Кіріспе

Жылқылардың ауруы. Көбінесе "науқас ауруы" деп аталатын науқас синдромы – жылқыларда кездесетін ақсақтық мәселелерінің жиынтығы. Бұл көбінесе науқас сүйек пен оны қоршаған тіндердің қабынуы немесе дегенерациясымен сипатталады, әдетте алдыңғы аяқтарда. Бұл айтарлықтай, тіпті мүгедектікке алып келуі мүмкін.

Кемелік аймақтың сипаттамасы

Жылқының алдыңғы аяғының анатомиясын білу, әсіресе, navicular синдромын түсінуге өте көмектеседі. Кеме сүйегі, табыт сүйегінің артында және кішкентай жамбас сүйегінің астында орналасқан. Терең саусақтың иілгіш (DDF) сіңірі, жамбас сүйегінің артқы жағымен және сол аймақтағы жұмсақ тіндер арқылы өтіп, кеме сүйегінің астынан табыт сүйегінің артқы жағына бекітеді. DDF сіңірі табыт буынын иілдіреді, ал кеме сүйегі DDF сіңірінің үстінен өтетін тіреуіш ретінде қызмет етеді. Кеме сүйегі жоғарыдан, төменнен және бүйірден бірнеше байланыс тіндерімен қамтамасыз етіледі. Осы байланыс тіндерінің бірі – impar байланыс тіні, ол кеме сүйегін табыт сүйегіне (дисталь фаланга) қосады. Кеме сүйегі мен табыт буынының, сондай-ақ кеме сүйегі мен DDF сіңірінің арасында хрящ (қабықша) орналасқан. Кеме сүйегі мен DDF сіңірі арасындағы navicular қапшығы – бұл сіңірдің сол аймасымен сырғанағанда DDF және кеме сүйегін тозудан қорғайтын кішкентай қалта.

Себептері мен себепші факторлар

Навикулярлық синдромның нақты бір себебі белгілі емес, бірақ көптеген теориялар мен бірнеше негізгі факторлар бар. Бірінші фактор – DDF шекесінің астындағы навикуляр сүйектің және кішкентай жамбас сүйектің артқы бөлігінің қысылуы. Бұл аймақта қайталап қысылу шеміршек дегенерациясына алып келеді, шеміршек тегістеліп, бірте-бірте серіптілігі мен соққыны жұмсарту қабілетін жояды. Ол тозуға да бастауы мүмкін. Шеміршек дегенерациясы навикулярлық синдроммен ауырған жылқыларда жиі кездеседі, әдетте иілгіш бетінде. Осы тұжырымдар мен биохимиялық өзгерістер кейбір зерттеушілерді остеоартритке тән навикулярлық ауру бар деген қорытуға жеткізді және ұқсас емдеу схемаларын ұсынды. Шеміршек тозуы астындағы сүйек ашылып кетуіне дейін прогрессивті болуы мүмкін. Қорғау функциясын атқаратын шеміршек болмағандықтан, навикулярлық қапшық және DDF шекесі навикуляр сүйекке үнемі тиюден зақымдануы мүмкін. Навикулярлық бурсит (навикулярлық қапшықтың қабынуы) шеміршек зақымдануы ауыр болмаса да пайда болуы мүмкін. Бұл, ең болмаса, навикуляр сүйек пен DDF шекесі арасындағы үйкелістен туындаған қысымға байланысты болуы мүмкін. Үнемі қысылу шеміршек астындағы сүйек тығыздығын арттырады, әсіресе иілгіш жағында. Бұл сүйектің нашарлауына және, демек, сынуға бейімділігіне әкеледі. Тағы бір маңызды фактор – навикуляр сүйекті қолдаушы лигаменттерге түсетін кернеу. Кейбір сарапшылардың пікірінше, дегенеративтік процесс осы лигаменттерге артық кернеу түсуінен басталады, бұл олардың тартылуына және қабынуына әкеледі. Импар лигаментінің тартылуынан туындаған қабыну навикуляр сүйекке және одан қан ағынын азайтуы мүмкін, өйткені сүйекті қамтамасыз ететін негізгі қан тамырлары осы аймақтан жоғары және төмен өтеді. Егер лигамент тартылуын жалғастырса, ол қалыңдап, навикуляр сүйекке қан ағынын тұрақты түрде азайтуы мүмкін. Веналар артерияларға қарағанда оңай қысылады, сондықтан сүйекке қан ағысы сүйектен қан ағысына қарағанда аз кедергі келтіреді. Бұл навикуляр сүйек ішінде қысымның қалыптасуына әкеледі. Навикуляр сүйек, қысымның артуына және жалпы қанмен қамтамасыз етудің төмендеуіне жауап ретінде, өз ортасынан минералдарды сіңіреді. Артық кернеу лигаменттердің навикуляр сүйекке бекітілген жерлерінде экзостоздардың пайда болуына әкелуі мүмкін, бұл сүйекке «каноэ» пішін береді. Кернеу өте жоғары болса, лигаменттер тіпті жыртылуы мүмкін. Жақында жүргізілген зерттеулер «саусақтың бірінші кезекте тірелуі» мен навикулярлық проблемалар арасындағы байланысты анықтады, себебі төменгі буындардың дұрыс орналаспауы нәтижесінде терең сандық иілгіш шекеге шамадан тыс жүктеме түседі. Саусақтың бірінші кезекте тірелуі, әдетте навикулярлық аурудың салдары ретінде көрінеді, бірақ шын мәнінде себеп болуы мүмкін немесе кем дегенде шеке қабынуына және сүйек өзгерістеріне ықпал ететін фактор. Саусақтың бірінші кезекте тірелуіне көбінесе бақа мен өкшелердің тым көп кесілуі, саусақтың ұзын болуы және/немесе дұрыс емес аяқ киім таңдауы себеп болады.

Қалыптасу

Навикулярлы синдромға кейбір конформациялық ақаулар, әсіресе соққыға (конкуссияға) бейімдейтін ақаулар себеп болуы мүмкін. Мұндай ақауларға тік тұқым, кішкентай тұяқ, тар және тік тұяқ, айтарлықтай төмен қарай құлаштанған дене бітімі (әсіресе американдық тоқпан жылқыларында жиі кездеседі) және ұзын тұяқ, төменгі өкше (әсіресе тазақандыларда кездеседі) жатады. Ұзын тұяқты, төменгі өкшелі конформация ат тік тұрғанда да навикуляр сүйекке үнемі стресс түсіреді. Тік тұяқтар соққыны күшейтеді, әсіресе навикуляр сүйек орналасқан тұяқтың өкше бөлігінде. Артық соққыны сіңіруге тиіс құрылымдар (тілше, өкшелер және саусақтық төсем) жеткілікті мөлшерде сіңіре алмайды, сондықтан көбірек әсер аяқ ішіндегі құрылымдарға беріледі. Тұяқтың нашар пішіні көбінесе тұқым қуалайды, бірақ дұрыс емес аяқ кию және кесу осы пішіннің қалыптасуына әсер етуі мүмкін. Ұзын тұяқты, төменгі өкшелі конформациямен бірге өкшелердің тарылуы (өкшелердің тартылуы) пайда болуы мүмкін, бұл навикуляр сүйекті одан әрі қысымға ұшыратады, ал жарылған өкшелер шеміршектерге және навикуляр сүйектерге қосымша стресс түсіреді.

Аяқ киім кию

Жаман тігілген, дұрыс таңдалмаған немесе тиісті түрде бекітілмеген аяқ киімдер жылқының сүйек ауруына (шалығуға) әкелетін жақсы белгілі себептер, ал navicular ауруы қазіргі үй жануарларында жиі кездеседі. Дегенмен, бұл ауру жабайы жылқылардың арасында да табылады. "Жалан аяқпен жүру" жақтастары жылқының тырнағы табиғатта қозғалғанда кеңейіп, жирылуға бейімделгенін айтады. Бұл кеңею мен жирылу қосымша қан сорғысы ретінде жұмыс істейді және төменгі аяқ-қолдарға қан айналымын жақсартады. Егер иілгішсіз металл аяқ киім тырнаққа дұрыс бекітілмесе, тырнақ өздігінен жұмыс істей алмайды және қан ағыны бұзылады. Алайда, ертедегі жылқылардың қазба қалдықтарында navicular дегенерацияның іздері анықталған. Айдахо табиғи тарих мұражайының омыртқалы жануарлар палеонтологы Мэри Томпсон ертедегі жылқылардың көптеген түрлерінде дәлелдер тапты және "Бұл зерттеудің нәтижелері адамның араласуының (көбейтудің жоғарылауы немесе дұрыс емес селекциялық практикалар арқылы) бұл синдромның жалғыз себебі емес екенін күшті түрде көрсетеді" деген қорытынды жасады, бірақ оның нәтижелері алдын ала екенін ескертті.

Жұмыс

Қиыр төбелерде жұмыс істеу, жүгіру және секіру navicular синдромының дамуына себеп болады, себебі олар DDF тіндеріне күшті жүктеме түсіреді және пастерн мен қабық буындарының шамадан тыс созылуына әкелуі мүмкін. Қатты немесе тегіс емес жерде үнемі жаттығу жасау аяқтың серпілісін күшейтеді, соның салдарынан navicular синдромының қаупі артады. Ұзақ тұру да navicular ауруына шалдығу мүмкіндігін арттыруы мүмкін (мысалы, күнінің көп бөлігін қозғалыссыз тұратын сарайда өткізетін жылқылар, кейбір жарыс және көрме жылқылары сияқты). Жылқы қозғалмағанда, аяғына қан ағыны азаяды. Сонымен қатар, жылқы navicular сүйектеріне үнемі қысым түсіреді (қозғалғанда бұл қысым уақыт-уақытпен тоқталады).

Дене салмағы

Салмағы аяқ өлшеміне шаққанда жоғары жылқыларда қабыршақ сүйек синдромының белгілері көріну ықтималдығы артуы мүмкін, себебі аяққа түсетін салыстырмалы жүктеме күшейеді. Осы себепті бұл синдром тоғысқан қанды, америкалық тоқсандық және жылы қанды аттарда, понилер мен араб жылқысына қарағанда жиірек кездеседі.

Белгілер

Жылқыларда саусақ сүйек синдромы жиі кездесетін өкше ауруына себеп болады. Ақсау бастапқыда жеңіл және үзіліс-үзіліс болуы мүмкін, содан кейін нашарлайып, ауырға дейін жетеді. Бұл саусақ сүйекті тұрақтандыратын байланыстардың созылуы мен қабынуына, қан ағынының азаюына және қабықша ішіндегі қысымның артуына, саусақ сүйек қапшығының немесе терең бүгілгіш шеміршек тінінің (DDF) зақымдануына немесе шеміршек эрозиясына байланысты болуы мүмкін. Ауруға шалдыққан жылқылар өкшедегі ауырсынуға байланысты балерина сияқты, аяқ саусаларымен жүруге тырысады. Олар жиі құлап жатады. Ақсау бір аяқтан екіншісіне ауысып, тұрақсыз болуы мүмкін. Әдетте, ақсау екі алдыңғы аяқта да кездеседі, бірақ бір аяқ екіншісінен көбірек ауыруы мүмкін. Ақсау көбінесе жеңіл болады (5 балдық шкала бойынша 1–2). Жылқыны қатты бетте немесе шеңбер бойымен жүргенде жағдай нашарлауы мүмкін. Бірнеше ай бойы ауырсығаннан кейін аяқтың пішіні өзгеруі мүмкін, әсіресе ең көп ауырсыған аяқ тік және тар болып келеді.

Емдеу және болжамы

Ешбір емдеу барлық жағдайларға көмектеспейді, мүмкін, себебі барлық жағдайлардың бірдей себебі жоқ. Аттың тұрақты түрде ақсауы байқалған кезде дегенеративтік өзгерістер әдетте қанағаттанғысыз деңгейге жетеді және осы өзгерістер қайтымсыз деп саналады. Қазіргі уақытта жағдайды басқару және ауырсынуды басуға, дегенерацияны баяулатуға бағытталған жөн.

Кесу

Аяқты дұрыс неврологиялық және биомеханикалық тепе-теңдікке келтіру маңызды. Көптеген navicular синдромымен ауырған жылқыларда ұзын саусақтар және артқа қарай батқан тікшелер болады, соның салдарынан ішкі қабырғаның тереңдігі мен күші жеткіліксіз болады. Жылқының тырнағының пішіні мен құрылымын жақсарту үшін оған тиісті күш түсіру де өте қажет.

Түйеге күтім жасау

Тұяқ күтімі мәселесі қызу пікірталас тудырады. Дұрыс түзетуші аяқ киімдер тұяқ қызыл ауруынан зардап шегетін жылқыларға көмектесе алады, бірақ кейде оның әсері уақытша ғана болады. Басқалары бұл ауруды басқарудың ең жақсы жолы – аяқ киімді толығымен алып тастау екеніне сенеді, себебі бұл тұяққа қан айналымын жақсартады. Екі тарап та дұрыс тұяқ пішіні мен бұрышының тұяқ қызыл ауруы бар жылқыны ұзақ мерзімді басқару жоспарының маңызды бөлігі екендігімен келіседі. Ламинит сияқты, әр жылқы белгілі бір әдіске әртүрлі жауап береді, сондықтан мал өсіруші, иесі және ветеринар бірлесіп жоспар жасап, бастапқы жоспар тиімсіз болса, оған бейімделуі керек. Тұяқ қызыл ауруын аяқ киім арқылы емдеуді таңдағандар өкшелерді көтеруге және қолдауға арналған аяқ киімдерді пайдалана алады. Бұл кейде жалпақ аяқ киім мен кесу арқылы ғана жасалуы мүмкін. Көбінесе кенелі төсемдер немесе кенелі аяқ киімдер қолданылады, бірақ егер проблемалар болса, олар өкшеге байланысты мәселелерді күшейте алады. Тағы бір стратегия – табандықты аяқ киімдерді пайдалану. Көбінесе жұмыртқа тәрізді табандықты немесе тік табандықты аяқ киімдер қолданылады. Аяқ киімсіз күтімді жақтаушылардың пікірінше, жақында жасалған зерттеулер аяқ киімді алып тастау тұяқ қызыл ауруының белгілерін жеңілдетуге және кейбір жағдайларда тұяқтың зардап шеккен бөліктерін қалпына келтіруге көмектеседі. Тұяқ қызыл ауруы аяқ киімді салу арқылы туындауы немесе нашарлауы мүмкін болғандықтан, себебін жою – жануардың ауырсынуын басқару стратегиясының бірінші қадамы болып табылады. Егер сүйекте айқын дегенерация, икемдегіш қабықша кистасы, терең саусақты икемдегіш сіңірге жабысу немесе сүйек үзілісі болса, қолданылған тұяқ күтіміне қарамастан, жеңілдеу толық болмайды.

Жаттығу

Навикулярлы синдроммен ауыратын жылқыларға жұмыс қарқынын төмендету қажет. Олардың жақсы физикалық формасын ұзаққа созылған, баяу қозғалыс немесе жүзу арқылы сақтауға болады, ал жоғары жылдамдықпен, тік көтерілген жерлерде, қатты беттерде, тегіс емес жерде немесе тым жұмсақ топырақта жұмыс істеуден аулақ болу керек. Секіру жиілігін азайту да маңызды. Кейбір ветеринарлар мен қабық күтімі мамандары жылқының артқы қабық құрылымдарын жандандыру және нығайту үшін түрлі жерлерде жаттығу жасауды ұсынады.

Дәрі-дәрмектер

Ауыр тамырларды кеңейтетін дәрілер аяқ тамырларындағы қан ағынын жақсартады. Мысалы, изоксуприн (қазіргі уақытта Ұлыбританияда қолжетімсіз) және пентоксифиллин. Антикоагулянттар да қан ағынын жақсарта алады. Варфарин қолдану ұсынылған, бірақ қажетті кең ауқымды мониторинг оны көп жағдайда қолайсыз етеді. Ауыруды емдеу үшін қабынуға қарсы дәрілер қолданылады, және кейде жаңа табандар жасау және жаттығу режимін өзгерту арқылы жарыққап шешілуіне көмектеседі. Бұған стероид емес қабынуға қарсы препараттар (НСПЗ), кортикостероидтар және басқа да буынға арналған препараттар жатады. Интрамышектік гликозаминогликандарды қолдану шанақ сүйегі ауруы бар жылқылардағы ауырсынуды азайтуы көрсетілген, бірақ бұл әсер емдеуді тоқтатқаннан кейін әлсірейді. Ауызға берілетін гликозаминогликандар да ұқсас әсерге ие болуы мүмкін. Бисфосфонаттар сүйек қайта құрылымы ауырсынуға себеп болатын жағдайларда пайдалы болуы мүмкін. Галлий нитраты (GaN) шанақ сүйегі ауруын емдеу үшін мүмкін ем ретінде қарастырылған, бірақ оның тиімділігі ресми клиникалық зерттеулермен расталмаған. Бір пилоттық зерттеу аттарға жем рационында галлий нитраты берген кезде жүргізілді. Ол баяу сіңірілгенімен, жануарлардың денесінде сақталып, болашақ зерттеулер үшін бастапқы дозаны қамтамасыз етті.

Хирургиялық операция

Қолдың саусақ нейректомиясы (немесе "жүйке кесу" немесе "жүйкесінен айыру") жағымсыз салдарлары бар, сондықтан ол соңғы шара ретінде қолданылуы керек. Бұл процедурада қолдың саусақтарының жүйкелері кесіледі, нәтижесінде жылқының аяғының артқы бөлігінде сезім жоғалады. Бұл процедураны тек navicular синдромымен байланысты ақсауды жою үшін және басқа барлық мүмкіндіктер қарастырылғаннан кейін ғана жасау керек. Процедура әдетте екі алдыңғы аяққа жасалады. Мүмкін болатын асқынуларға жараның жұғуы, ақсаудың жалғасуы (егер жүйкелер қайта өссе немесе жүйкелердің кішкентай тармақтары алынып тасталмаса), нейромалар және терең саусақ бүгілгіш сіңірдің (tendon) жыртылуы жатады. Нейректомиядан кейін, егер жылқы сол аймақта жарақат алса, жарақат ұзақ уақыт бойы байқалмай қалуы мүмкін, бұл жануардың денсаулығына қауіп төндіреді. Осы себепті, аяқтарды үнемі тазалап, тексеріп отыру қажет. Нейректомия жылқының нарықтық құнын төмендетуі мүмкін, тіпті оны жарысқа қабілетсіз етуі де мүмкін. Нейректомия мәселесі даулы. Жылқының жүйкесін кесу туралы ең көп таралған қате түсінік – бұл ақсау/ауырсыну мәселесін толығымен және мәңгілік шешеді деген сенім. Шындығында, әр жылқының және қолданылған хирургиялық әдістің ерекшеліктеріне байланысты уақыт мерзімі әртүрлі болғанымен, бұл жүйкелер көбінесе жаңарып, екі-үш жыл ішінде зардап шеккен аймаққа сезімді қайтарады. Navicular буындық десмотомиясында (desmotomy) кеме сүйекті тұрақтандыратын буындықтар кесіледі. Бұл кеме сүйектің қозғалмалылығын арттырады, соның салдарынан басқа буындықтардың кернеуін азайтады. Бұл процедураның сәтті болу ықтималдығы шамамен жартылайды құрайды.

Болжам

Жылқының табан сүйегі синдромының (navicular syndrome) болжамы сақтықпен қарастырылады. Көп жағдайда жылқы бұрынғы жарыс деңгейіне оралмайды. Ал кейбіреулері жарыстан шығарылады. Соңында, бұл синдроммен ауыратын барлық жылқылар жұмыстың ауырлығын азайтуға мұқтаж болады, бірақ дұрыс күтіммен табан сүйегі синдромы бар жылқы біраз уақытқа дейін пайдалы болып қалуы мүмкін.