Кіріспе

1654-1660 жылдар аралығында Швецияның патшайымы

Гедвиг Элеонора Гольштейн-Готторп (23 қазан 1636 – 24 қараша 1715) – 1654 жылдан 1660 жылға дейін король Карл X Густавтың әйелі ретінде Швеция патшайымы болды. Ол ұлы, король Карл XI еңбекке қабілетсіз кезеңінде 1660 жылдан 1672 жылға дейін, ал немересі, король Карл XII еңбекке қабілетсіз кезеңінде 1697 жылы регент қызметін атқарды. Сонымен қатар, ол 1700 жылдан бастап 1713 жылы немересі Ульрика Элеонораның регенттігіне дейін Ұлы Солтүстік соғысында болмаған кезде Карл XII-ні өкілдік етті. Гедвиг Элеонора ықпалды тұлға ретінде сипатталды және 1654 жылдан өмірінің соңына дейін 61 жыл бойы корольдік сарайдың бірінші ханымы деп есептелді.

Ерте өмір

Гедвиг Элеонора 1636 жылғы 23 қазанда Шлезвигтегі Готторп сарайында Гольштейн-Готторп герцогы Фредерик III және Саксонияның Мари Елизавета отбасында дүниеге келді. Ол осы жұптың он алты баласының алтыншысы еді. Он сегіз жасқа толғаннан кейін бір күн өткен соң, 1654 жылғы 24 қазанда Швеция королі Карл X Густавқа үйленді. Карл Густав – Гедвиг Элеонораның анасының екінші туысы, сонымен қатар олар екі рет үшінші туыстар еді. Бұл неке Швеция мен Гольштейн-Готторптың өзара жауы Данияға қарсы одақ ретінде жасалды. Швеция королевасы Кристина Римге аттанатын жолда Гольштейн-Готторпта Гедвиг Элеонорамен кездесті. Кристина Карл Густавтың үйленбегендігіне алаңдап, оған үйленуді ұсынды. Гольштейн-Готторп бұл ұсынысты дереу қабылдап, Швецияның барлық талаптарына келісті, бұл келіссөздерді жеделдетті. Гедвиг Элеонора сол кезде Мекленбург-Гюстров герцогы Густав Адольфқа құда түсіп, королева Кристина Гедвиг Элеонораның үлкен әпкесі Гольштейн-Готторптың Магдалина Сибилласын ұсынған еді. Алайда, екі әпкенің суреттерін көрген соң Карл Густав Гедвиг Элеонораны оның сұлулығы үшін таңдады, ал Гедвиг Элеонораның бұрынғы құдасы Магдалена Сибиллаға үйленді. Неке шарты бойынша Гедвиг Элеонораға 20 000 риксдалер күйеу жігіттің қоржыны, 32 000 риксдалер өрімжүрек және Грипсхольм, Эскилстуна және Стромсхольм иеліктерінен түсетін табыс берілді.

Швеция патшайымы

Гедигия Элеонораны король Карл X Густав 5 қазан күні Швецияның Даларо қаласында қарсы алды, ал ол Карлберг сарайында тұрды. Оны күміс брокат киімде, Бранденбургтың жесір патшайымы Мария Элеонора Стокгольм корольдік сарайында күтіп алды, онда той сол күні өтті. 27 қазанда ол Сторкирканда патшайым болып таж кигізілді. Ұзақ өтпей күйеуі Польшаға «Топан су» (тарихи оқиға) атты шайқасқа қатысу үшін кетті. Хедвиг Элеонора болашақ Карл XI-нің 24 қараша 1655 жылы дүниеге келуіне және келесі Рождество мерекесіне дейін Швецияда қалды. 1656 жылдың көктемінде ол Швецияны тастап, Карл Густавтың жорығына ілесіп, оның барысында дене және рух күшін көрсетті. Ол 1656 жылғы Варшава шайқасында болды, онда күйеуімен бірге швед әскерінен ресми мақтау алды. 1656 жылдың күзінде ол Швецияға оралды. Швецияда ол өмір бойы қатаң бақылауда ұстаған өзінің жесірлік жерлерін басқару құқығын алды. Дания-швед соғысынан (1657–1658) кейін, ол күйеуіне Гётеборгқа қосылуға шақырылды, содан кейін оның соңынан Гёторп пен Висмарға барды. Дания-Швед соғысы (1658–1660) кезінде ол және оның қайын сіңлісі Мария Евфросина Пфальцтік, швед генералы Карл Густав Врангель басып алғаннан кейін Даниядағы Кронборгта тұрды. Кронборгта Хедвиг Элеонора күйеуімен кездесіп, шетелдік елшілерді қабылдады. Ол Фредериксборг сарайына сапар жасады және ағылшын елшісімен бірге орманды аулады. Фальстер жорығы кезінде ол Нюкобинг Фальстердегі елшілерді қонаққа шақырды. 1659 жылдың желтоқсанында Хедвиг Элеонора Гётеборгқа аттанды, онда 1660 жылдың қаңтарында шведтік парламент жиналатын болды.

Регенттік

1660 жылы 13 ақпанда күйеуі қайтыс болғаннан кейін, Хедвиг Элеонора Швецияның регенті және оның ұлы Карл XI-нің Регенттік кеңесінің төрағасы болды. Карл Густавтың өсиет-жарағына сәйкес, Хедвиг Элеонора төраға және регент болып тағайындалды, екі дауысы мен кеңестің қалған бөлігіне қатысты соңғы шешім қабылдау құқығы болды: үкімет билігі Пер Браге сияқты бес жоғары лауазымды шенеунікпен бөлісті, бірақ оның дауысы басымдыққа ие болды. Кеңес бұл өсиетке дереу қарсылық білдірді, әсіресе оның бұрынғы қайнағасы Адольф Иоанн I, Клебург графы Паллатинге әскерге билік берілгендігіне байланысты. Күйеуінің қайтысынан кейін Хедвиг Элеонора кеңеске хабар жіберіп, олардың өсиетке қарсы екенін білетінін және оны құрметтеуді талап етті. Кеңес бұл өсиетті алдымен парламентпен талқылау қажет деп жауап берді. 13 мамырда Стокгольмде өткен келесі кеңесте кеңес оны қатысудан ұстап қалуға тырысты. Олар оның денсаулығына қатысудың пайдалы болатынын немесе жесір әйелдің кеңеске қатысуының лайықты екенін сұрады, және егер жоқ болса, оның бөлмесіне хабаршы жіберу қиын болады. Оның кеңеске өзінен басқа отырыс өткізуге рұқсат етілетіні және қажет деп тапқан жағдайда ғана хабарласатыны туралы жауабы кеңес тарапынан қанағаттанушылықпен қабылданды. Хедвиг Элеонораның саясатқа бей-жай қанарауы қорғаушы үкіметтің иелеріне үлкен жеңіліс болды. Бастапқы хабарына қарамастан, Хедвиг Элеонора, шын мәнінде, өзінің ерлі-зайыптылық жерлерін басқару үшін кеткеннен басқа, барлық кеңес отырыстарына қатысты. Ол өзінің регенттік лауазымын ең алдымен ұлының мүдделерін және кеңеске қатысты құқықтарын қорғау үшін пайдаланды, сондықтан шешімдерге қатыспаса да, олар туралы хабардар болуды және қатысуды өзінің міндеті деп санады. Клебургтің Адольф Иоанны әскерге басшылық ету құқығын және Швецияның ханзадасы мәртебесін жоғалтты, ал кеңестегі жалғыз қолдауы Магнус Габриэль Де ла Гардиден келді. Өз саясатын жүргізу үшін кеңесте жеткілікті қолдау таппағанын білген ол кеңеске қарсы шығып, өз лауазымынан кетуге тәуекел еткісі келмеді. Ол регенттік жылдары Данияға қарсы және Францияға жақтас сыртқы саясатты қолдады. Алайда ол соғысты ұнатпады және кеңестегі бейбітшілік партиясын қолдады: ол Олива бейбітшілігін қолдады, Бременге қарсы соғысқа қарсы шықты, бірақ Ресейге қарсы соғыстың алдын алды, бұл оның кеңеске өз еркін таңуға батыл болған жалғыз жағдайы ретінде сипатталады. Хедвиг Элеонораның өзі саясат пен дипломатияны ұнатпайтынын айтты және өзінің регенттік кезінде саясатқа көп қатыспады. Регент болып тұрған кезінде саясаттағы оның шағын рөлі оның ұлы кейіннен регенттік кезінде билікті теріс пайдаланғаны үшін қорғаушы үкіметті айыптағанда оны босатқан себебіне айналды. Оның ұлы парламентте алғаш рет сөйлеген кезде ол үкімет мүшелерімен тек оның арқылы сөйлесті; ол парламентке қоятын сұрақтарын оған құлақтан айтатын, ал ол оларды қатты және анық сұрайтын. 1697 жылы 5 сәуірде ұлының қайтысынан кейін Хедвиг Элеонора өзінің немересі Карл XII-нің кәмелетке толмаған кезінде Швецияның регенті болды, Регенттік кеңестің төрағасы ретінде. Бұл жолы оның регенттік билігі сол жылдың желтоқсан айында немересінің көпшілікке ие болғаны туралы жарияланғанға дейін ғана созылды. Екінші регенттік кезінде ол Швеция мен Голштейн-Готторп арасындағы некелік одақты, Швецияның Гедвиг Софиясының Голштейн-Готторп герцогіне үйленуі арқылы қолдады. Ол Карл XII-нің көпшілігін жариялауға қарсы болды, бірақ мойындауға мәжбүр болды. Ол сондай-ақ немересінің таққа отырғызылуы кезінде ешқандай ант беруге тыйым салғандығына қарсы шықты. Регенттік кезінде ол келісімшарттар мен есептерін мұқият тіркеді. Ол патша сарайын қайтадан салтанатты күйге келтіруге көп қаржы жұмсады, өйткені патшайым Кристина биліктен бас тартқан кезде көптеген қазынаны алып кеткен болатын. Ол осы шығындарды жеке жерінен түскен айтарлықтай табыспен өтеуге мүмкіндік алды. Ол бірнеше сарайлар мен сарайлардың, соның ішінде Дротнингхолм сарайының құрылысын қадағалады.

Патша жесір

Едіге Элеонора жесір патшайым ретінде зор құрметке ие болды. Ол саясаттан гөрі, өзінің жесірлік жерлерін басқаруға және ұлын тәрбиелеуге көбірек мән берді. Ұлы Карл XI-ді тәрбиелеуде академиялық білімге емес, дінге, моральдық тәрбиеге, дене шынықтыру мен спортқа баса назар аударды. Өзінің мәдениет пен ғылымға қызығушылығы болғанымен, оған ешқандай талап қоймай, оқуын тастауына рұқсат берді: балалық шағында денсаулығы нашар болғандықтан, оның денесін нығайту және дін тақырыбындағы оқулар арқылы моральдық тұрғыдан тәртіпке келтіру маңызды деп санады. 1661 жылы Хедвиг Элеонора Англия королі Карл II-нің әйелі болуға үміткер ретінде қарастырылды. Бірақ ол ұсыныстан бас тартқандықтан, бұл мәселе одан әрі дамымады: оның бас тартуының ресми себебі – ол қайтыс болған күйеуіне адал болу ниетін білдірді. 1667 жылы жас дворян граф Карл Гилленштиерна (1649–1723) Хедвиг Элеонораның жеке хатшысы болып тағайындалды. Ол оның сүйікті адамы болды, Скания соғысы кезінде оның хабаршысы қызметін атқарды, 1679 жылы оның жесірлік жерлерінің генерал-губернаторы болып тағайындалды және 1687 жылы граф титулы берілді. Карл Гилленштиерна Хедвиг Элеонораның сүйіктісі болды және оның жақын адамы ретінде танылды, және бұл расталмаса да, оның сарайдағы жедел мансабы оның сұлу келбетімен байланысты болды. Аңыз бойынша, Гилленштиернаның резиденциясы, Стенинге сарайы, оның жатын бөлмесінен «Патшайым қанаты» деп аталатын бөлмеге дейін құпия жолмен салынған, оны Хедвиг Элеонора жиі келіп-кеткен кезде пайдаланған. Кейінгі жылдары Хедвиг Элеонора өзінің сүйіктісі Анна Катарина фон Бэрфелттің әрекеттерінен сынға ұшырады, оның ықпалы Гилленштиернамен ашық қақтығысқа әкелді. Бэрфелт жесір патшайымға жалбарынушылардан пара алып, одан ұрлық жасады деген қаңқу тарады. Гилленштиерна ультиматум қойып, Хедвиг Элеонорадан өзі мен Бэрфелттің біреуін таңдауын сұрады, нәтижесінде Бэрфелт Кристина Пайпер, Беата Спарре, киім-кешек сақтаушысы Марта Берендес, Арвид Хорн және сарайлық капеллан Молинмен одақтасқаннан кейін сарайдан қуылды. Кетуге бір күн бұрын Гилленштиерна Бэрфелттің жесір патшайыммен байланысқа түсуіне жол бермеу үшін Хедвиг Элеонораның жатын бөлмесінің есігін құлыптады. Хедвиг Элеонора неміс туыстарымен хат алмасып, оларды жиі қонаққа шақыратын: ол өзінің немересі Магдалена Сибилланы Гессен-Дармштадттан асырап алды, сондай-ақ қайтыс болған күйеуінің немересі Гессен-Эшвеге Джулиананы да асырады. Соңғысы ұзақ уақыт бойы Карл XI ересек болған кезде оған үйленуі керек болатын болашақ патшайым деп есептелді, бірақ Джулиана некеден тыс бала туғаннан кейін (1672) бұл жоспардан бас тартылды. Хедвиг Элеонора Джулиананы елге жіберді, бірақ екінші баласы болғаннан кейін, ол әкесіне күштеп үйлендіріліп, қуылды. Хедвиг Элеонораның ұлы Карл XI-мен өте жақын қарым-қатынасы болды, ол өзін оған толық және ешқандай шектеусіз ұстады. Ол оны елдегі саяхаттарында ертіп жүрді, ал Скания соғысы кезінде ол жиі Вадстенада тұратын, онда ол соғыс майданынан оны көру үшін келіп тұратын. Тіпті ұлының Данияның Ульрика Элеонорасына үйленгеннен кейін де ол сарайдың бірінші ханымы ретінде өз орнын сақтады. Карл XI анасын «Патшайым» немесе «Менің сүйікті анам, Ұлылығы» деп атады, ал Ульрика Элеонораны жай ғана «Менің әйелім» деп атады. Шетелдік елшілер мұны ескеріп, әрдайым алдымен Хедвиг Элеонораға, содан кейін Ульрика Элеонораға құрмет көрсетті. Гольштейн-Готторп пен Дания арасындағы жағдай Хедвиг Элеонора мен оның даниялық келіні арасындағы қарым-қатынасты шиеленістірді. Карл XI мемлекеттік істерді анасымен үнемі талқылайтын, және ол оған әдейі әсер етпесе де, оның пікірін құрметтеді және көбінесе оның кеңесін орындады. Карл XI-нің анасынан әсер алғандығы айтылады, ол Епископтар Терсери, Шпегель және Эмпорагидің катехизисін ересе деп бағалады: Хедвиг Элеонора әсіресе Епископ Эмпорагидің катехизисін ұнатпағаны белгілі, өйткені ол әйелдерді мүлік ретінде қарастырды. Сондай-ақ, Карл XI-нің дәреже және өнер саласындағы шешімдеріне оның ықпалы болды деп есептеледі. Оның немересі Карл XII оны қатты құрметтейтін. «Готторп ашуы» деп аталатын эпизод бар, ол кезде Карл XII өзінің күйеу ағасы және оның немере інісі Фредерик IV, Гольштейн-Готторп герцогымен бірге ішіп-жеп, тойлап жүрді. Бірде Карл XII мас күйінде әжесін кездестірді, ол оған ұзақ қарап, содан кейін оған артын бұрды. Ол тостағандағысын бос етіп: «Мейірімді әжем мені кешірсін. Енді ешқашан шарап ішпеймін», - деді, және ол осы уәдесін орындады. Ұлы Солтүстік соғысы кезінде ол қатыспаған немересінің орнында тұрып, шетелдік елшілерді қабылдады. Олардың хабарламаларына сүйенсек, ол оларды үнсіздікпен қабылдады немесе оларға күлді. Хедвиг Элеонора өзінің үлкен немересі Хедвиг Софияға жақын болды, ал Хедвиг Софияның қайтысынан кейін, ол Хедвиг Софияның ұлы Карл Фредерикті, Гольштейн-Готторп герцогын, Карл XII-ден кейін тақ мұрагері ретінде қолдады. Карл Фредериктің жақтастары Хедвиг Элеонораның Карл Фредериктің кәмелетке толмаған кезінде регент болып тағайындалуын қалады. Бірақ 1713 жылы ол Ульрика Элеонораны Карл XII болмағанда регенттік лауазымын қабылдауға көндіруге мәжбүр болды. Ол Ульрика Элеонораның Гессеннің Фредеригіне үйленуін қолдады, осылайша Ульрика Элеонора Гессенге көшіп кетсе, Карл Фредериктің Швеция тағына ие болуы оңайырақ болады деп ойлады. Хедвиг Элеонора мықты және үстем тұлға ретінде сипатталды; ол сарайдағы оның юморы мен кештерге құштарлығы үшін танымал болды, ал қызметкерлері оны қатал, бірақ әділ деп есептеді. Хедвиг Элеонораның қызығушылықтарының арасында архитектура және сурет салу, сондай-ақ карта ойнау болды; ол құмар ойынға бейім болды және түннің жарымына дейін ойнағандығы туралы хабарлар бар. Оның қаралы күні ресми аяқталғаннан кейін, 1663 жылы, патшайым жесір ұйымдастырған кештерге сарай толы болды. Мерекелердің бір бөлігі ретінде ол Bollhuset және Lejonkulan театрларын ашты. Ол сондай-ақ Швециядағы алғашқы шипажай, Medevi-ді (1688) сатып алды. Ол Никодемус Тессин кіші және Давид Клёкер Эренстрал сияқты суретшілерді демеушілік етті.