Кіріспе

Көпжасушалы немесе колониялық организмдердегі фрагментация – жыныссыз көбеюдің немесе клондаудың бір түрі, онда организм жетілген кезде бөліктерге бөлінеді және бөлінген бөлік жаңа жеке организмге айналады. Организмде бөлінуге немесе оңай үзілуге арналған арнайы мүшелер немесе аймақтар дамуы мүмкін. Егер организмді алдын ала дайындамай-ақ бөліну орын алса, екі бөлік те толық организмді жаңартуға қабілетті болуы керек, бұл көбею ретінде жұмыс істеуі үшін. Фрагментация көбею әдісі ретінде спирогира, жіп тәрізді цианобактериялар, көкжасыл балдырлар, лишайлар, губкалар, ацельді жалпақ құрттар, кейбір сақиналы құрттар және теңіз жұлдыздары сияқты организмдерде кездеседі.

Түрлі организмдердегі бөлшектеу

Қоқыс патшалығына жататын саңырауқұлақтар, ашытқылар және мицелийлер гифа деп аталатын ұсақ жіпшелерді түзеді. Бұл гифалар өсуі мен көбеюі үшін басқа организмдердің денесінен тағам мен қоректік заттарды алады. Содан кейін гифаның бір бөлігі жұлынып, жаңа жеке тұлғаға айналады және цикл жалғаса береді. Көптеген лишайниктер оңай үзіліп, таралатын арнайы құрылымдарды жасайды. Бұл құрылымдар микобионттың гифасын және балдырларды (фикобионт) қамтиды (соредия мен изидияға қараңыз). Лишайник кепкенде немесе механикалық әсерлерден таллостың үлкен бөліктері үзілуі мүмкін (лишайниктердің көбеюі туралы бөлімді қараңыз).

Өсімдіктер

Фрагментация – өсімдіктерде вегетативтік көбеюдің өте кең таралған түрі. Көптеген ағаштар, бұталар, көпжылдық шөптесін өсімдіктер мен папоротниктер тамырланған жаңа сабақтар немесе тамырсабақтар (ризомалар) арқылы клоналды колониялар құрады, бұл колонияның диаметрін ұлғайтады. Егер тамырланған сабақ колониядан бөлініп кетсе, фрагментация орын алады. Өсімдіктерде табиғи фрагментацияның басқа да бірнеше механизмдері бар. Мамандандырылған көбею құрылымдарының пайда болуы: Кейбір өсімдіктер жапырақтарында адвентивтік өсімдікшелерді (жас өсімдіктер) түзеді, олар түсіп, дербес өсімдіктерге айналады, мысалы, Tolmiea menziesii және Kalanchoe daigremontiana. Басқалары қабықшалар және туриондар сияқты органдарды жасайды. Толыққанды өсімдікке айналуға жоғары потенциалы бар, оңай жоғалатын бөліктер: Кейбір ағаш тәрізді өсімдіктер, мысалы, жалбыз, табиғи түрде бұтақтарды түсіреді. Бұл кладоптоз деп аталады. Түсірілген бұтақтар қолайлы жағдайда тамырланып, жаңа өсімдік құрайды. Өзен ағындары өзен жағалауларында өсетін кейбір мақта ағаштарының бұтақтарын жыртып алады. Қолайлы ортаға жеткен фрагменттер тамырланып, жаңа өсімдіктерге айналады. Кейбір кактустар мен басқа да өсімдіктердің сабақтары буынды болып келеді. Сабақтың бір бөлігі (жапырақша) түсіп, тамырланып, жаңа өсімдік құрайды. Кейбір өсімдіктердің жапырақтары, мысалы, Sedum және Echeveria, түскеннен кейін тез тамырланады. Фрагментация тамыр жүйесі жоқ өсімдіктерде де кездеседі, мысалы, бауырлы өсімдіктер мен мүктерде. Мүктінң кішкентай бөліктері ("сабақтары" немесе "жапырақтары") көбінесе жел, су немесе жануарлар арқылы таралады. Егер мүктінң фрагменті қолайлы ортаға жетсе, ол жаңа өсімдік құрай алады. Олар сондай-ақ, мысалы, Marchantia polymorpha-ның шашындағы тостағаншаларда, оңай үзіліп, таралатын gemmae-лерді де жасайды. Адамдар фрагментацияны көптеген өсімдіктерді жасанды түрде көбейту үшін пайдаланады, оларға бөлу, қабаттау, кесу, екпе, микрокөбейту және сақтау органдары (мысалы, балауыздар, түйіндер, түбірсабақтар және тамырсабақтар) жатады.

Жануарлар

Гүбкалар мен кораллдар табиғи түрде фрагменттерге бөлініп, көбейеді. Көптеген шашты құрттар мен жалпақ құрттар осы әдіс арқылы көбейеді. Егер бөліну дамудың нақты өзгерістеріне байланысты болса, онда орхиэктомия, лапаротомия және бүршіклену терминдері қолданылады. Архитомияда жануар белгілі бір жерден бөлінеді және екі фрагмент жоғалған мүшелер мен тіндерді қайта жасайды. Бөлінуге дейін жоғалатын тіндердің дамуы болмайды. Бөліну алдында жануардың бөлінетін аймағында телімдер пайда болуы мүмкін. Басы жоқ фрагментке толығымен жаңа бас өсуі керек. "Паратомияда" бөліну алдыңғы-артқы оське перпендикуляр болады және бөлінуге дейін артқы бөлігінде алдыңғы құрылымдардың "алдын ала дамуы" жүреді. Екі организмнің дене осьтері бірімен бірі сәйкес келеді, яғни олар бас жағынан құйрыққа қарай дамиды. Бүршіклену паратомияға ұқсас, бірақ дене осьтерінің сәйкес болуы міндетті емес: жаңа бас жанына немесе тіпті артқа қарай өсуі мүмкін (мысалы, Convolutriloba retrogemma – акоельді жалпақ құрт).

Коралл

Көптеген коралл колониялары табиғи немесе жасанды түрде фрагментация арқылы көбейе алады. Риф аквариумына құмарлар кораллдарды пішінге келтіру, басқалармен бөлісу, қайта өсіру тәжірибелері және табиғи коралл рифтеріне зиян келтірмеу мақсатымен фрагменттейді. Қатты және жұмсақ кораллдардың екеуі де фрагментацияға түсуі мүмкін. Фрагментацияға жоғары төзімді туыстарға Acropora, Montipora, Pocillopora, Euphyllia және Caulastraea жатады, басқаларының арасында. Көптеген теңіз анемондары бойлық бөліну сияқты әдістер арқылы фрагментация арқылы көбейеді, онда бастапқы анемон ортасынан екі тең анемонға бөлінеді, сондай-ақ базальдық жаралану арқылы, онда жануардың кішкентай бөліктері негізінен бөлініп, жаңа анемондарды құрайды.

Эхинодермиялық жануарлар

Эхинодермаларда бұл процесс әдетте фиссипаритет деп аталады (бұл термин сондай-ақ жалпы биологиялық бөліну үшін де сирек қолданылады). Кейбір түрлер автотомия арқылы осылай көбейе алады. Бұл әдіс дернәсілдерді іріктеу кезеңдерінде көбірек кездеседі.

Бұл өсімдіктің пайда болуының кемшілігі

Бұл процесс жыныссыз көбеюдің бір түрі болғандықтан, ұрпақтарда генетикалық әртүрлілік пайда болмайды. Сондықтан, олар өзгеріп жатқан ортаға, паразиттерге және ауруларға осал болады.