Кіріспе
Бэнчрест ату – атыс спортының бір түрі, онда жоғары дәлдікті мылтықтар қағаз немесе болат нысаналарға ату кезінде атысшының қолында ұстамай, үстелге немесе орындыққа қойылады, содан аталған «бэнчрест» деп аталады. Мұндай мылтықтың тұғыры мен салдағы әдетте пішенмен толтырылған қаптармен, екі аяқты немесе бір аяқты тіреу құрылғысымен (алдыңғы/артқы) және/немесе «ату орны» деп аталатын арнайы жасалған бекіткіш құрылғымен (жарыс ережелеріне қарай бір немесе екі бөліктен тұруы мүмкін) толықтай қолдауға алынады, осылайша мылтық нысанаға тұрақты бағытталған күйде қалады және оны ұстау қажеттілігі туындамайды. Ату кезінде атысшы жай ғана үстелдің/орындықтың артында отырып не тұрып, механизмді іске қосып, оқ атып, мылтықтың салмағын көтеріп жүру туралы ойланбайды. Бұл басқа атыс түрлерінен өзгеше, онда атысшы нысананы тұрақты ұстау үшін мылтықтың салмағының кем дегенде бір бөлігін ұстауы керек, тіпті екі аяқты тіреу, штатив немесе ату таяқтары сияқты қолдау құрылғыларын қолданған жағдайда да. Тұрақты орындықтан ату, сондай-ақ, арнайы жабдықталмаған атыс қаруларын, тіпті тапаншаларды, оқ-дәрілік қаруларды және түймелі мылтықтарды баптау үшін тұрақты платформаны қамтамасыз етеді, себебі бұл баптау процесін қиындататын адамдық қателердің көп бөлігін жояды. Бэнчрест атушылары егжей-тегжейлілікке мән береді және эксперименттер арқылы мылтықтың дәлдік мүмкіндіктерін арттыруға тырысады. Көптеген бэнчрест мылтықтары қолмен жасалады және көптеген атысшылар өздері қару жасаумен айналысады. Орталық ұңғылы жарыстарға қатысатын атысшылардың көпшілігі өз мылтықтарына қарай оқ-дәрілерін қалыпқа келтіру үшін қолмен оқ-дәрі дайындайды. Ал шеттік ұңғылы бэнчрест жарыстарының ережелерінде оқ-дәріні қолмен дайындауға қатаң тыйым салынған. Азамат соғысынан кейінгі «қос тіреулі» мылтықтар «бэнчрест» мылтықтарының алғашқы түрлерінің бірі болды. Дүниежүзілік Бэнчрест Ату Федерациясы (WBSF) – бэнчрест атудың басты халықаралық басқару органы, ол толық және шағын ұңғылы жарыстарды қамтиды. World Rimfire and Air Rifle Benchrest Federation (WRABF) – шағын ұңғылы жарыстарға бағытталған кішігірім халықаралық басқару органы. Халықаралық Бэнчрест Атушылар (IBS) және Глобальді Бэнчрест Қауымдастығы (GBA) – АҚШ-та ғана белсенді екі ұйым.
Benchrest shooting is a shooting sport discipline in which high precision rifles are rested on a table or benchrather than being carried in the shooter's handswhile shooting at paper or steel targets, hence the name "benchrest". Both the forearm and buttstock of such a rifle are usually fully supported by bean bags, a bipod/monopod (front/rear) combination, and/or a specially designed fixture device called shooting rest (which may be one or two piece depending on competition rules), so that the gun can remain stably pointing at the target without needing to be held by someone. When shooting, the shooter simply sits/stands comfortably behind the table/bench, operates the action and pulls the trigger, without needing to worry about carrying any weight of the gun. This is in contrast to other shooting disciplines, where the shooter has to bear at least part of the gun's weight while holding it steady to aim, even when using support devices such as bipods, tripods or shooting sticks. Shooting guns from stable benchrests may also provide a stable platform for sighting in less specialized firearms, including even handguns, shotguns and muzzleloaders, as it eliminates most of the human errors that can confound the sighting in process. Benchrest shooters are notoriously detail oriented and constantly trying to further the accuracy potential of the rifle through experimentation. Nearly all benchrest rifles are custom made and many shooters do their own gunsmithing. Nearly all shooters in centerfire competition handload their ammunition in order to tune it perfectly to their rifle. In contrast, handloading ammunition is strictly prohibited by the rules for rimfire benchrest competitions. The post Civil War era "double rest" rifles were one early form of "benchrest" rifles. The World Benchrest Shooting Federation (WBSF) is the main international governing body for benchrest shooting, and encompass both fullbore and smallbore competitions. World Rimfire and Air Rifle Benchrest Federation (WRABF) is a smaller international governing body focusing on smallbore competitions. The International Benchrest Shooters (IBS) and Global Benchrest Association (GBA) are two organizations which are only active in the United States.
Жарыстың түрлері
Бәсекелестіктің екі негізгі түрі бар. Бастапқы "бенчрест" атыстың мақсаты бес немесе он оқты мүмкіндігінше кішкентай топқа (барлығы бір тесікке) ату еді. Жарыста жеңімпаздыққа жету әр қатысушының осы мақсатқа қаншалықты жақын келгеніне байланысты, яғни оқтардың қаншалықты тығыз топтасқанына байланысты анықталады. Бұл "топтық ату" деп аталады. Екіншісі – жақында пайда болған "ұпайлық ату". Айырмашылығы – дәстүрлі нысана, сақина тәрізді ұпайлармен белгіленген. Жеңімпаздық әр атушының жинаған ұпайларына қарай анықталады. Дегенмен, (IBS, NBRSA және The Original Pennsylvania 1,000 Yard Benchrest Club) сияқты жарыстарда қатысушының нысанасы топтың мөлшері және ұпай есебі бойынша бағаланады. Қатысушы тек бір санатта ғана жеңіске ие бола алады. Мысалы, егер бір қатысушының тобы ең кішкентай болса және ұпайлары ең жоғары болса, онда жеңіс тек ең кішкентай топ үшін беріледі, ал келесі ең жоғары ұпай жинаған қатысушыға ұпай бойынша жеңіс беріледі. Сонымен қатар, кішкентай калибрлі және пневматикалық бенчрестке қызығушылық артып келеді. Қазіргі уақытта осы екі жарыс та тек ұпайлық форматта өтеді. Бенчрест атушылары мылтықтың максималды дәлдігіне қол жеткізуге тырысады; бір топтағы он оқтың рекордтық көрсеткіші (84 μRad) сияқты кішкентай, ал бес оқтың рекордтық көрсеткіші (32 μRad) (600 метрде он оқтың жарысы өткізілмейді), ал он оқтың топтары шамамен (28 μRad), ал 10 оқтың топтары шамамен (27 μRad) құрайды. Бес оқтың топтары айтарлықтай кішкентай. Топтардың өлшемдері орталықтан орталыққа дейін жүргізіледі, бұл түрлі калибрлердің айырмашылықтарын жоққа шығарады. Мұны істеу үшін топтың ең кең таралуы өлшенеді, содан кейін оқтың диаметрі алынып қойылады. Мысалы, 6 мм (.243") оқ үшін өлшенген тобы (.375" - .243") ұпаймен бағаланады. Жарыстар кішкентай калибрлі мылтықтармен бастап, орталық ұялы мылтықтармен аяқтап, дейін өтеді. Бәсекелестік топтық ату кезінде, оқтар нысанаға өте жақын түсіп, бір ғана тесік жасайды, сондықтан қажетті оқтар санын (бес немесе он) тексеру әдісі қолданылады. Бұл нысаналардың артында тартылатын қағаздың моторлы бір рулонынан тұрады, ол әр нысанадан өткен оқтардың санын тіркеп алады.
Жабдық
Бэнкрест – бұл ең жоғары дәлдік пен қатесіздік талап ететін спорт болғандықтан, мергеннің бәсекеге қабілетті болуы үшін ең жоғары дәлдіктегі жабдық қажет. Мылтықтың құны ең жоғары, ең дәл мылтықтар көбінесе арнайы жасалады және мыңдаған доллар тұрады. Орталықтен атушылар үшін оқ-дәріні мылтыққа қарай реттеуге мүмкіндік беретін қолмен зарядтау жабдығы да өте маңызды (шекаралық оқтар көбінесе қолмен зарядталмайды). Ең жоғары дәлдікке қол жеткізу үшін мылтықтарды тұрақты платформадан – ауыр, берік үстелден ату керек, ол әдетте жерге бекітіледі. Жарыстарда көбінесе құйылған бетон төбесі бар, шлак блогынан жасалған орындықтар қолданылады. Кейбір полигондарда әлі де ағаш орындықтар қолданылады. Көптеген мылтықтар үшін тұрақты ату бетін қамтамасыз ету үшін тіректер қажет, сондай-ақ көптеген мергендер полигондағы желдің бағытын және/немесе жылдамдығын анықтау үшін әлдебір әдіс қолданады.
Қарулар
Қарулар әдетте ерекше дәлдікпен арнайы жасалады. Атысшылар ауыр тот баспайтын болаттан жасалған ұңғыларды, жоғары қуатты үлкейтуі бар оптикалық көздерді және графит, шыны талшық немесе көміртекті талшықтан жасалған қолмен жасалған ағаштарды қолданады. Оқшаулаулар әдетте бірнеше унциялық күшке ие болады. Бенчрест атуы кішкентай жануарларды аулаудан өркендеді, онда атысшылар жоғары дәлдіктің мылтықтарын іздеді, көбінесе .22 калибрлі оқтарды қолданды. Бастапқыда, бәсекелестерге кез келген қаруды пайдалануға рұқсат етілді. Бірақ, спорттың бәсекелестігін арттыру үшін қару кластары құрылды. Мысалы, екі ұзақ қашықтықтағы кластар – ең жеңіл және шексіз салмақты ауыр қару. Қысқа қашықтықтағы орталық оттық топтық ату "Жеңіл Varmint" (максималды жалпы ұзындығы), "Ауыр Varmint" (жалпы ұзындығы), "Sporter" ( және одан жоғары) және "Unlimited" кластарын қамтиды. "Unlimited" класы атына сай – дерлік кез келген бір оқтық мылтыққа рұқсат етіледі, соның ішінде "рельстік мылтықтар", яғни мылтық ұңғысы мен механизмдері машинаға орнатылған немесе қайта зарядтау (RTB) тірегіне ие. Мұндай мылтықтармен кейбіреулер бастапқыда ату шеберлігі қажет емес, тек қару жасаушының шеберлігін сынау ғана екенін айтты. Дегенмен, RTB мылтығынан атуға дәстүрлі атудан өзгеше дағдылар қажет. Қайта зарядтау мылтығынан атудың қажеттілігін жоятыны – әр оқ үшін мылтықты физикалық түрде бағыттау және мираждың оққа қалай әсер ететінін бағалау. Желді бағалау RTB мылтықтарымен де басқа мылтықтар сияқты қиын және маңызды. Олардың механизмдерін ескере отырып, машиналық тіреуде желдің үнемі өзгеретін жағдайларын өтеу қиынға соғады; әдеттегі тәсіл – желге қарсы тұрудың орнына, жағдай бірдей болып көрінетін сәтке күту. Жеңіл және ауыр Varmint мылтықтарымен желге қарсы тұру жиі кездеседі және белгілі бір артықшылықтар береді. Бенчрест жарыстары желдің жағдайын мұқият бақылап, оқтың ауытқуын өтеуді қамтиды, ал мылтықтар мен оқтар жоғары сапалы болуы керек. Алайда, RTB мылтығынан атуда машина жасау шеберлігі ату шеберлігінен жоғары екендігі туралы пікірлер бәсекелестердің өз мылтықтарын жасауымен және олардың көпшілігі оқтарын мылтыққа қарай реттеу үшін қолмен зарядтауымен нығайтылады.
Көрікті жерлер
Дәлдікпен бағыттау да қажет. Жоғары сапалы диафрагмалық темір көзді пайдалануға болады, бірақ көбінесе орындық ату жарыстарында телескопиялық көздерге рұқсат беріледі. Жоғары үлкейту дәрежелері әдетте артықшылыққа ие; рұқсат етілген жағдайда 24×, 36× немесе одан да жоғары үлкейту жиі қолданылады. Әдетте, телескоптар түрлі ату жағдайларына оңай бейімделуге мүмкіндік беретін мұнара тәрізді реттегіштермен жабдықталған. Орындық ату үшін екінші фокустық жазықтығында (SFP) ретикулы және 1/8 моа (шамамен 0,036 мил) қадамды реттеуі бар телескоптар ең көп қолданылады. 0,025 және 0,05 мил түзетулері бар телескоп модельдері де қолжетімді болып келеді. Реттеу мәндері неғұрлым төмен болса, нысананың ортасына көзді соғұрлым дәл реттеуге болады, бірақ осы реттеулерді қадағалау қиынырақ. Кейбірлері аң аулауға немесе практикалық ұзақ қашықтықтан атуға арналған көздермен (мысалы, PRS) қатысады. Ұзақ қашықтыққа арналған көздерде әдетте бірінші фокустық жазықтығында (FFP) ретикулы және 1/10 мил қадамды түзетулер болады. + Әртүрлі қашықтықтардағы түзетулер мен субтензиялар кестесіJustering100 m200 m300 m400 m500 m1000 m0.025 mil2,5 мм5 мм7,5 мм10 мм12,5 мм25 мм1/8 moa3,64 мм7,28 мм10,92 мм14,56 мм18,2 мм36,4 мм0.05 mil5 мм10 мм15 мм20 мм25 мм50 мм1/10 mil10 мм20 мм30 мм40 мм50 мм100 мм
Қару-жарақ
Тек ең тұрақты және тиімді патрондар ғана орындықта ату үшін қажетті дәлдікті қамтамасыз ете алады. Бастапқыда көптеген калибрлер сыналыпты, соның ішінде .219 Дональдсон Wasp ең көп таралған болуы мүмкін. .222 Remington 1950-ші жылдардың ортасынан 1975 жылға дейін орындықта ату әлемінде үстемдік құрды, содан кейін .220 Ресейлік корпусының негізінде жасалған (әскери 7.62×39 мм патронының боксерлік ұшқынынан туындаған) 6 мм PPC ең дәл патрон атанды. Бүгінгі күнгі орындықта ату жарыстарында қысқа қашықтықтағы топтық ату көбінесе 6 мм PPC патронымен жүзеге асырылады, ал қысқа қашықтықтағы есептеуде .30 BR калибрлі мылтықтар жиі кездеседі. Орындықта атуда 6 мм BR Norma және оның негізінде жасалған 6 мм Dasher қазіргі уақытта ең көп қолданылатын калибрлер болып табылады. Жарыста ең басым калибр жоқ; таңдау 6 мм BR және Dasher-ден бастап .338 Lapua-ға дейін, сондай-ақ 6 мм, 6.5 мм, 7 мм және .30 калибрлі патрондарды қамтиды. Егер ерекше жағдайларда жарыс ережелері зауыттық жиналған оқ-дәрілерді талап етпесе, орындықта ату тек қолмен жиналған оқ-дәрілерге негізделген, олар пайдаланушылармен бір-бірлеп, ең жоғары дәлдікпен құрастырылады. Орындықта атушылардың праймерлері, ұнтақтары және оқ-дәрілері бәсекеге қабілетті нәтижелерге жету үшін қажетті тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін ең жоғары сапалы болуы керек. Қысқа қашықтықтағы орындықта атушылардың көпшілігі арнайы оқ-дәрі жасаушылар жасаған, дәлдікке арналған оқтарды пайдаланады. Ал ұзақ қашықтықтағы атушылар зауыттық және арнайы жасалған оқтарды шамамен теңдей пайдаланады. Бастапқыда ұзақ қашықтыққа арналған өте төмен кедергілі (VLD) оқ-дәрілер басым болды, бірақ VLD оқ-дәрілерін тұрақты өндірудегі қиындықтар мен оларды жүктеудегі талаптар тұрақтырақ өнімділікке үміт беретін компромистік дизайнға әкелді.
Қалқыма
Шексіз сыныпты рельстік мылтықтар – бұл машина тірегіне (негізіне) тікелей орналасқан, қосымша тіректер қажет етпейтін, тек қана стволдық (жоғарғы) бөліктер. Мылтықтың негізі бағытталғандық үшін биіктігі мен көлденеңі реттелетін аяқтармен жабдықталған. Қалған мылтықтардың барлығында танымал түрде қолшақтары болады және олар екі құм қапшықтан оқ атылады: реттелетін механикалық платформадағы алдыңғы қапшық (кейбіреулері мылтықтың құнынан жартысына тең) және арнайы артқы қапшық. Банкоматтық мылтықтардың қолшақтары құм қапшықтарға сүйеніп тұру үшін жасалған. Ұзақ емес қашықтықтағы мылтықтармен және аз кері соққысы бар ұзақ қашықтықтағы мылтықтармен көптеген қатысушылар "еркін кері соққы" режимінде оқ атып, мылтықтың өзіне ешқандай тиіспейді, тек қана қағысқа бармақтарын тигізеді. Құм қапшықтар барлық қолдауды қамтамасыз етеді. Мылтықты кері соққы кезінде еркін қозғалуға мүмкіндік беру арқылы, атушы кері соққының қозғалысы мүмкіндігінше тұрақты болады деп үміттенеді. Аз қашықтықтағы мылтықтардың кейбіреулері мен күшті кері соққысы бар ұзақ қашықтықтағы мылтықтарды місе тұтып ұстау қажет, тіпті мақсаттану осы тіректердің орналасуымен жасалса да.
Жел белгілері
Жел белгілері атушы мен нысана арасындағы қашықтықта орналастырылады және шебер атушыға әр оқты нысанаға дәл бағыттау үшін қандай түзетулер қажет екенін бағалауға көмектеседі. Белгілерді өздігінен жасауға немесе сатып алуға болады. Олар көбінесе жел бағытын көрсету үшін жел көрсеткіштен және жел жылдамдығын көрсету үшін матадан (немесе пластиктен) жасалған лентадан және/немесе желперіштен тұрады (жел қанша күшті болса, лентаның бұрышы немесе желперіштің айналу жылдамдығы сонша зор болады). Көбінесе бірнеше белгі қолданылады, олар мылтықтан нысанаға дейінгі оқтың траекториясы бойында белгілі бір аралықта орналастырылады.
Жарыстар
Супершоу Огайо штатының солтүстігінде әдетте Мемориал күніне бір апта бұрын өтіп тұрады. Әлемнің түкпір-түкпірінен келген шамамен 360 атысшы ең кішкентай орташа нәтижені көрсету үшін Жеңіл варминт (әрқайсысы 5 топтан) және Ауыр варминт (5 топ 100/200) бойынша сайысқа түседі.
Әлемдік рекордтар
Әлемдік банкрест чемпионаты екі жыл сайын әртүрлі елде өткізіледі. 2009 жылдың 27 маусымында ортасынан ортасына өлшенген бес оқтың тобымен әлемдік рекорд орнатылды.