Ласло Шойом: Венгрияның экс-президентінің өмірі мен қызметі
László Sólyom
Ласло Шойом (1942-2023) – Венгрия президенті, заңгер, конституциялық сот төрағасы. Демократияны қолдады, бостандық пен теңдікті қорғады. Венгрия тарихы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Венгрияның президенті 2005-2010 жылдар аралығында.
President of Hungary from 2005 to 2010
Ласло Солом (Sólyom László, ; 3 қаңтар 1942 – 8 қазан 2023) – венгр саясаткері, заңгер және кітапханашы, 2005 жылдан 2010 жылға дейін Венгрияның президенті болды. Бұрын ол 1990-1998 жылдар аралығында Венгрия Конституциялық сотының тұңғыш президенті қызметін атқарды. Көрнекті құқықтанушы және демократияны қолдаушы белсенді Солом коммунистік биліктен кейін елдегі демократиялық өткелдің соңғы жылдарында Конституциялық соттың алғашқы президенті болды. Оның өкілеттілік мерзімінде Сот өлім жазасын конституцияға қайшы деп жариялады, сөз бостандығы мен ішкі сенімді қорғауды күшейтті және гомосексуалдардың заңды одағын мойындады. Кейін, 2005 жылы, ол негізінен рәсімдік лауазымға ие Венгрия президенті болып тәуелсіз кандидат ретінде сайланды. 2010 жылға дейін осы қызметте болды.
László Sólyom (Sólyom László, ; 3 January 1942 – 8 October 2023) was a Hungarian politician, lawyer, and librarian who was President of Hungary from 2005 until 2010. Previously he was the first president of the Constitutional Court of Hungary from 1990 to 1998. A prominent jurist and pro democracy activist, Sólyom became the first president of the Constitutional Court at a time when the country was in the final years of its democratic transition after decades of communist rule. During his mandate, the Court declared the death penalty unconstitutional, strengthened the protection of freedom of expression and conscience, and legitimated the domestic partnerships of homosexuals. Later, in 2005, he was elected president of Hungary, a largely ceremonial position, as an independent candidate. He held this office until 2010.
Ерте өмір
Ласло Солом 1942 жылғы 3 қаңтарда Венгрия Корольдігінің Печ қаласында заңгер Ференц Солом мен Аранка Лелкестің ұлы болып дүниеге келді. 1956 жылғы 24 қазанда Солом Сечени Истван орта мектебінің студенттерімен бірге коммунизмге қарсы демонстрацияға қатысты. 1960 жылы Печ университетінде заң және саясаттану мамандықтарын оқып, 1965 жылы бітірді. 1977 жылы ол заң саласындағы алғашқы эсселерін жариялады, олардың негізгі зерттеу нысаны адам және қоршаған ортаны қорғау болды. Солом 1981 жылы саяси және құқықтық ғылымдар докторы дәрежесін алды. 2005 жылғы 7 маусымда өткен сайлаудың үшінші турында Солом Ұлттық жиналыс тарапынан 185 дауыспен Венгрияның жаңа президенті болып сайланды. Бұл сайлауда сайлау процесінде бұзушылықтар туралы хабарлар болғанымен, ол Венгрия Социалистік партиясының үміткері Каталина Силиден үш дауыс артық танылды. Одан кейін ол қызметке кірісуге ант берді. 2006 жылғы наурыз айында ол Венгрияда коммунизм аяқталғанға дейін Венгрия Ұлттық банкінің бұрынғы вице-президенті Янош Фекетемен қол алысудан бас тартты. Бұл оқиға Гюрчани кабинетінің Феккеге сыйлық тапсыруы кезінде болды, бірақ оның кандидатурасына қарсылықтар болғанына қарамастан, Феккеге сыйлық табыс етілді, себебі ол бұрынғы қатал коммунист еді. 2006 жылғы 26 маусымда АҚШ президенті Джордж Буш 1956 жылғы венгр көтерілісінің 50 жылдығын атап өту үшін Венгрияға келген кезде Солом оған: «Терроризмге қарсы күрес тек халықаралық құқыққа сәйкес келетін әрбір қадам мен шара қолданғанда ғана табысқа жете алады» деді. Бұл пікірді көптеген БАҚ Ирак соғысына жасалған сыни ескерту ретінде бағалады. 2006 жылғы қыркүйекте үкіметке қарсы наразылықтар басталды, олар тез арада зорлық-зомбылыққа ұласты. Солом премьер-министр Ференц Гюрчаниды халыққа өтірік айтқаны және елде «моральдық дағдарысты» тудырғаны үшін орнынан кетуге шақырды, өйткені ол елдің экономикалық жағдайы туралы бірнеше рет жалған мәлімдеме жасағанын мойындады. 2009 жылы 21 тамызда Соломға Комарно шекаралық қаласындағы Әулие Стефан корольдің ескерткішінің ашылуына қатысу үшін Словакияға кіруге рұқсат берілмеді. Бұл оқиға Венгрияда persona non grata жарияланумен теңестірілді, бұл Венгрия мен Словакия арасындағы қарым-қатынасты одан әрі нашарлатты. Солом: «Бұл екі одақтас елдің қарым-қатынасында бұрын-соңды болмаған, кешірілмейтін және түсіндірілмейтін жағдай» деді. Словакия үкіметі, ультраұлттық SNS партиясын қамтыған, Венгрия президентінің қатысуы «ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіреді» деп мәлімдеді. Солом бір жылдан кейін, 2010 жылғы тамызда, словак сайлаушылары бұрынғы үкіметті құлатып тастағаннан кейін, сол ескерткішке қайта оралды. Ескерткіштегі рәсім оқиғасыз өтті. Еуропалық Одақтың Әділет сарайы 2012 жылғы қазанда Соломның 2009 жылы Словакияға кіруіне тыйым салу оның ЕО азаматы ретінде еркін қозғалу құқығын шектемеді деп шешті, өйткені мемлекет басшысы ретіндегі оның рөлі халықаралық құқыққа негізделген оның еркін қозғалу құқығына шектеу қоюды ақтады. 2010 жылғы 5 тамызда Соломның орнын Пал Шмит басты.
László Sólyom was born on 3 January 1942 in Pécs, Kingdom of Hungary, the son of lawyer Ferenc Sólyom and Aranka Lelkes. On 24 October 1956, Sólyom joined an anti communist demonstration with his fellow students of the Széchenyi István High School. He began his studies in law and political science at the University of Pécs in 1960, graduating in 1965. In 1977 he published the first of his essays on law, whose main object of study was the protection of people and the environment. Sólyolm earned a doctorate in Political and Legal Sciences in 1981. In the third round of the elections, on 7 June 2005, Solyom was elected by the National Assembly as the new President of Hungary, receiving 185 votes, three votes more than the Hungarian Socialist Party candidate Katalin Szili, although there were reports of voting irregularities. He was subsequently sworn into office. In March 2006 he refused to shake hands with János Fekete, former vice president of the Hungarian National Bank before the end of Communism in Hungary. The incident happened while presenting an award to Fekete that the Gyurcsány cabinet forced through, despite strong objections to that nomination due to Fekete's past as a hardline communist. On 26 June 2006, while the President of the United States George W. Bush was visiting Hungary to commemorate the fiftieth anniversary of the 1956 Hungarian uprising, Sólyom told him that "this fight against terrorism can be successful only if every step and measure taken are in line with international law", a comment that many media interpreted as a subtle criticism of the Iraq War. Following the outbreak of anti government protests in September 2006 that soon became violent, Sólyom called unsuccessfully on Prime Minister Ferenc Gyurcsány to resign, accusing him of lying to the people and provoking a "moral crisis" in the country after the latter admitted that he had repeatedly lied about the country's economic situation. In 2009, Sólyom was refused entry to Slovakia to attend the dedication of a statue of King Saint Stephen in the border town of Komárno on 21 August, an incident reported in Hungary as tantamount to a declaration of persona non grata which further worsened already tense Hungary–Slovakia relations. Sólyom said that "this is a situation unheard of, inexcusable and unexplainable in the relationship of two allied countries." Slovakia's government, containing the ultranationalist SNS party, claimed that the Hungarian President's presence is a "threat to national security". Sólyom came back to visit the same statue a year later in August 2010, after Slovak voters ousted the previous government; the ceremony at the statue took place without incident. The Court of Justice of the European Union ruled in October 2012 that the prohibition on his entry into Slovakia in 2009 did not compromise his freedom of movement as an EU citizen because his role as a Head of State justified a limit, based on international law, to his right to freedom of movement. On 5 August 2010, Sólyom was succeeded as President by Pál Schmitt.
Жеке өмір және өлім
1966 жылы Печ консерваториясының студенті, мектеп мұғалімі Эрзебет (туған есімі Наги; 1944–2015) әйеліне үйленді. Олардың екі баласы болды: Беата Солом және Бенедек Солом, сондай-ақ он бір немересі мен төрт шөбересі болды. Әйелі қайтыс болғаннан кейін Солом Сантьяго жолын жаяу өтті. Ол сонымен қатар қарт жасында ұшқыш куәлігін де алды. Солом Мальта орденінің Венгриялық қайырымдылық қызметіне жиі ерікті болып көмектесті. Солом 2023 жылғы 8 қазанда Будапештте 81 жасында рактан қайтыс болды. Оның қосылу рәсіміне қазіргі мемлекет басшысы Каталина Новак, бұрынғы президенттер Пал Шмитт және Янош Адер, парламент спикері Ласло Кёвер, кардинал Пётер Эрдё және апостолдық нунций Михаэль Банах, сондай-ақ Венгрия үкіметі мен оппозициялық партиялардың көптеген өкілдері қатысты.
In 1966, he married a school teacher named Erzsébet (née Nagy; 1944–2015), a fellow student at the Pécs Conservatory. They had two children: Beáta Sólyom and Benedek Sólyom, as well as eleven grandchildren and four great grandchildren. After his wife's death, Sólyom walked Camino de Santiago on foot. He also passed a pilot's licence in his old age. Sólyom frequently volunteered at the Hungarian Charity Service of the Order of Malta. Sólyom died of cancer on 8 October 2023, at age 81, in Budapest. His funeral was attended by numerous politicians and public figures, including incumbent head of state Katalin Novák, former presidents Pál Schmitt and János Áder, house speaker László Kövér, cardinal Péter Erdő and apostolic nuncio Michael Banach, in addition to various members of the Hungarian government and opposition parties.