Кіріспе

Гуна қолөнерінен жасалған мата. Мола немесе Молас – Панамадағы жергілікті гуна халқының дәстүрлі әйелдер киімінің бір бөлігі болып табылатын қолмен жасалған мата. Олардың киімдеріне үлгілі оралған белдемше (сабурет), қызыл және сары бас киімі (мусуэ), қол және аяққа тағылатын әшекейлер (вини), алтын мұрын сақинасы (оласу) және мола көйлегінен (дулемор) басқа сырғалар кіреді. Чоко және Куна есімді екі тайпа аралас некелер жасамай, бірдей мәдениетті қабылдамай, қатар өмір сүрді. Гуна тілінде, Дулегаяда, "мола" сөзі "көйлек" немесе "киім" деген мағынаны білдіреді. Мола дәстүрі гуна әйелдерінің денелерін геометриялық өрнектермен бояуынан бастау алды, олар қолжетімді табиғи бояуларды пайдаланды. Кейін, испандықтар келгеннен кейін, осы өрнектер мақтадан тоқылды, ал одан кейін 19 ғасырда кемелермен алмасатын кокосқа айырбастау арқылы алынған матадан тігілді.

Стильдің дамуы

Екі топ, Чоко, Дариен таңғажайып жерінің жанында тұратын топ, дене бояумен айналысқан. Моланың пайда болуы дене бояуымен байланысты болуы мүмкін. 1514 жылы Паскуаль де Андагоя Дариенге келді және әйелдердің өте әдемі киінгенін, аяқтарына дейін жететін, өрнекті мақта шапан кигенін, бірақ қолдары мен кеуделері ашық қалғанын жазды. Олар тіпті 1688 жылға дейін блузка кимеген, миссионерлер оларды енгізгенге дейін. Испандықтардың отарлауынан және миссионерлермен байланыстан кейін ғана гуна тайпасы дәстүрлі геометриялық өрнектерін матаға көшіре бастады, алдымен матаға тікелей бояу арқылы, кейін кері аппликация техникасын қолдана отырып. Бұл техника алғаш рет қашан қолданылғаны туралы әлі де келісім жоқ. Ол 19 ғасырдың екінші жартысында кең таралған сияқты. 1924 жылы леди Браун сиқыршының/Кантулдың киімін "ұзын, кабалистік белгілермен жабылған, барлығы матаға тігілген немесе енгізілген" деп сипаттады. Гуна тайпасы өз дизайндары үшін шабыт алып, бұрын дене бояуында қолданылған геометриялық өрнектерді пайдаланды. Бұрын олар гүлдердің, теңіз жануарларының, құстардың және халық мәдениетінің реалистік және абстрактілі суреттерін де салған. Әр аралдың дәстүріне сәйкес, гуна әйелдері мола жасауды жасөспкеннен кейін немесе одан да ертерек бастайды. Батыс стилінде киінетін әйелдер азшылықта, сондай-ақ Панама қаласындағы қауымдастықтарда да.

Құрылыс

Молалар кері аппликация әдісімен қолмен жасалады. Әр түрлі түсті матадан (әдетте, мақтадан) бірнеше қабат (әдетте, екіден жетіге дейін) тігіледі; содан кейін дизайн әр қабаттың бөліктерін кесу арқылы құралады. Кейін қабаттардың шеттері иіліп тігіледі. Көбінесе тігістер көрінбейді, бұл тігілетін қабаттың түсіне ұқсас жіп қолдану, соқыр тігістер жасау және ұсақ тігістердің көмегімен қол жеткізіледі. Ең жақсы молалардың тігісі өте нәзік болады, олар үшін кішкентай инелер қолданылады. Ең үлкен сурет әдетте жоғарғы қабаттан кесіледі, ал әрбір келесі қабаттан біртіндеп кішірейеді, осылайша төменгі қабаттардың түстері ашылады. Бұл негізгі схеманы бірнеше қабатты бірден кесу арқылы өзгертуге болады, соның салдарынан түстердің реттілігі өзгереді; кейбір молаларда дизайнға контрастты түстердің кіріктірілген бөліктері қосылады, бұл түстердің әртүрлілігін арттырады. Молалардың сапасы әртүрлі, сондықтан сатып алушыларға бағасы да сәйкес түрленеді. Қабаттардың саны көп болған сайын, сапасы жоғарырақ деп есептеледі; екі қабатты молалар жиі кездеседі, бірақ төрт немесе одан да көп қабатты үлгілер үшін жақсы баға сұралады. Тігістің сапасы да маңызды, ең жақсы молаларда тігіс көз көрімейді. Молалардың кейбіреулері дизайнды жақсарту үшін кестелеуді пайдаланғанымен, әдемі мола әрқашан кері аппликация әдісін басты техника ретінде қолданады. Моланың жасалуына екі аптадан алты айға дейін уақыт кетіп, бұл дизайнның күрделілігіне байланысты.

Гуна мәдениетіндегі молалар

Бірнеше ерте ықпалдарды анықтауға болады: 1502 жылы Христофер Колумб құрған шағын колония, 1698 жылы Дариеннің оңтүстігінде құрылған шотланд колониясы; кальвинистер немесе француз гугеноттары кейбір куна әйелдеріне қоныстанды және үйленді, бірақ олар 1757 жылы өлтірілді. Соңында 1790 жылы испан колониясы құрылды. 1907 жылға қарай гуна әйелінің дәстүрлі киімі – ою-өрнекті көгілдір мақтадан оралған юбка, қызыл және сары бас киімі, қол және аяқ білезіктері, алтын мұрын сақиналары мен сырғалары, сондай-ақ көп қабаттан және мұқият тігілген мола панельді көйлектерден тұрады. Моланың өнері – дәстүрлі гуна мәдениетінің және қазіргі заманғы әлемнің ықпалының синтезі. Мола өнері гуна әйелдері дүкендерден мата сатып ала бастаған кезде дамыды. Мола дизайны көбінесе саяси плакаттар, жарнамалар, кітаптар мен теледидар мультфильмдерінен алынған суреттер, сондай-ақ гуна аңыздары мен мәдениетінен бейімделген дәстүрлі тақырыптар сияқты заманауи графикадан шабыт алады. Геометриялық молалар ең дәстүрлісі болып саналады, олар ежелгі дене суреттерінен дамыған. Керемет мола жасау қабілеті гуна әйелдері арасында мәртебеге ие етеді. Моланың сапасы қабаттардың саны, тігістің нәзіктігі, кесілген бөліктердің тегіс және ені, зигзаг шекаралары, торлы өрнектер немесе кестелеу сияқты қосымша бөлшектер, түстердің үйлесімділігі және, Мари Лин Сальвадор айтқандай, "техникалық процесті шеберлікпен басқару және жұмыстың көлемі, сонымен қатар дизайнға қатысты мәселелер, атап айтқанда, бос кеңістікті толтыру, ұсақ өзгерістермен қайталау, көзге көрінбейтін асимметрия, көріну, күрделілік және қызықты тақырыптар" сияқты факторлармен анықталады. Мола панельдері гуна әйелдерінің дәстүрлі көйлектерінің бөлігі болғандықтан, олар көбінесе панельдердің шеттерінде сарғу және тігіс іздері сияқты тозу белгілерін көрсетеді. Бұл "кемшіліктер" моланың түпнұсқа екенін және тек туристерге сату үшін жасалмағанын көрсетеді, бірақ екінші дүниежүзілік соғыстан кейін сыртқы сату мақсатында мола өндірісі қарқынды дами бастады. Молалар өте берік және жақсы тігілген. Түпнұсқа молалар бірнеше рет жуылған және оларды жылы сумен қолмен жууға болады. Молалар көбінесе жұптармен сатылады, жұп көйлектің артқы және алдыңғы панельдерінен тұрады. Екі мола әдетте бір тақырыптың екі вариациясын көрсетеді. Үйлесімді молалар бір-бірін толықтырады және бірге сақталуы керек.

Моланың тыйым салынуы

1919 жылы Панама үкіметі әйелдерге мола киімі мен мұрын тесуді тыйым салатын, мәжбүрлі ассимиляция саясатын бастады. Үкімет бұл заңдарды гуна қоғамын батыстандандыру және бақылау орнату үшін қабылдады. Дәстүрлі киім мен гуна мәдениеті және ұлттық ерекшелігінің арасында берік байланыс болды. Мола гуна халқы үшін және олардың дәстүрлі ұлттық ерекшелігі үшін соншалықты маңызды болғандықтан, Куна-Яла комаркасының тәуелсіз статусына жауапты деп санауға болады. Панама үкіметі гуналарды "батыстандаруға" тырысқаннан кейін, гуна халқы өздерінің мәдени киімдері мен этникалық сәйкестігіне бақылау жасауға қарсы күшті қарсылық көрсетті және үкімет енгізген тыйымдарға қарсы күш көрсетіп, Гуна революциясына жол ашты. 1925 жылы, революциядан кейінгі үш жыл бойы, әйелдер үкіметке қарсы наразылық нысаны ретінде дәстүрлі киімді қайта киюге міндеттелді. Наргана және басқа да прогрессивті аралдардағы әйелдер, тіпті егер олар бұрын ешқашан дәстүрлі киім кимеген болса да, мола киюге мәжбүр болды және олардың мұрындары күшпен тесілді.