге, жеңіске қол жеткізуге көмектескені үшін құдайға немесе құдайшаға берілген уәдені орындау мақсатында ludi (ойын-сауық) кірді, бұл уәде шайқас алдында немесе оның қайнаған кезінде берілген болатын. Республикада олардың төлемін жеңіске жеткен генерал жасаған. Марк Фульвий Нобилиор Этолия лигасына қарсы жеңіске жеткені үшін ludi ұсынып, жеңісінің құрметіне он күндік ойындарға ақы төледі.

Еске алу

Римдіктердің көпшілігі ешқашан триумфты көрмеген болса да, оның символикасы римдіктердің санасы мен материалдық мәдениетіне сіңіп кетті. Жеңіске жеткен генералдар өздерінің жеңісі мен жомарттығын империя бойынша тарату үшін ерекше егжей-тегжейлі, жоғары құнды монеталарды соғып, айналымға шығарды. Помпейдің үш триумфы үшін жасаған монеталары осыған дәлел. Олардың бірі – ауреус (алтын монета), шеті лавр гүлдерімен өрнектелген, Африканы бейнелейтін бас суреті бар; оның жанында Помпейдің «Магнус» («Ұлы») лақабы, оның белгісі – таяқ пен құмыра. Монетаның екінші жағында ол жеңіс күймесіндегі проконсул ретінде, Жеңіспен бірге бейнеленген. Жеңіс динарийінде (күміс монета) оның қолға түскен үш қару-жарағы, оның белгісі – таяқ пен құмыра бейнеленген. Тағы бір монетада оның «әлемді жаулап алғанын» көрсететін, жеңіс лаврларымен қоршалған жер шары және Римнің астық қорын қорғағанын көрсететін бидай тілі бейнеленген. Сулланың қолдаушысы Люций Манлий Торкват жасаған монетада Сулланың Понттың Митридат VI-ға қарсы жеңісі туралы айтылған. Монетада Сулланың суреті және күймесіндегі генералдың жартылай бейнесі бар. Бұл, императорлар өздерінің жеңістерін еске алу үшін аркалар тұрғызған императорлық кезеңде үрдіс құрды. 15-16 жылдары Германиядағы Германикустың жетістіктері Тиберийді күймеде бейнелейтін монеталарда көрсетілген. Республика дәстүрі бойынша, генерал триумф күні ғана жеңіс киімдерін киюге құқылы болды; кейін олар, болжам бойынша, отбасылық үйінің атриумында қойылды. Асыл текті адам ретінде ол ата-бабаларының бетперделерін киген актерлер тізбегі оның бейіті артында жүрді. Тағы бір актер генералдың өзінің бейнесін, өмірдегі ең үлкен жетістігін – жеңіс лаврлары мен тога пиктасын киіп бейнеледі. Бұдан артық әрекет күдік тудырды; Помпейге циркте жеңіс лаврымен жүруге рұқсат берілді, бірақ ол наразылықпен қарсы алынды. Юлий Цезардың жеңіс киімдерін «қайда және қашан» болса да киюге бейімділігі, кейбіреулер үшін оның өлтірілуін ақтаған монархиялық ниеттерінің бірі саналды. Императорлар дәуірінде императорлар өздерінің жоғары дәрежесі мен лауазымын көрсету және римдік құдайлармен және императорлық тәртіппен байланыстыру үшін мұндай киімдерді киді – императорлық культтің орталық ерекшелігі. Монументалды қоғамдық құрылыстар салу және оларды пайдалану жергілікті, тұрақты жеңіс еске алу мүмкіндіктерін ұсынды. Б.з.д. 55 жылы Помпей Рим халқына сыйлық ретінде Римнің алғашқы тастан салынған театрын ашты, ол өз олжасынан қаржыландырылды. Оның галереясы мен колоннадалары көрмелер өткізуге арналған орын ретінде де пайдаланылды және оның ішінде оның триумфтарында алынған мүсіндер, суреттер және басқа да трофейлер болды. Онда Помпейдің қамқоршысы – құдай Венера Виктрикс («Жеңімпаз Венера») жаңа ғибадатханасы орналасқан; ол бір жыл бұрын оның жеңіс лаврларымен безенген суреті бар монета шығарған. Юлий Цезарь Венераны қамқоршы және құдайлық ата-баба деп жариялады; ол оған жаңа ғибадатхана салдырды және оны б.з.д. 46 жылы өткен төрттік триумфы кезінде пайдалануға берді. Осылайша ол өз қамқоршы құдайы мен ата-бабасын жеңіс мерейтойына енгізді. Цезардың мұрагері және Римнің алғашқы императоры Август Антоний мен Мысырға қарсы шешуші теңіз шайқасы болған Актиумдағы грек жағалауында үлкен жеңіс монументін тұрғызды; оның теңізге қараған қабырғасынан тұтқынға алынған мысырлық кемелердің қола тұмсықтары көрінді. Императорлық иконография императорларды құдайлармен байланыстыра бастады, Август Римді виртуалды монархияға (принципатқа) айналдырғаннан бастап. Тит аркасындағы (Домициан салған) мүсіндер Титтің және Веспасианның Иерусалимді қоршаудан кейін яһудилерге қарсы бірлескен жеңісін көрсетеді, тұтқындар мен Иерусалим ғибадатханасынан алынған қазыналардың салтанатты шеруі бейнеленген – олардың бір бөлігі Колизей құрылысын қаржыландырды. Тағы бір панельде Титтің жерлеу рәсімі мен құдайға айналуы көрсетілген. Бұған дейін сенат Титтің сол жеңісті немесе триумфты атап өту үшін Максимус циркінде үш арка тұрғызуға дауыс берген.

Жеңіс сыйлығы

Республикалық дәстүр бойынша, жеңіске тек Сенатқа қол жеткізу мүмкіндігі болды. Жеңіс тілейтін генерал өтінішін және есебін Сенатқа жіберетін. Ресми түрде, жеңістер ерекше әскери ерліктері үшін берілетін; егер осы және басқа да белгілі бір шарттар орындалса, мемлекет рәсім шығындарын төлейтін – және бұл шарттар уақыт өте келе, жағдайларға қарай өзгерген сияқты – немесе Сенат ресми шеру үшін төлем жасайтын. Көптеген римдік тарихшылар нәтижені Сенаттағы ашық пікірталас пен дауыс беруге байланыстырады, оның заңдылығы халық жиналысының бірімен бекітілетін; осылайша Сенат пен халық мемлекеттің қазынасын бақылап, генералдарды марапаттаған немесе олардың ықпалын шектеген. Кейбір жеңістерге ешқандай талқылаусыз бірден қол жеткізілген сияқты. Ал кейбіреулеріне бас тартқанмен, генералдың тікелей халыққа жүгінуімен және өзінің есебінен қоғамдық ойындар ұйымдастыруға уәде беруімен, оларға қол жеткізілді. Тағы басқалары ұзақ даулардан кейін ғана мақұлданды немесе тоқтатылды. Сенаторлар мен генералдардың барлығы саясаткер болған, ал римдік саясат бәсекелестік, өзгермелі одақтар, жасырын келісімдер және ашық парақорлықпен әйгілі болды. Сенаттың талқылаулары, әдетте, жеңіске жету дәстүріне, прецеденттерге және лайықтылыққа негізделетін; ашық айтылмаса да, генералдың саяси және әскери билігінің, беделінің деңгейі мен оның мансабын қолдаудың немесе кедергі келтірудің салдары алаңдатушылық тудыратын. Сенат шешім қабылдағанда белгілі бір "жеңіс заңдары" жинағын қолданғандығына нақты дәлел жоқ, Валериус Максим нақты тәжірибе туралы даулы тарихи деректерден әртүрлі "жеңіс заңдарын" шығарды. Олардың бірінде генерал бір шайқаста кем дегенде 5000 жауды өлтіруі керек, ал екіншісінде ол берген мәліметтің шындыққа сәйкес екеніне ант беруі тиіс еді. Бұл заңдардың ешқайсысының немесе жеңістерге қатысты басқа да заңдардың куәлігі сақталған жоқ.

Қуанышпен қарсы алыңыздар

Генералға "кіші жеңіс" – қол шапалақ деп аталатын арнайы құрмет берілуі мүмкін. Ол қалаға жаяу, әскерсіз, магистраттың тогасын киіп, Венераның мирт гүлдерімен келді. Б.з.д. 211 жылы Сенат Маркус Марцелдің карфагендіктер мен олардың сицилиялық грек одақтастарын жеңгеннен кейін жеңіс тойы өткізу туралы өтінішін қабылдамады, себебі оның әскері әлі Сицилияда болды және оған қосыла алмады. Оның орнына оған алғыс айту рәсімі (supplicatio) мен қол шапалақ ұсынылды. Ол бұған дейін Альбан тауында ресми емес жеңіс тойын өткізді. Оның қол шапалағы жеңіс тойымен тең болды. Оған Сиракузаны қоршауды бейнелейтін үлкен картина, қоршау машиналарын, тұтқынға алынған қымбат заттар, алтын, күміс, патшалық әшекейлер, сондай-ақ Сиракузаның мәшһүр мүсіндері мен сәнді жиһаздары қосылды. Шеруде карфагендіктерге қарсы жеңісінің символы ретінде сегіз піл жүрді. Оның испандық және сиракузалық одақтастары алтын гүлдермен алға шықты; оларға римдік азаматтық және Сицилиядағы жерлер берілді. Б.з.д. 71 жылы Красс Спартак көтерілісін басуы үшін қол шапалаққа ие болды және Юпитердің "жеңістік" лавр тәжін киіп, өзінің құрметін арттырды. Қол шапалақтар жеңістермен бірге Fasti Triumphales тізімінде жазылған.

Шығуы және патшалық дәуірі

Бұл құрметтің пайда болуы мен дамуы жұмбақ. Рим тарихшылары алғашқы жеңісті мифтік өткенге жатқызды; кейбіреулер оны Римнің негізі қаланған сәттен бастап санайды, ал басқалары одан да ертерек деп есептеді. Римдік тіл білімі мамандары сарбаздардың айқайлаған «триумф» әнінің грек тілінен («θρίαμβος») этруск тілі арқылы келгенін, оны Дионис және Бакхас процессияларында сатирлер мен басқа да серіктер ұрандайтындығын айтты. Плутарх және басқа римдік дереккөздер алғашқы римдік жеңісті және триумфатордың «патшалық» киімін Римнің алғашқы патшасы Ромулға, оның Каенин халқының патшасы Акронды жеңгеніне байланысты, Римнің негізі қаланған 753 жылға дейін соққандығын жатқызды. Овидий Бахус/Дионис құдайының Үндістанды бағындырғаннан кейін алтын арбамен жолбарыстармен келіп, менадалар, сатирлер және түрлі маскүнемдермен оралып келгенін поэтикалық және фантастикалық жеңіс үлгісі ретінде бейнеледі. Ариан Александр Македонскийдің жеңіс шеруіне де Дионис және «римдік» элементтерді жатқызды. Рим мәдениетіндегі көп нәрсе сияқты, триумфтың да элементтері этруск және грек дәстүрлеріне негізделген; әсіресе, триумф жасаған генерал киген қызғылт түсті, кестеленген тога пикта Римнің этруск патшаларының патшалық тогасынан шыққан деп саналады. Рим патшалық дәуіріндегі жеңістер туралы мәліметтерді қамтитын Imperial Fasti Triumphales толық емес. Қаланың аңызға айналған негізін қалаушы Ромул туралы үш жазбадан кейін тізімнің он бір жолы жоғалған. Одан кейін Анкус Марций, Тарквиний Приск, Сервий Туллий және соңғы патша – «мақтансыз» Таркиннің есімдері тізілген. Fasti патшалық дәуірден шамамен бес ғасыр өткен соң жасалған және бірнеше тарихи дәстүрлердің бекітілген, ресми нұсқасын көрсетеді. Сол сияқты, патшалық дәуірден кейін бірнеше ғасырдан соң жазылған ең ерте сақталған жазба тарихтары әртүрлі дәстүрлерді келістіруге тырысады немесе олардың дұрыстығын бағалайды. Мысалы, Дионисий Ромулға үш жеңіс берді, бұл Fasti-де көрсетілген санмен сәйкес келеді. Ливий оған ешқандай жеңіс бермейді, оның орнына оған бірінші spolia opima-ны тағайындайды, онда жеңілген жаудан қару-жарақ алынып, Юпитерге арналды. Плутарх оған соғыс арбасымен бір жеңіс берді. Таркиннің Fasti-де екі жеңісі бар, бірақ Дионисийдің еңбектерінде мүлдем жоқ. Ешбір ежелгі дерек Ромулдың ізбасары, бейбіт патша Нумаға жеңіс бергенін айтпайды.

Республика бойынша

Рим аристократтары соңғы патшаны тиран деп қуғынға салып, монархияны заңмен жойды. Олар патшалық биліктің бұрынғы өкілеттіктерін өздері арасында магистратуралар арқылы бөлісті. Республикада ең жоғары магистратура – сайланған консулдық болатын, оны бір жылдан аспайтын мерзімге тағайындауға болар еді. Дағдарыс немесе төтенше жағдай туғанда Сенат ұзақ мерзімге диктатор тағайындауы мүмкін, бірақ бұл патшалардың өмір бойына билеуіне қауіпті жақындық сияқты көрінетін. Диктатор Камилл төрт жеңіске ие болды, бірақ соңында жер аударылды. Кейінгі римдік дереккөздер оның б.з.д. 396 жылғы жеңісіне наразылық білдірді; арбаны төрт ақ жылқы тартқан, бұл комбинация Жопитер мен Аполлонға ғана арналған – кеміндегісінде кейінгі аңыздар мен поэзияда. Жеңіске шыққан республикалық генералдың мінез-құлқы мен оның жеңісінде қолданған символдары аристократтық әріптестерімен мұқият тексерілетін, ол «бір күндік патшадан» артық болуға тырысатын кез келген белгіге сезікті. Орта және соңғы республикада Римнің жаулап алу арқылы кеңеюі саяси-әскери авантюристтерге өзін-өзі танытуға ерекше мүмкіндіктер берді; Рим мен Карфаген арасындағы ұзақ соғыс сериясы – Пуникалық соғыстар – он жылда он екі жеңіске әкелді. Республиканың соңына қарай жеңістер одан да жиі, сәнді және бәсекеге толы болды, әр шара соңғысын басып озуға (көбінесе сәтті) талпыныс болды. Рим қоғамы мен саясатында жеңімпаз ата-бабаның болуы – тіпті көп бұрын қайтыс болған ата-бабаның болуы – үлкен мәнге ие болды. Цицерон билік пен ықпал үшін жарыста кейбір адамдар ыңғайсыз қарапайым ата-бабаларына жеңістік ұлылығы мен қадір-қасиетін сыйлаудан тартынбайтынын атап өтті, бұл бұрыннан-соңғы бөлшекті және сенімсіз тарихи дәстүрді бұрмалайды. Рим тарихшыларының пікірінше, жеңіске шығудың өсуі Римнің ежелгі «еңбекші адамдардың қасиеттерін» әлсіретті. Галикарнас Дионисий (б.з.д. 60 жылдан б.з.д. 7 жылдан кейін) өз заманының жеңістері «әр жағынан да қарапайымдылықтың ежелгі дәстүрінен мүлдем алшақтады» деп мәлімдеді. Моральдық жақтастар шетелдегі сәтті соғыстар Римнің билігін, қауіпсіздігін және байлығын арттырған болуы мүмкін екенін, бірақ олар сондай-ақ әсемдікке құштарлықты және бетке жаққан жаңалықтарға деген құмарлықты тудырды және күшейтті. Ливий шірудің басталуын 186 жылы Гней Манлий Вулсоның жеңісіне байланыстырды, ол қарапайым римдіктерге Галатияның арнайы аспаздары, флейташы қыздары және басқа да «әдемі кешкі қонақтарға арналған ойын-сауықтар» сияқты ойын-сауықтарды таныстырды. Плиний тізімге «жағалықтар мен бір аяқты үстелдерді» қосады, бірақ Римнің сән-салтанатқа құлай бастауына жауаптылықты «1400 фунт өрнектелген күміс және 1500 фунт алтын ыдыстар» деп санайды, оларды Скипион Азиялық б.з.д. 189 жылғы жеңісі үшін біраз бұрын әкелген. Ұлы Помпейге берілген үш жеңіс сәнді және даулы болды. 80 немесе 81 жылы біріншісі – оның 79 жылы Нумидияның Хиарбас патшасына қарсы жеңісі, оны Помпейдің қамқоршысы Сулланың диктатурасы кезінде қорқынышты және бөлінген Сенат берді. Помпейдің жасы 24-те еді, ол жай ғана ат спортымен айналысқан. Рим консерваторлары мұндай ертеректілікті мақұлдамады, бірақ басқалар оның жастық табысын керемет әскери таланттың, құдайдың ықыласының және жеке батылдығының белгісі деп қарады; сондай-ақ, оның құлшынысты, танымал ізбасарлары болды. Алайда оның жеңісі жоспарланғандай болмады. Оның арбасын Африкалық жаулап алуын бейнелеу үшін пілдер тобы тартты – тіпті Бахустың аңыздағы жеңісін де басып озу үшін. Олар жеңіс қақпасынан өте алмай қалды, сондықтан Помпей аттан түсіп, олардың орнына аттанған жасақпен бірге болды. Бұл ұят жағдай оның сыншыларын және, мүмкін, кейбір жауынгерлерін қуантты – олардың ақша талаптары көтерілісшілдікке жақын болды. Алайда ақша мәселесіндегі оның қатаң ұстанымы консерваторлар арасында беделін арттырды, және Помпей популистік саясаттың сабағын алған сияқты. Екінші жеңісі үшін (б.з.д. 71 жылы, сол жылы өткен төрт серияның соңғысы) оның әскеріне ақшалай сыйлықтары барлық рекордтарды бұзды деп айтылды, бірақ Плутархтың есебіндегі сомалар өте жоғары: әр сарбазға 6000 сестерция (жылдық жалақысының алты есеге жуығы) және әр офицерге шамамен 5 миллион. 61 жылы Понт патшасы Митридат VI-ға қарсы жеңісін атап өту үшін Помпей үшінші рет жеңіске жетті. Бұл барлық бәсекелестерден, тіпті өзінен де артық болуға мүмкіндік берді. Дәстүр бойынша, жеңіс бір күнге созылады, бірақ Помпейдің жеңісі екі күнге созылып, байлық пен сән-салтанатпен ерекше көрініс берді. Плутарх бұл жеңіс Помпейдің Рим атынан бүкіл әлемге үстемдігін білдіргенін және тіпті Александрдың жетістіктерін де басып озып кеткенін айтты. Плинийдің осы жеңіс туралы баяндамасы кейінірек жеңіске жеткен генералдың алып портреттік бюстіне үлкен маңыз береді, ол «шығыс сәнімен» толығымен інжу-маржанмен жабылған, оның кейінгі ұятқа түсуі мен басы кесілуіне алдын ала хабар береді.

Император дәуірі

Цезарь өлтірілгеннен кейін оның асырап алған ұлы Гай Октавиан император атағын қабылдады және 27 жылдан бастап (principate-ке қараңыз) Август атымен Сенаттың тұрақты басшысы болды. Тек бір жыл бұрын ол Марк Лициний Красс Кішіге жеңіске жету үшін сенаторлық марапат беруді тоқтатты, өйткені Красс өзінің император екенін жариялаған және толық консулдықтан басқа, барлық дәстүрлі республикалық талаптарды орындаған болатын. Императорлық дәуірдегі генералдар билеуші императордың (Imperator) легаттары еді. Август жеңісті өзіне қабылдады, бірақ Крассқа екінші марапатқа рұқсат берді, ол 27 жылғы Фастиде тіркелген. Красс сондай-ақ осы науқанның spolia opima-сын Юпитер Феретриусқа арнау құрметінен айырылды, бұл сирек кездесетін (бірақ техникалық тұрғыдан мүмкін) құрмет еді. Fasti Triumphales-те тіркелген соңғы жеңіс 19 жылға дейін болды. Одан кейін жеңіс Августтың императорлық табыну жүйесіне енді, онда тек император ғана осындай жоғары құрметке ие болатын, өйткені ол ең жоғарғы Imperator еді. Сенат, республикалық дәстүрге сай, кандидаттың лайықтылығын талқылау және шешу үшін отырыс өткізер еді, бірақ бұл тек формалдық болды. Август идеологиясы Августтың Республиканы сақтап, қалпына келтіргенін мәлімдеді, оның жеңісін тұрақты жағдай ретінде тойлады және оның әскери, саяси және діни басшылығын ең жоғарғы тұрақтылық, бейбітшілік және гүлдену дәуірі үшін жауапты деп атады. Одан бері императорлар жеңісті императорлық құқық ретінде талап етуден аулақ болды. Императорлық отбасының мүшелері емес адамдарға "жеңіс әшекейлері" (Ornamenta triumphalia) немесе Клавдий тұсындағы Аул Плавтий сияқты овация берілуі мүмкін еді. Сенат бұл мәселелерді талқылап, дауыс беруді жалғастырды, бірақ нәтижесі, әдетте, бұрыннан белгілі болды. Императорлық дәуірде жеңістердің саны күрт азайды. Кейінгі императорлық дәуірдегі императорлық панегирикалар жеңіс элементтерін императорлық рәсімдермен біріктірді, мысалы, императорлардың консулдыққа кірісуі және провинциялар арқылы өту кезінде императордың әртүрлі астаналарға ресми "жеңістік" келуі. Кейбір императорлар үнемі көшіп-қонып, Римге сирек немесе ешқашан бармады. Христиан императоры Констанций II өзінің қарсыласы Магненцийді жеңгеннен кейін бірнеше жыл өткен соң, 357 жылы өмірінде алғаш рет Римге кірді. Теодосий I 389 жылдың 13 маусымында Римде Магнус Максимус узурпаторын жеңгенін тойлады. Клавдианның император Гонорийге арнаған мадақтауы Рим қаласындағы және Батыс империясындағы соңғы ресми жеңіс туралы хабарлайды. Император Гонорий оны 404 жылы 1 қаңтарда өзінің алтыншы консулдығымен бірге тойлады, оның генералы Стилихон Визиготтар патшасы Аларикты Поленция және Верона шайқастарында жеңіп шықты. Христиандық мартирологияда, осы жеңісте әдеттегі гладиаторлық ойындарды тоқтатуға тырысқан кезде, киелі Телемах көпшілік тарапынан өлтірілді, соның салдарынан гладиаторлық ойындарға (munera gladiatoria) тыйым салынды. Алайда, 438 жылы Батыс императоры Валентиан III бұл тыйымды қайта жаңартуға себеп тапты, бұл оның әрқашан орындалмағанын көрсетеді. 534 жылы, Византия дәуірінде, Юстиниан I генерал Белисарийге "радикалды жаңа" христиандық және византиялық элементтерді қамтитын жеңіс сыйлады. Белисарий 533-534 жылдардағы вандал соғысында бұрынғы Рим провинциясы Африканы Византияның бақылауына қайтару үшін вандал басшысы Гелимерге қарсы сәтті шабуыл жасады. Жеңіс Шығыс Римнің астанасы Константинопольде өтті. Бұрын Белисарийдің қызметінде болған куәгер Прокопий, 70 жылы Рим императоры Титус Иерусалим ғибадатханасынан тартып алған олжаны, соның ішінде ғибадатхананың менорасын көрсетті. Қазына Титус өзінің жеңістік шеруінде және жеңістік аркасында көрсетілгеннен кейін Римнің Бейбітшілік ғибадатханасында сақталған еді; содан кейін оны 455 жылы Римді тонап алған вандалдар басып алды; содан кейін ол Белисарийдің жорығында олардан алынды. Бұл заттардың өзі Веспасиан мен оның ұлы Титусқа арналған ежелгі жеңістерді еске түсіруі мүмкін еді, бірақ Белисарий мен Гелимер қол шапалақтап тұрғандай жүрді. Шеру Юпитерге құрбандық шалумен Римнің Капитолий ғибадатханасында аяқталмады, бірақ Константинопольдің Ипподромында христиандық дұғалар оқылды және жеңіске жеткен генералдар императордың алдында бас иді.

Ықпал

Қайта өрлеу дәуірінде патшалар мен магнаттар классикалық өткелмен байланыс орнатуға тырысты. Гибеллин Каструкцио Кастракани 1325 жылы Альтопассио шайқасында гвельф Флоренциясын жеңді. Рим императоры Людовик IV оны Лукка герцогы етіп тағайындады, ал қала оған римдік стильдегі жеңіс шеруін ұйымдастырды. Шеруді Лукканың қасиеттісінің құрметіне шамдар алып жүруге мәжбүр болған флоренциялық тұтқындар бастап келе жатты. Кастракани декоративті күймеде отырып, олардың артынан еріп келді. Оның олжасы – флоренциялықтардың жылжымалы, дөңгелекті алтары, кароччо болды. Флавио Биондоның «Рим триумфтары» (1459) еңбектерінде ежелгі Римнің триумфы, оның діни рәсімдерінен айырылып, Киелі Рим императорларының заңды мұрасы екені жарияланды. Италиялық ақын Петрархтың «Триумфтары» (I triomfi) ежелгі Рим мәтіндерінің триумф тақырыптары мен өмірбаянын мәдениетті, ізгілікпен билеу үшін үлгі ретінде бейнеледі; бұл еңбек өте ықпалды және көп оқылды. Андреа Мантеньяның «Цезарь триумфтары» (1484–92, қазіргі Хэмптон-Корт сарайында) суреттер сериясы бірден танымал болды және баспа түрінде көптеп көшірілді. Киелі Рим императоры Максимилиан I (1512–19) Альбрехт Дюрерді қоса алған суретшілер тобына тапсырыс берген триумфтық шеру, фриз ретінде ілінетін оның қиял жеңісінің ағаштан ойылған суреттер сериясы болды. 1550 жылдары фрагменттерге бөлінген Fasti Triumphales табылғаннан кейін жартылай қалпына келтірілді. Онофрио Панвинионың Fasti көне Fasti тоқтаған жерден жалғасты. Панвиний тіркеген соңғы жеңіс – 1535 жылы Тунисті бағындырғаннан кейін 1536 жылдың 5 сәуірінде Римге Киелі Рим императоры Карл V-нің патшалық кіруі болды. Панвиний оны Римнің «мәсіхсіздерге» қарсы жеңісі деп сипаттады. Император дәстүрлі ежелгі бағытпен жүріп өтті, «Рим императорларының жеңіске жету жолында», «көне сенаторлар киімін киген актерлер жаңа қайсардың оралуын «miles christi» (Мәсіхтің сарбазы) деп құттықтады». 1550 жылы Франция патшасы Генри II Руанға жасаған салтанатты кіруі «Помпейдің үшінші салтанатты жорығынан да кем емес, ол байлыққа толы және шетелдік ұрықтардың олжасымен мақтанды». 1628 жылы Франция королі Людовик XIII-нің Парижге кіруі үшін салынған триумф аркасында Помпейдің суреті бейнеленген.