Кіріспе

1792–1809 жылдар аралығында Швеция королі Густав IV Адольф немесе Густав IV Адольф (1 қараша 1778 – 7 ақпан 1837) – 1792 жылдан 1809 жылы төңкеріс салдарынан тақтан түсірілгенге дейін Швеция королі болды. Ол сондай-ақ Финляндияны билеген соңғы швед монархы еді. 1808–1809 жылдары Ресей әскерлерінің Финляндияны басып алуы Густав Адольфтің өз армия офицерлерімен күшпен құлатылуына тікелей себеп болды. 1809 жылғы 29 наурызда тақтан бас тарғаннан кейін, монархияның билігін қатаң шектейтін "Үкімет заңнамасы" жеделдетіліп жазылды. Бұл "Заңнама" 1809 жылғы 6 маусымда қабылданды, бұл күн Швецияның Ұлттық күні ретінде қазір де, сол кезде де сақталады. Ол 1974 жылға дейін күшінде болды. Одан кейін билігі шектеулі тақ Густав Адольфтың інісі Карл XIII-ке өтті.

Ерте өмір

Густав Адольф Стокгольмде дүниеге келді. Ол Швеция патшасы Густав III-нің әйелі, патшайым София Магдаленадан туған ұлы еді. Оның анасы София Магдалена, Дания королі Фредерик V пен оның бірінші әйелі Луизаның үлкен қызы болған. Густав Адольф төрт жасқа дейін Хедвиг София фон Розеннің және оның орынбасарлары Брита Эбба Селестина фон Стауден мен Мария Аврора Уггланың қамқорлығында өсті. Содан кейін ол әкесінің және либералды көзқарастағы Нильс фон Розенштейннің қамқорлығында тәрбиеленді. 1792 жылдың наурыз айында Густав III қаза болғаннан кейін, Густав Адольф 13 жасында таққа отырды, оның еңшесі, принц Карл, Содерманланд герцогы, кейін Швецияның королі Карл XIII атанды, себебі оның інісі 1809 жылы елден қуылды. 1796 жылдың тамызында оның еңшесі, регент, жас патшаның Санкт-Петербургке сапарын ұйымдастырды. Мақсаты – жас патша мен Екатеринаның немересі, Ұлы княжна Александра Павловнаның некесін қию еді. Бірақ, Густав Адольф болашақ әйеліне орыс православиесінің рәсімдеріне сәйкес дін тану еркіндігін беруден бас тартқандықтан, барлық келісім күшін жойды. Ол кезде ешкім Густав Адольфтің ерекше діндарлығының түбінде эмоционалдық мәселелер болуы мүмкін дегенді күдіктенбеген сияқты. Керісінше, ол сол жылы ересек болғанда, регенттік аяқталып, Швецияда енді алаңдататын гений емес, экономикалық тұрғыдан сақ, Құдайға сыйынған, қарапайым монарх болғаны үшін көптеген адамдар ерте құттықтады.

Саясат

Густав Адольфтің жалпы жұрт жек көретін Густав Адольф Реутерхолмды, регент герцогтың басты кеңесшісін дереу қызметтен босатуы оның халыққа танымалдылығын одан әрі арттырды. 1797 жылдың 31 қазанында Густав Карл Фридрихтің немере қызы Доротея Фридерикаға үйленді, бұл одақ Ресеймен соғысқа ұшырауы мүмкін болғанмен, Ресей императоры Павел мен Густав IV Адольфтың француз республикасына деген өшпенділік сезімі оларды байланыстырды. Шындығында, корольдің якобиншілдікке деген үрейі зор болды, ол оны Еуропаның сақталуы үшін күш салуға жетеледі, тіпті ол таж кию рәсімін бірнеше жылға кейінге шегерді, мәжіліс шақырудан қашынбақ ниетпен. Бірақ, Густав III-нің Ресейге қарсы соғысынан қалған мемлекеттік қаржының нашар жағдайы, сондай-ақ 1798 және 1799 жылдары болған егін шұбылуы оны 1800 жылдың наурыз айында және сол жылдың 3 сәуірінде Норрчепингке штаты шақыруға мәжбүр етті. Король Риксдагта күшті қарсылыққа тап болған соң, енді ешқашан парламент шақырмауға бекімді шешім қабылдады.

Финляндияның жоғалуы

Оның билеуі бақытсыздыққа толы болды және күрт аяқталды. 1805 жылы ол Наполеонға қарсы үшінші коалицияға қосылды. Оның әскери жорығы сәтсіз аяқталды және француздар швед Помераниясын басып алды. Оның одақтасы Ресей 1807 жылы Тильзитте Франциямен одақтасып, бейбіт келісімге келді, нәтижесінде Ұлыбританияның Еуропа құрлығында Швеция мен Португалия ғана одақтас болып қалды. 1808 жылдың 21 ақпанында Ресей Швецияның билігінде болған Финляндияға шабуыл жасады, бұл Швецияны Наполеонның Континенттік жүйесіне қосылуға мәжбүр ету мақсатымен жасалды. Дания да Швецияға соғыс жариялады. Небәрі бірнеше айдың ішінде Финляндияның көбі Ресейге қарады. Соғыс нәтижесінде 1809 жылдың 17 қыркүйегінде Фредрикshamн шарты бойынша Швеция Финляндияның шығыс бөлігінің үштен бірін Ресейге берді. Содан кейін Ресей империясының құрамында Финляндияның тәуелсіз Ұлы Герцогтығы құрылды.

Төңкеріс және орнынан түсу

Густав Адольф әскер офицерлерінің құйрық сөздері арқылы тұтқындалды. 1809 жылдың 7 наурызында Вәрмландта орналасқан, «батыс армия» деп аталатын әскер бөлігінің командирі, подполковник Георг Адлерспарре, Карлстадта көтеріліс туын көтеріп, Стокгольмге қарай жорыққа шығып, 1809 жылғы төңкерісті бастады. Патшаның Сканниядағы адал әскерлерге қосылуына кедері келтіру үшін, 1809 жылдың 13 наурызында Карл Йохан Адлеркрейц басқарыған жеті заговоршы сарайдағы патшалық пәтерлерге басып кіріп, патшаны тұтқындап, оны және оның отбасын Грипсхольм қамалына қамады; патшаның інісі, герцог Карл (Карл), сол күні жарияланған уақытша үкіметтің басшылығын қабылдады; және асыққан түрде шақырылған диета революцияны салтанатты түрде бекітті. 29 наурызда Густав IV Адольф ұлына тәжді сақтап қалу үшін өз еркімен тақтан бас тартты. Бірақ 10 мамырда әскердің басымдығымен өткен Риксдагтың штаттары Густав ғана емес, оның бүкіл отбасының таққа құқығынан айырылғанын жариялады, бұл оның заңдылығы туралы қауесеттерге байланысты оның отбасын мұрагерлікке жібермеу үшін жасалған сылтау болуы мүмкін. Алайда, революционерлер Густав Адольфтің ұлы, егер ол таққа отырса, есейген кезде әкесінің құлатылуы үшін кек алады деп қорқып, осының себебі болуы ықтимал. 5 маусымда Густав Адольфтің інісі Карл XIII король болып жарияланды, ол жаңа либералды конституцияны қабылдады, ол келесі күні диетамен бекітілді. Желтоқсан айында Густав Адольф пен оның отбасы Германияға жеткізілді. 1812 жылы ол әйелінен ажырасты. Көшпенділікте Густав Адольф бірнеше атақтарды қолданды, соның ішінде Готторп графы және Хольштейн-Эйтин герцогы, соңында Швейцариядағы Сент-Галлен қаласына қоныстанды, онда полковник Густафсон атымен шағын қонақ үйде үлкен жалғыздық пен кедейлікте өмір сүрді. Ол сол жерде инсульт алып қайтыс болды. Ол Моравияда жерленді. Швеция мен Норвегия королі Оскар II-нің ұсынысымен оның денесі Швецияға қайтарылып, Риддархольм шіркеуіне жерленді. Густав Адольф - Виктория Баденнің атасы, сол кезде Оскардың келіні және ақырында Оскардың ұлы Густав V-тің әйелі, Швеция патшайымы болды.