Кіріспе

1620-1632 жылдар аралығында Швеция патшайымы Мария Элеонора Бранденбургтік (11 қараша 1599 – 28 наурыз 1655) – 1620-1632 жылдар аралығында король Густав II Адольфтың (Густав Адольф) әйелі ретінде Швеция патшайымы болды. Ол неміс ханшайымы ретінде Бранденбург курфюрсті Иоанн Зигмунд пен Пруссия герцогы Альберт Фредериктің қызы, Пруссия герцогы Аннаның қызы болып дүниеге келді. 1620 жылы Мария Элеонора анасының келісімімен, бірақ әкесінен кейін таққа отырған бауыры Георг Вильгельмнің қалауына қарсы Густав Адольфқа үйленді. Ол 1626 жылы күйеуінен Кристина есімді қызды дүниеге әкелді, ол кейін Швеция патшайымы болды.

Ерте өмір

1599 жылы 11 қарашада Пруссия герцогтігіндегі Кенигсберг қаласында дүниеге келген Мария Элеонора, Бранденбург сайлаушысы Иоанн Зигмунд пен оның әйелі, Пруссия герцогинясы Аннаның үшінші баласы және екінші қызы еді. Мария Элеонораның және оның туыстарының тәрбиесі көбінесе анасының бақылауында болды.

Қатысу

1616 жылы 22 жасар швед корольі Густав Адольф протестанттық келін іздеуді бастады. Ол 1613 жылдан бері анасының рұқсатын алуға тырысып келген, бірақ рұқсат алған жоқ, сондықтан оған үйленуден бас тартуға мәжбүр болды, алайда ол оған ғашық болып қалды. Ол 17 жасар әдемі Мария Элеонораның сыртқы және рухани қасиеттері туралы ең жағымды сипаттамалары бар хабарларды алды. Мария Элеонораның әкесі, курфюрст Иоанн Сигизмунд швед корольіне жақсы ниетпен қарады, бірақ 1617 жылдың күзінде өткен инсульттан кейін ол өте осал болды. Оның беделді прус әйелі осы швед күйеуіне қатты қарсылық білдірді, себебі Пруссия Польшаның вассалы еді және Польша корольі III Зигмунд Ваза Густав Адольфтың әкесі IX Карлға Швецияны жоғалтуын әлі де кешірмеген. Мария Элеонораның тағы да жас Вильгельм Оранский (?), Польшаның Владислав Вазасы, Мекленбургтың Адольф Фридрих және тіпті болашақ Англия корольі I Карл сияқты күйеулердің де ықыласы болды. Мария Элеонораның ағасы Джордж Вильям британдық тәж мұрагерінің ұсынысына риза болып, швед корольіне одан кіші қарындасы Екатеринаны (1602–1644) үйленуге әлдеқайда лайықты деп ұсынды. Алайда Мария Элеонора Густав Адольфты қалауға бейім болған сияқты. Ол үшін Мария Элеонораның қолына ие болу – ар-намыстың мәселесі еді, ешкімнің емес. Ол Стокгольмдегі сарайының бөлмелерін қайта жабдықтап, Берлинге жеке өтініш жасау үшін сапарға дайындала бастады, сол кезде Мария Элеонораның анасынан анасына хат келді. Курфюрст әйелі патшайым-анасынан ұлының сапарына тосқауыл қоюын талап етті, өйткені ол «Швеция мен Польша арасындағы соғыс ескеріліп, Бранденбург мүдделеріне зиян келтіреді». Ол күйеуінің «ауруға байланысты әлсіздіктен кез келген нәрсеге, тіпті елдің құрылуына әкелетін нәрсеге де көндірілуі мүмкін» екенін жазды. Бұл – қорлауға жақын тұрған жауап еді.

Швеция патшайымы

Мария Элеонораның әкесі, курфюрст Иоанн Сигизмунд 1619 жылғы 23 желтоқсанда қайтыс болды, және шведтік үйлену мүмкіндігі онымен бірге жоғалып кеткендей болды. Бірақ 1620 жылдың көктемінде, әзілге құмар Густав Адольф Берлинге келді. Регент Анна сақтық танытып, тіпті швед патшасына Мария Элеонорамен жеке кездесуге рұқсат бермеді. Дегенмен, қатысушылардың барлығы патшазаданың жас патшаға деген қызығушылығын байқады. Кейін Густав Адольф басқа протестанттық неміс аймақтарына бірнеше үйлену мүмкіндіктерін қарастыру ниетімен сапарлады. Берлинге оралғаннан кейін, регент әйелдің әсем швед патшасына қатты әсерленгені байқалды. Мария Элеонораға адалдығын білдірген Густав Адольф Швецияға қайтып, келінін күтіп алуға дайындық жасады. Пруссияда тұратын жаңа курфюрст Георг Вильгельм анасының тәуелсіз әрекетінен хабардар болғанда қатты ашуланды. Ол Густав Адольфқа Швеция мен Польша арасындағы даулар шешілгенге дейін үйленуге келісім бермеуін сұрап хат жазды. Алайда, Хогенцоллерн әулетінің дәстүріне сәйкес, қызының қолына үйленуге соңғы шешімді регент әйел қабылдады. Ол Мария Элеонораны Георг Вильгельмнің билігіне жетпейтін аймаққа жіберіп, үйлену келіссөздерін өзі аяқтады. Густав Адольф Мария Элеонораның архитектураға деген қызығушылығымен және музыкаға деген сүйіспеншілігімен бөлісті, ал ол күйеуіне адал болды. Ол кейде өзінің арманындағы адам ешқашан болмағанына өкінді. Шетелдік елшілер оны мейірімді және әдемі деп тапты, мінезінде кейбір әуесқойлық белгілері болғанымен, оның талғамы жақсы болды. Мария Элеонора көңіл көтеруге және тәттілерге құмар болды, және ол көп ұзамай шумақтар мен ергежейлілерге деген соңғы модаға берілді. Ол дәуірдің сарай тілі болған француз тілінде сөйледі, бірақ неміс немесе швед тілдерін дұрыс жазуға тырыспады. Үйленгеннен кейін алты ай өткен соң Густав Адольф Риганы қоршауға басшылық ету үшін кетіп, Мария Элеонораны алғашқы жүктілігінің басында қалдырды. Ол тек неміс қыздарының қоғамдасында өмір сүрді және швед халқына, елге және климатқа бейімделуге қиындық тапты. Ол нашар жолдарды, қараңғы ормандарды және шатыры торлы ағаш үйлерді ұнатпады. Ол күйеуін қатты сағынды. Үйленгеннен кейін бір жыл өткен соң ол түсік тастап, ауыр науқасқа шалдықты. Ол өте қиын мінезді, шектен тыс, невроздық және қызғанатын болды. Ол көбінесе қатал сөздер айтатын, тіпті жат адамдардың қасында болғанда да күйеуіне аямайтын. Оның эмоционалдық өмірі теңгерімсіз болды, және Мария Элеонораның өздігінен бастаған барлық ісіне мұқият бақылау қажет болды. Густав Адольфтың жақындары оның некелі өмірі қайғы мен алаңдаудың көзі екенін білді. 1623 жылдың күзінде Мария Элеонора Кристина есімді қызды дүниеге келтірді, бірақ сәби келесі жылы қайтыс болды. Сол кезде Польшаның жек көрілген патшасы мен оның ұлдары ғана тірі қалған мұрагерлер болды. Густав Адольф өмірін қатерге тігіп соғысқа аттанғандықтан, тақ мұрагері асыға күтілді. Күзде Мария Элеонора үшінші рет жүкті болды. 1625 жылдың мамырында ол жақсы көңіл-күйде болды және күйеуімен бірге флотты тексеру үшін патшалық яхтаға мінуге талап етті. Кемелер қамалдың қарама-қарсы жағында орналасқандықтан қауіп жоқ сияқты, бірақ кенеттен болған дауыл яхтаны құлатпақ болды. Патшаны қамалға қайтарып әкелді, бірақ ол келгенде: "Иса, мен баламды сезіне алмаймын!" деп айқайлады. Көп ұзамай ұлы өлі болып дүниеге келді.

Кристинаның тууы

Польшамен соғыстың қайта басталуымен Густав Адольф әйелімен тағы да ажырасып кетуге мәжбүр болды. 1627 жылы патшаның күйзеліске ұшырап, қайғыға батып кеткені белгілі. Сол себепті де патша 1626 жылы қаңтарда поляктар жеңілгеннен кейін, патшаның өз патшайымына Ливонияға барып, оған қосылуға рұқсат еткен болуы мүмкін. Сәуір айында Мария Элеонора тағы да жүкті екенін біледі. Бұл жолы ешқандай қауіп төнген жоқ, астрологтар ұл мен мұрагердің дүниеге келуін болжады. Соғыс біртіндеп тоқтаған кезде Густав Адольф баласын күту үшін Стокгольмге оралды. Бала тууы қиын болды. 7 желтоқсанда сәбидің басын бастан аяғына дейін жауып тұрған жүн (лангуго) дүниеге келді, тек оның бет-әлпеті, қолдары мен аяғының төменгі бөлігі ғана бос қалды. Оның үстіне, оның мұрны үлкен, үстіне шашы да көп еді. Сондықтан бала ұл болады деп болжалды, патшаға да осылай айтылды. Алайда, мұқият тексерілгенде, нәресте қыз екені анықталды. Густав Адольфтің қарындасы Катерина бала қыз екенін айтты. Ол "шағаланың көзіне түсіп, өзі жасырып қойған нәрсені біліп, түсіну үшін, баланы қолына алып, патшаға алып келді". Густав Адольф: "Ол ақылды болады, өйткені ол бізді бәрімізге алды" деп атап өтті. Алайда оның көңілі көпке созылмай, қызына анасының атын қояды. Ол бала туылған кездегідей салтанатты түрде жариялауды бұйырды. Бұл Густав Адольфтің 33 жасында басқа балалы болу үміті аз екенін көрсетеді. Мария Элеонораның денсаулығы бұған ең ықтимал себеп болып көрінеді. Алайда кейінірек суреттелген суреттер мен әрекеттерінен оның әлсіз екенін байқауға болады. Бала туғаннан кейін көп ұзамай Мария Элеонора нәрестесінің жынысы туралы шындықты айту жағдайына келмеді, патша мен соттың оған жаңалықты жеткізу үшін бірнеше күн күтті. Ол: "Менің ұлым жоқ, маған қараңғы, сұм, үлкен мұрны мен қара көзді қызым келді. Оны менден ал, мен мұндай жынды болғым келмейді! Ол босанғаннан кейінгі депрессиядан зардап шеккен болуы мүмкін. Ашулы күйінде патшайым балаға зиян келтіруге тырысты. Балалық шағында Кристина жиі жол апатына ұшырайды. Бірде бір сәуле табысты түрде балабақшаға түсіп қалды. Бірде ол кездейсоқ баспалдақтан құлап түсті. Тағы бірде бала күтуші қыз баланы тас еденге құлатып, иығын жарақаттаған, содан кейін ол аздап қисық болып қалған. Кристина дүниеге келгеннен кейінгі жылы Мария Элеонора күйеуінің жоқтығынан истерия күйінде болған деп сипатталды. 1632 жылы Густав Адольф өзінің әйелі туралы "қате науқас әйел" деп айтқан. Ол үш сәбиін жоғалтып алған және өзін әлі де өзімен қасқындықты жерде оқшауланған шетелдік ретінде сезінген, тіпті 1627 жылдан кейін оның ағасы Швецияның жауларына қосылған кезде. Сол кезде күйеуінің өміріне қауіп төніп тұрды. 1627 жылы Густав Адольф ауру және жарақат алған. Екі жылдан кейін ол Штумнан қашып құтылып қалды. Густав Адольф қызының қамын ойлап, Кристинаны ұл баладай тәрбиелеуге тырысты. Екі жасында ол қол шапалақтап, қуаныштан күлді, Кальмар қамалының үлкен оқ-дәрілері патшалық салютті шығарып жіберді. Содан кейін Густав Адольф қызымен бірге әскери сынақтарға жиі баратын болды. Мария Элеонора қызына деген сүйіспеншілігін аз көрсетті және Кристинаның тәрбиесіне ешқандай ықпал етуге рұқсат етілмеді. Принцесса Густав Адольфтің туғаннан басқа әпкесі Екатерина мен канцлер Аксель Оксенстернаның қамқорлығына берілді. 1630 жылы Густав Адольф Габсбургтер Балтық жағалауында билік құруға ниеттенгендері Швецияның өмір сүруіне және оның діни бостандығына қауіп төндірді деген қорытындыға келді. Ол отыз жылдық соғысқа қатысу үшін кетер алдында үкімет мүшелерімен регенттікке қатысты мәселелерді талқылап, әйелі "жаман әйел" екенін мойындады. Алайда Густав Адольф оның есімі жоқ регенттік кеңеске кандидатурасын ұсынуға батылы жетпеді. Ол Аксель Оксенстернаға: "Егер маған бір нәрсе болса, менің отбасымды аяу керек [ ], анасы ақыл-есі жоқ, қызы үмітсіз, егер олар билік етсе, және қауіпті, егер басқалар оларға билік етсе".

Патша жесір

Келесі екі жыл ішінде Густав Адольф Германияны басып өтіп, Померания мен Мекленбургті жаулап алды. 1632 жылдың қараша айының басында ол Мария Элеонорамен қоштасу үшін Эрфуртқа барды, ол өткен қыстан бері Германияда болып келген еді. Лютцен шайқасында 37 жастағы Густав Адольфтың арқасына оқ тиді. Ол құлап, атымен біршама жерге сүйреліп кетті. Ол өзін тік тұтқадан босата алды, бірақ жерде жатқанда «Солтүстік арыстаны» тағы бір оқтан басынан қаза тапты. Түнгі уақытта екі әскер де шаршап қалды, бірақ Бернард Саксен-Веймар мен шведтер императордың барлық артиллериясын басып алып, стратегиялық маңызды позицияны иеленді. Патшаның денесі сазға бетімен түсіп жатқан күйінде табылды, одан тек көйлегі ғана қалған еді, қалғаны тоналып алынған. Мария Элеонора қызының кәмелетке толмаған кезінде регенттік үкіметке кірмеді, себебі мемлекеттік кеңес оны регенттік лауазымына лайық деп санамады. Патша оны кіші регенттікке кіргізбеу туралы ешқандай нұсқау бермеген, бірақ олар оны кіргізбеудің себебін марқұм патшаның оларға мемлекеттік істерді сеніп тапсырмау керектігін айтқандығымен түсіндірді, бірақ оны растайтын ешқандай құжат қалдырмады. 1633 жылдың мамыр айында регенттік үкімет құрылғаны және оның құрамынан шығарылғаны туралы хабарланғанда Мария Элеонора ренжіді және марқұм күйеуінің кәмелетке толмаған кезінде оның қайтыс болған қарындасы Кристина Гольштейн-Готторп регент болып қызмет еткенін еске салды. Бірақ регенттік кеңестің өкілі Габриэль Густафссон Оксенстиерна оның Кристинаның регенттігі туралы мәліметінің шамадан тыс екенін және Швецияда патшайым-аналарды кіші регенттіктерге тарту дәстүрі жоқ екенін жауап берді. Бұл, шындығында, өтірік еді: патшайым-ана Кристина ғана емес, сонымен қатар Швеция королі Густав I 1544 жылы өзінің патшайымы Маргарет Лейонхуфвудты кіші регенттік жағдайында регент деп жариялаған, ал Швеция королі Ян III өзінің бірінші патшайымы Екатерина Ягеллон үшін де, сондай-ақ екіншісі Гунилла Бильке үшін де осындай регенттікке мүмкіндік жасаған. Бірақ Мария Элеонора жауапқа келісіп, саясатты басқаларға сеніп, қызының бақылауында болуға дайын екенін мәлімдеді. 1633 жылы Мария Элеонора күйеуінің денесін бальзамдап, Швецияға оралды. Никопингте 7 жасар Кристина патшайым анасын қарсы алу үшін салтанатты түрде кемеге келді. Кейін ол былай деп жазды: «Мен анам патшайымды құшақтадым, ол мені көз жасымен сулады және мені құшағына тығып алды». Мария Элеонора Кристинаны бір жылдан астам уақыт бойы қара түстеп, күндіз-түні шаммен жарықтандырылған, жарық сәулесі жоқ бөлмелерде аза тұтуға мәжбүр етті. Ол қызын өз қасында төсекте ұйықтады, оның үстінде әкесінің алтын жәшікте сақталған жүрегі ілінген. Мария Элеонораның үнемі жылап тұрғаны жағдайды одан бетер қиындатты. Бір иығы екіншісінен жоғары болған Кристина да анасының жұлдызшаларын және әзілшілерін жек көреді. Ол қатты ауырып, сол жақ көкірегінде жара пайда болды, ол оған қорқынышты ауыру мен жоғары температураны тудырды, содан кейін жара жарылды. 1634 жылдың жазында жерлеу процессиясы ақыры Стокгольмге жетті. Кейінірек Кристина патшайым анасы туралы былай деп жазды: «Ол аза тұру рәсімін өте жақсы орындады». Мария Элеонора қайғыдан ұзақ уақыт бойы эмоциялық күйзеліске ұшырады. Ол шведтердің «тастар мен тауларын, мұздай ауасын және басқаларын» жасыруды бұрынғыдан да қиындатты. Ол күйеуінің естелігін сақтап, өмірінің соңына дейін бірнеше сағат, тіпті бірнеше күн бойы жылап жүрді. Регенттік кеңес Кристинаны анасынан ажыратуға тырысқанда, Мария Элеонора жылап, қатты наразылық білдірді, сондықтан ештеңе жасалмады.

Королева Кристинамен қарым-қатынасы

1636 жылы Мария Элеонора Грипсхолм қасабасына әкелінді және қызына ата-аналық құқығынан ресми түрде айырылды, өйткені ол кейде мүлдем ақылдан адасқан. 1639 жылы Швецияның қас жауы Дания королі Кристиан IV-ге арналған оның хаты ұсталды. 1640 жылы жазғы уақытта Мария Элеонора қызын соттың алдына шақырып, көз жасын төгіп келді. 13 жасар Кристина патшайым анасымен сөйлесіп, оны Данияға жақын орналасқан Нюкопинг қаласына қоныстанбауға көндірді. Содан кейін Мария Элеонора Грипсхолмға оралды. Ол өзінің кезекті оразасын ұстап, өз пәтерінде жалғыз қалған, оған тек Анна София фон Бюловпен бірге қызмет ететін. Мария Элеонора қызы Кристинаға үнемі хат жазатын. Ол өзінің неміс әміршілерімен бірге Грипсхолм қалашығындағы жер аударылудан қайтқысы келді. Мәслихат патша анаға ешқандай демалысқа рұқсат бермейтінін білген Кристина оған сыпайы жауап берді. Ақырында оның анасы Швециядан мүлдем кетуді сұрады. Кристина оны Стокгольмге шақырып, елде қалуға көндіруге тырысты. Түнде екі әйел терезеден төмен түсіп, қайыққа мініп, көлдің арғы жағына қарай жүзіп кетті. Олар Никопингке дейін барып, даниялық кемеге отырды. Патша Кристиан IV оны кемемен Бранденбургке алып кетуге ниеттенген еді, бірақ ол капитанды оны Данияға әкелуге көндірді. Дания патшасы оны жақсы қабылдады, бірақ Мария Элеонора үйіне, Бранденбургке, қайтуды қалады. Сол жердегі сайлау принсі Швециядан қаржылық өтемақы талап етті, керісінше Кеңес оның иелігін, сондай-ақ оның мүлкін алып тастауды күтті. Ақыры, Кристина анасына белгілі бір мөлшерде алимент төлеп, өз қаражатынан да қосады. Данияда Мария Элеонора король Кристиан IV қонағына айналды. Сайлаушы Джордж Уильям өзінің әпкесін Бранденбургте қабылдаудан бас тартты, сондықтан Мария Элеонора оның туған жылы желтоқсан айында қайтыс болғанын күтуге мәжбүр болды. Алайда жаңа электор Швеция өзінің әпкесін асырап алуы керектігін талап етті. Ол жылына 30 000 эку мөлшерінде шағын зейнетақы алды. Бірнеше уақыттан кейін Мария Элеонора Швецияға арман-тілек таныта бастады, ал 1648 жылы ол оралды. Кристина патша анасының кемесіне барады. Бұл дауылмен кешіктірілді және жас патшайым екі түн ашық жерде ұйықтады және қызуы көтеріліп, оны бірнеше күн бойы төсекте ұстады. 1650 жылдың қазан айында Мария Элеонора қызының таққа отырғызу рәсімін кешіктірді. Содан кейін Кристина Стокгольмдегі патша сарайына жақын орналасқан жаңадан салынған Макалос ("Бірегей") сарайыны сатып алды. Бұл өте қымбатқа түсер еді, бірақ Кристина ешқашан төлемеді. Оның орнына ол оны 1652 жылы қайтарып берді. 1654 жылы маусымда Кристина өзінің туған ағасы Карл Густавтың пайдасына таққа бас тартуға шешім қабылдағанда, барлығын шошытты. Мария Элеонораның қызының таққа бас тартуы және оның өзінің қаржысына мүмкін әсері туралы күмәні бар еді. 1654 жылы сәуірде Кристина мен Карл Густав Никопингке барып, жесір патшайымға оны қамтамасыз ететіндерін уәде етті. Кристина 1654 жылы 5 маусымда таққа отырды. Мария Элеонора 1655 жылдың наурыз айында қайтыс болды. Сол кезде бұрынғы патшайым Кристина Брюсселде тұратын; ол 1655 жылдың желтоқсан айында католицизмге көшті.

Тақырыбы

Аты Туған Өлген Ескермелер Қыз 24 шілде 1621 Стокгольм Өлі туған, Риддархолм шіркеуінде жерленген. Кристина 16 қазан 1623 Стокгольм 21 қыркүйек 1624 Стокгольм Швеция тағының мұрагері; Риддархолм шіркеуінде жерленген. Ұл 1625 жылдың мамыр айында Грипсхолм қалашығында Өлі туған, Риддархолм шіркеуінде жерленген. Кристина 8 желтоқсан 1626 Стокгольм 9 сәуір 1689 Рим Швеция патшайымы (6 қараша 1632 – 6 маусым 1654), ешқашан үйленбеген; Қасиетті Петір базиликасында жерленген.