Кіріспе
Порт-Елизавета 1820 жылы сол кезде Каптың губернаторы болған сэр Руфен Донкин құрған. Ол қалаға қайтыс болған әйелі Елизаветаның құрметіне ат қойған, ол Үндістанда көз жұмған. Қала орталығындағы Донкин ескерткіші осы оқиғаның куәсі. Кап колониясы мен Ксоса тайпасы арасындағы шекараны нығайту мақсатында 4000 британдық отарлаушы Алгоа шығанағына қоныстанған кезде Кап колониясының үкіметі қаланы құрды. Қала "Достық қала" немесе "Желді қала" деп аталады. 2019 жылы Шығыс Кап географиялық атаулар комитеті Порт-Елизаветаның атын Гкеберха деп өзгертуді ұсынды, бұл қаладан өтетін Баакенс өзенінің Ксоса және Оңтүстік Кхое тілдеріндегі атауы. Қала атауының өзгеруі 2021 жылдың 23 ақпанында ресми түрде жарияланды, бірақ 2023 жылға дейін жаңа ат қолданылуы жергілікті тұрғындар арасында әлі де аз. Оңтүстік Африканың оңтүстік-шығыс жағалауындағы Алгоа шығанағының батыс бөлігінде орналасқан қала Кейптауннан 770 км шығысқа қарай жатыр. Ол Гарден Роуттан шығысқа қарай орналасқан және Үнді мұхитына қарап тұр. Қаланың ауданы 251 шаршы километрді құрайды және ол Нельсон Мандела агломерациясының бір бөлігі болып табылады, оны Оңтүстік Африканың алтыншы ірі агломерациясы басқарады. Қаланың жылы теңіздік климаты жыл бойы қолайлы ауа райымен әлемдегі үздік қалалардың қатарына қосады. Қала көк ту жағажайларымен, халықаралық және жергілікті туристер үшін танымал демалыс орны ретінде және бай мәдени мұрасымен мәшһүр. Бұл Шығыс Каптың табиғат туризміне, сыртқы саяхаттарға және Африканың бес ірі жануарына сафари жасауға арналған қақпа қаласы.
Этимология
1820 жылы Алгоа шығанағындағы дамып келе жатқан теңіз портына, Кейп колониясының әкімшісі қызметін атқарушы сэр Руфен Шоу Донкиннің қайтыс болған әйелі Элизабет Фрэнсис Маркхэмнің құрметіне "Порт-Елизабет" деп ат қойылды. Колонистер бұл елді мекенді "Бей" деп те атады.
Тарихқа дейінгі дәуір
Албан, Уилтон және Ховисонның Пурт сияқты аймақтағы үңгірлер әртүрлі археологиялық мәдениеттерге өз аттарын берді. Ховисонның Пурт орны қазіргі заманғы адам мінез-құлқының пайда болуына қатысты түсіндірулер үшін ерекше қызығушылық тудырады. 65 000–62 000 жыл бұрын жасалған бұл орында садақ-жебемен аң аулау және қабықтан жасалған әшекейлердің ең көне дәлелдері табылды. Жексенбі өзені аңғарында Ерте және Орта Тас дәуірінің тас құралдары табылған, ал Порт-Элизабеттен солтүстікке қарай 40 шақырымдағы Адо маңындағы Аманзи Спрингс маңызды орнында Ерте Тас дәуірінің артефакттары жақсы сақталған өсімдік және жануар қалдықтарымен бірге көктем шөгінділерінде табылған (Диакон, 1970). Кейінгі Тас дәуірінің археологиялық материалдары Порт-Элизабетті қоршап тұрған Кейп-Фолд тау белдеуіндегі Мелкхоутбум үңгірлері сияқты үңгірлер мен тас баспаналарында сақталған (Диакон және Диакон, 1963; Диакон, 1976; Биннеман, 1997). Соңғы кезде Биннеман мен Уэбли (1997) Нгура портының теңіз инфрақұрылымын дамыту мақсатында жүргізілген археологиялық бағалауда Коэга өзенінің сағасынан шамамен 500 метр шығысқа қарай он үш қабық жинағыштары мен тас құралдарының шашыраңқы орналасқан жерлері туралы хабарлады. Бұл археологиялық материалдың бір бөлігі Коэга өзенінің жағалауындағы ескі өзен террасаларындағы құмда екіншілік контекстте тіркелген.
Ерте тарих
Сан халқының ата-бабалары болған аңшылар мен жинаушылар кем дегенде 10 000 жыл бұрын қазіргі Алгоа шығанағы деп аталатын аймаққа бірінші болып қоныстанды. Шамамен 2000 жыл бұрын олар Ксоса халқының ата-бабаларына жататын егіншіл халықтарға бірте-бірте сіңірілді.
Британдық қоныстар
Алғашқы еуропалықтар бұл аймаққа 1488 жылы Бартоломеу Диастың экспедициясымен бірге келіп, Алгоа шығанағындағы Сент-Круа аралына қонды, ал 1497 жылы Васко да Гама жақын орналасқан Құс аралын атап өтті. Ғасырлар бойы бұл аймақ еуропалық теңіз карталарында жай ғана "тұзды суы бар қоныс тереңдігі" деп көрсетілген. Кейін бұл аймақ Кейп колониясының бір бөлігіне айналды. 1652 жылы Голландиялық Шығыс Индия компаниясының қоныстанған сәтінен бастап 1910 жылы Оңтүстік Африка одағы құрылғанға дейін бұл аймақта қыржүйек тарих болды. 1799 жылы, Наполеон соғыстары кезінде колонияның алғашқы британдық оккупациясы тұсында, британ әскері Йорк герцогының құрметіне Фредерик фортын салды. Бұл форт француз әскерлерінің болу мүмкіндігін болдырмау мақсатымен, кейін Порт-Элизабетке айналған жерді бақылау үшін салынды. Қазір бұл форт ескерткіш ретінде сақталған. 1814-1821 жылдары Баакенс өзенінің оңтүстігіндегі Страндфонтейн фермасы Пит Ретифке тиесілі болды. Кейін ол Вуртреккерлердің жетекшісі болды және 1837 жылы жер мәселесі бойынша келіссөздер кезінде зулу патшасы Дингане оны өлтірді. Оның тобынан шамамен 500 ер адам, әйел және бала қаза тапты. Корстен маңындағы Страндфонтейн фермасының иесі Фредерик Корстен, оның есімімен аталған. Бұл аймақ кейіннен Саммерстрандқа айналды, ол жағажайға жақын орналасқан маңырайы. 1820 жылы 4000 британдық қоныс аударушылар теңіз арқылы келді, олар Кейп колониясы мен Ксоса халқының арасындағы шекараны нығайту үшін қоныс құруға шақырылды. Осы кезде теңіз порты қаласын Кейп колониясының әкімшісі (1820-1821 жылдары қызмет еткен) сэр Руфен Шоу Донкин құрды. Дипломат Эдмунд Робертс 1830 жылдардың басында Порт-Элизабетке сапар жасады. Робертс 1820 жылдары Порт-Элизабетте "төрт үй болған, ал қазір жүзден астам үй бар, ал тұрғындарының саны он екі жүзден асып кеткен" деп атап өтті. Порт-Элизабеттегі британдық гарнизон 1825 жылы тағы 500 қоныс аударушыны қарсы алды, олардың бірі - Фрэнсис МакКлелланд, сол жылы колониялық капеллан болып тағайындалды. Рим-католик шіркеуі 1847 жылы қалада Ізгі Үміт Мысының Шығыс округіндегі Апостолдық Викариатты құрды. Порт-Элизабетке 1861 жылы тәуелсіз муниципалитет мәртебесі берілді. Кейп колониясының премьер-министрі Джон Молтено 1872 жылы Кейп үкіметтік темір жолын құрды. 1873 жылы Кимберлиге темір жолдың салынуы сауда-саттықтың өсуіне және қалада халық санының тез өсуіне ықпал етті. Кейінгі жылдары Кейп колониясының темір жол желісінің ішкі аймаққа кеңейтілуімен Порт-Элизабет порты Кейптің ішкі аймағының үлкен бөлігінің импорттық және экспорттық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін маңызды орталыққа айналды. Темір жол құрылысынан кейін порт маңындағы экономикалық даму Порт-Элизабеттің "Оңтүстік Африканың Ливерпулі" деген лақап атын алуына себеп болды, бұл атау Ұлыбританияның ірі портының құрметіне берілді. Қала әртүрлі этникалық топтардан тұратын, оның ішінде ксоса, еуропалықтар, Кейп-Малая және басқа да иммигранттардан құралған әртүрлі қауымдастық ретінде өсті. 1899-1902 жылдардағы Екінші Бур соғысы кезінде порт британдық сарбаздар, жылқылар және теміржол арқылы майданға жіберілетін материалдар үшін маңызды транзит пункті болды. Қала ішінде қарулы қақтығыс болған жоқ, бірақ соғыстың әсері көптеген босқындардың қалаға келуімен сезілді. Олардың арасында бур әйелдері мен балалары да болды, олар британдықтар тарапынан концлагерде ұсталды. Соғыстан кейін британдықтар соғыста қаза тапқан әскери жылқыларға ескерткіш орнатты. "Англо-бур соғысында 1899-1902 жылдары қаза болған жылқылардың ескерткішін ашу салтанаты 1905 жылдың 11 ақпанында, сенбі күні қала әкімі А. Феттстің қатысуымен өтті".
Апартеид дәуірі
Апартеид кезінде Оңтүстік Африка үкіметі заңды түрде нәсілдік сегрегацияны орнатты және қауымдастықтарды физикалық түрде, сондай-ақ жіктеу және әдет-ғұрыптар арқылы бөлу бағдарламаларын бастады. 1962 жылы «Топтық аймақтар туралы» заң аясында ақ емес тұрғындарды аралас аумақтардан күштеп көшіру басталды, нәтижесінде олардың пайдалануы үшін түрлі қалашықтар салынды. Жіктеу кейде кездейсоқ болатын, және елдің көптеген басқа жерлеріндегідей, көптеген азаматтардың тегі аралас болғандықтан, олар кейде қайта жіктелуге ұшырады, бұл көбінесе терең әлеуметтік-саяси салдарларға әкелді. Саут-Эндтің ақ емес жалдамагерлері және Фэрвьюдегі жер иелері 1965 жылдан 1975 жылға дейін күштеп көшірілді, себебі бұл аймақтар ең құнды жылжымайтын мүлік ретінде бағаланды. Қала құрылысы апартеидтік қаланың классикалық үлгісі деп есептелді. Оңтүстік Африканың қара нәсілді азаматтары азаматтық құқықтар мен әлеуметтік әділдікке қол жеткізу үшін ұйымдасқанда, үкіметтік репрессия күшейді. 1977 жылы апартеидке қарсы белсенді Стив Бико Порт-Элизаветадағы қауіпсіздік полициясымен сұраққа алынып, азапталды, содан кейін Преторияға жеткізілді, онда ол қайтыс болды. Осы кезеңде қалада болған басқа да трагикалық оқиғалар – Крэдок Төртеуінің және жоғары мектеп мұғалімі Джордж Ботаның қазасы.
1952 жылғы қарсылық науқаны
1952 жылы Африка Ұлттық Конгресі мен Оңтүстік Африка Үнділер Конгресі (SAIC) барлық Оңтүстік Африка халқын апартеид үкіметінің қара африкалықтарға, үнділерге және аралас нәсілділерге бағытталған әділетсіз заңдарына қарсы тұруға шақырды. 6 сәуірде Оңтүстік Африканың көптеген ақ нәсілді тұрғындары Ян ван Рибектің 1652 жылы Қабылдауының 300 жылдығын тойлап жатқанда, АНК және SAIC қара нәсілді Оңтүстік Африка халқын бұл күнді "Ұлттық Ант пен Дұға Күні" ретінде сақтауға шақырды. Жоханнесбургте 15 000, Кейптаунда 10 000, Дурбанда 10 000 және Порт-Элизабетте 20 000 адам қатысты. Порт-Элизабеттегі жиынды профессор З. К. Мэтьюс және Реймонд Млаба басқарды. 1952 жылдың 25 шілдесінде, "Қарсылық Науқанының" ресми басталуынан бір күн бұрын, Реймонд Млаба басқарыған 30 ерікті Нью-Брайтон азаматтық орталығында жиналып, түн бойы дұға етті. 26 шілде күні таңғы сағат 5-те олар азаматтық орталықтан шығып, Нью-Брайтон теміржол станциясына қарай бет алды. Реймонд Млабаның "Жеке Естеліктері: Руанда мен Угандадағы Еске алулар" атты кітабында Млаба былай деп еске алады: "Мен алғашқы топты бастап, Нью-Брайтон станциясындағы 'Еуропалықтар ғана' деген бөлімге кірдік. Алты жарымға қарай біз полиция машиналарында түрмеге жол тарттық. Менің тобым бүкіл Оңтүстік Африкадағы әділетсіз заңдарға қарсы шыққан алғашқы топ болды. Біз тарих жасап жатқанымызды білмедік". Млаба науқан кезінде тұтқындалған алғашқы ер адам, ал Флоренс Матомела – алғашқы әйел болды. "Қарсылық Науқаны" кезінде Порт-Элизабетте 2007 адам тұтқындалды, олардың ішінде Оом Гов (Гован Мбеки) және Вуизиле Мини де болды. Науқанда маңызды рөл атқарған басқа да еріктілердің арасында Носифо Дастиль, Нонтутузело Мабала, Лилиан Дидрикс және Вероника Собуке болды.
"I led the very first group and we entered the 'Europeans Only' section of the New Brighton station. By half past six we were already in police vans on our way to jail. It turned out that my party (group) was the very first to defy unjust laws in the whole of South Africa. Little did we know that we were making history." Mhlaba became the first man to be arrested during the campaign, while Florence Matomela was the first woman. 2 007 people were arrested in Port Elizabeth during the Defiance Campaign included Oom Gov (Govan Mbeki) and Vuyisile Mini. Other volunteers who emerged as key role players during the campaign included Nosipho Dastile, Nontuthuzelo Mabala, Lilian Diedricks and Veronica Sobukwe.
1985 жылғы тұтынушылар бойкоты
1983 жылы АНК-ге байланысты Біріккен демократиялық фронт құрылғаннан кейін қара нәсілді қалашықтарда саяси сана сезім күшейді. Ел бойынша көптеген наразылықтар мен Уитенегаға жақын Ланга қалашығындағы қырғыннан соң Оңтүстік Африка қалашықтарында полицей күші артты. Қалашықтарда қара нәсілді оңтүстік африкалықтар мемлекеттік мекемелерді біріктіруді, қара нәсілді қалашықтардан әскерлерді шығаруды және жұмыс орнындағы кемсітушілікті тоқтатуды талап етті. Порт-Элизаветадағы ақтарға тиесілі мекемелерді әлсірету және апартеидтің заңдылығын жою мақсатымен бірнеше әйел 1985 жылдың мамырында Порт-Элизаветаның қара нәсілді азаматтық ұйымына (PEBCO) тұтынушылар бойкотын ұйымдастыру туралы ұсыныс жасады. Экономикалық бойкот 1985 жылдың 15 шілдесінде басталды және Порт-Элизавета маңындағы қалашықтарда кең қолдау тапты. 1985 жылдың қыркүйегіне қарай ақ бизнес иелері үмітсіздікке ұшырап, үкіметтен қара нәсілді оңтүстік африкалықтардың талаптарын қанағаттандыруды сұрады. Қараша айында бойкот Порт-Элизаветадағы ақ бизнестің қызметіне ауыр соққы берді. Оңтүстік Африканың ақ үкіметі PEBCO-мен келісімге келді: бизнес иелері қара көшбасшыларды босатуды ұйымдастырса, бойкот 1986 жылдың наурызына дейін тоқтатылады. 1986 жылы келісім аяқталуға жақындағанда, бойкотшылар 31 наурызға дейін соңғы мерзім қойып, бастапқы талаптар орындалмаса бойкотты жаңартпақ болды. 11 наурызда үкімет екі көшбасшыға, соның ішінде Мкусели Джекке тыйым салды. Бірақ 22 наурызда Жоғарғы сот судьясының шешімімен тыйым алынды, себебі үкімет жеткілікті негіз келтірмеген. Джек қуанышпен тыйым салу туралы қағаздарды жыртып тастады, бұл науқанға қажетті бірлік символы болды. 31 наурызға дейін бойкотшылардың талаптары орындалмағандықтан, 1 сәуірде бойкот қайта басталды. Бойкот тоғыз аптаға созылды, бірақ 1986 жылдың 12 маусымында Ұлттық партия үкіметі тағы да төтенше жағдай режимін енгізді. Қауіпсіздік күштері қалашықтарды қарап шығып, мыңдаған адамды тұтқындады, қара нәсілді азаматтық ұйымдардың, кәсіподақтардың, UDF-тың, Оңтүстік Африка Кеңесінің және шіркеулердің кеңселеріне шабуыл жасап, құжаттарды тәркіледі.
Қазіргі тарих
Коэга индустриялық даму аймағының (CIDZ) құрылуымен Нельсон Мандела аймағының кең аумағында тікелей шетелдік және ұлттық инвестициялардың көлемі артты. Coega Development Corporation (CDC) басшылығымен IDZ құрылғалы Шығыс Кап провинциясының экономикасына 140 миллиардтан астам теңге инвестиция тартылып, 45 000-нан астам жұмыс орны құрылды. Бұл аймақ және Шығыс Кап провинциясының экономикасы үшін маңызды жағдай. 2001 жылы Порт-Элизабет, оған жақын Уайтенхаге және Деспач қалалары мен айналасындағы ауыл шаруашылығы аймақтарын қамтитын Нельсон Мандела шығанағының қалалық муниципалитеті әкімшілік бірлік ретінде құрылды. Бұл атау бұрынғы президент Нельсон Манделаның құрметіне берілген. 2006 жылы аталған аймақтың халқы шамамен 1,3 миллион адамды құрады.
2010 жылғы ФИФА әлем чемпионаты
Көршілес Шығыс Лондон қаласын озып, 2010 жылғы ФИФА әлем чемпионатының қабылдаушы қаласы болды. Нельсон Мандела Бей стадионы әлем чемпионатының сегіз ойынына төралқа болды: Оңтүстік Корея – Грекия, Кот-д'Ивуар – Португалия, Германия – Сербия; Чили – Швейцария, Словения – Англия топтық кезеңде, содан кейін 1/16 кезеңінде Уругвай – Оңтүстік Корея. Стадионда Нидерланд – Бразилия арасындағы ширек финал және үшінші орын үшін Уругвай – Германия арасындағы ойын өтті. Әлем чемпионаты 2010 жылдың 11 маусымы мен 11 шілдесі аралығында өткізілді. Испания жеңімпаз атанды.
2013 жылғы Африка халықтары кубогы
Сондай-ақ, қала 2013 жылғы Африка Ұлттары кубогын қабылдаған бес қаланың бірі болды. 2010 жылғы әлем чемпионатына пайдаланылған дәл сол стадионда сегіз матч өтті: B тобындағы бес кездесу – Гана – Конго Демократиялық Республикасы, Мали – Нигер, Гана – Мали; Конго Демократиялық Республикасы – Нигер және Гана – Нигер; А тобындағы бір матч – Кабо-Верде – Ангола, ширек финал – Гана – Кабо-Верде және үшінші орын үшін ойын – Гана – Мали. Африка Ұлттары кубогы 2013 жылдың 19 қаңтары мен 10 ақпаны аралығында өтті. Нигерия жеңімпаз атанды.
Биологиялық әртүрлілік
Қала Оңтүстік Африканың биологиялық әртүрлілігінің үлкен бөлігін құрайды және Оңтүстік Африканың жеті биомының бесінің – Бұталы өсімдіктер, Дала, Нама Кару, Финбос және Орман биомдарының – кездесетін жері болып табылады. Бірнеше қалалық табиғат қорықтары қаланың "Сыртқа қарай бағытталған жолына" енгізілген, оларды осы жолмен аралап көруге болады. Осы 5 биомның алуан түрі осы қорықтарда көрініс табады. Сыртқа қарай бағытталған жол – жаяу серуендеу мен жабайы табиғатты танысу мүмкіндіктерін ұсынатын экологиялық ойын-сауық және спорттық маршрут. Бұл маршруттың мақсаты – туризмді ұқсас тарихи орындарға тарату, осы арқылы келушілер санының артуын және осы орындарға байланысты қосымша пайда әкелу.
Сәулет
Британдық отар қаласы болғандықтан, оның британдық мінезі айқын болды және орталық аймақ осы күнге дейін сақталған. Колониялық қала әкімдігі – ұлттық ескерткіш. Басты мемлекеттік кітапхана – Виктория дәуірі готикалық сәулетінің көрнекті үлгісі. Қаланың төңірегінде түрлі ескерткіштер орналасқан, сондай-ақ, әсіресе апартеид кезеңімен таныстыру мақсатында көптеген экскурсиялар ұйымдастырылған. Еуропалық мұрасының арқасында қала елдегі Ар-Деко стиліндегі сәулеттің жетекші орталығы деп есептелуі мүмкін. Көптеген ғимараттар сол дәуірдің күрделі тас өрнектерімен, соғылған темірмен және боялған шыныларымен әсемделген, олар қаланың орталық тарихи аудандарында жақсы көрінеді. Кейп-роуд бойындағы үйлерде модерн және колониалды стильдердің үйлесімдерін көруге болады. Осы аймақта 1820 жылы британдық қоныс аударушылардың келуі нәтижесінде қалыптасқан Кейп-голланд стиліндегі, сондай-ақ Виктория және Эдвард стиліндегі сәулет үлгілерінің жиынтығы бар. Голланд сәулетінің ықпалына қарамастан, Кейп-голланд стилі Оңтүстік Африкаға тән және оның мысалдары Шығыс және Батыс Кейп аймақтарында кездеседі.
Экономика
Экономикасы негізінен автомобиль құрастыру, өндіріс және экспорт салаларына бағытталған, сонымен қатар қала Оңтүстік Африка және Сахара аймағындағы Африка елдері үшін маңызды инвестициялық орталық болып табылады. Соңғы он жылда 19,8 миллиард доллар көлемінде тікелей шетелдік инвестиция тартылды. Бірнеше Fortune 500 компаниясы қалада өкілдік етеді немесе Африкадағы операцияларының бас кеңсесі осы қалада орналасқан.
Сауда және өнеркәсіп
Тарихи тұрғыдан алғанда, аймақтағы сауданың көп бөлігі Порт-Елизавета арқылы жүзеге асырылды. 1830 жылдары кем дегенде бес кеме Еуропаға тауар тасымалдаған. 1833 жылы порт арқылы шамамен 50 кеме өткен. 1828 жылы порт арқылы 55 201 фунт (25 038 кг) тауар импортталды, ал 1832 жылы бұл көрсеткіш 112 845 фунтқа (51 185 кг) дейін өсті. Порт-Елизавета 1828 жылы 41 290 фунт (18 738 кг) экспорттады, 1829 жылы экспортталған тауарлардың көлемі 86 931 фунтқа (39 431 кг) дейін артты. Экспортқа шарап, коньяк, сірке суы, пил сүйегі, тері, былғары, май, сары май, сабын, жүн, страус қауырсыны, тұздалған ет, бидай, шам, алоэ, арпа және тағы да басқалары кірді. Зауыт 2020 жылы іске қосылатыны күтілуде. FAW сондай-ақ аймақта миллиардтаған рандтық зауыт салған. Басқа салалардың көпшілігі автомобиль өнеркәсібіне бағытталған, автомобиль өндірушілеріне сым жинақтары, катализаторлар, аккумуляторлар және шиналар сияқты бөлшектерді жеткізеді. Нельсон Мандела шығанағының ең ірі экономикалық секторлары – өндіріс, қаржы, қоғамдық қызметтер және көлік. Қоғамдық қызметтер, сауда және өндіріс секторлары метрополитенде ең көп жұмыс орындарын құрады. Қаланың биоәртүрлілігі, жағажайлары мен кең ашық кеңістіктері туризм мен демалысқа көптеген мүмкіндіктер ұсынады. Бұдан әрі, Нельсон Мандела шығанағы фармацевтикалық өнімдер, ұн, ет, мұздатылған көкөністер, сусындар, шоколад, ірімшік, йогурт, мұзқаймақ, қағаз және былғары тауарларын өндіру үшін артықшылықты аймақ болып табылады. Қала сонымен қатар Оңтүстік жарты шардағы ең ірі автомобиль тиеу терминалдары бар маңызды теңіз порты болып табылады. Коэгада кеңейтілген порттық инфрақұрылымы бар жаңа Өнеркәсіптік даму аймағы ағымдағы даму аясында салынды.
Туризм
Кейп жағалауындағы әсем Garden Route (Бұталар жолы) аясында орналасқан қалада және оның төңірегінде жағажайлар бар. Ең танымал жүзу жағажайлары – Кингс Бич және Хоби Бич. Көптеген жергілікті тарихи көрікті орындар Донкин мұра жолы арқылы байланыстырылған. Олардың ішінде 1820 жылғы қоныс аударушылардың келгенін еске алу үшін 1923 жылы салынған Кампаниль (қоңырау мұнарасы) бар, ол қаланың панорамалық көрінісін ұсынады; қалалық әкімшілік (1862); Донкин қорығындағы парк және ескерткіш; сондай-ақ ескі тас Фредерик форты (1799). Орталық бизнес аймағында (CBD) Шығыс Кейп облысының ірі пошта бас кеңсесі де орналасқан. Route 67 – бұл 67 қоғамдық өнер туындысынан тұратын жаяу жол, ол Нельсон Манделаның Оңтүстік Африка азаттығына арнаған 67 жылын символдайды. Бұл өнер туындылары Оңтүстік Африка мәдениеті мен тарихын дәріптейді және Кампанильден басталып, Vuysile Mini Market алаңына дейінгі баспалдақтар арқылы және Донкин қорығындағы үлкен Оңтүстік Африка туымен бірге орналасқан. Бұл туындыларды Шығыс Кейп облысының жергілікті суретшілері жасаған. Басқа көрікті орындарға Сент-Джордж паркіндегі бақтар, Нельсон Мандела Метрополитендік өнер мұражайы (бұрынғы Король Жорж VI өнер галереясы), Хьюмуудтағы мұражай және океанография залы, сондай-ақ жаңа Boardwalk жағажай кешені кіреді. PE-нің төңірегіндегі кеңірек аумақта да жануарларды тамашалауға мүмкіндік бар, соның ішінде Адо саваннасы ұлттық паркі, солтүстікке қарай Зуурберг тауларының жанында. Бұл киттерді қадағалауға да танымал орын, маусым мен тамыз аралығында жұмсақ инелік киттер, қараша мен қаңтар аралығында қайтадан жұмсақ инелік киттер, шілде мен қараша аралығында оңтүстік оң жақ киттер, ал жыл бойына Брайд киттерін көруге болады.
Жылжымайтын мүліктерді дамыту
Нельсон Мандела шығанағында Baywest Mall және Coega Development Corporation (CDC) бастаған құрылыс шары болды. 2015 жылдың мамыр айында ашылған Baywest Mall – қаланың батыс шетінде орналасқан Шығыс Кейптегі ең ірі сауда орталығы және Baywest City-нің құрамына кіреді. Baywest City – жоспарланған көп мақсатты пайдалану аймағы және қаланың батыс аймағындағы маңызды даму орталығы болуға ұмтылуда. Бұрын өнеркәсіптік даму аймағы (IDZ) болған, қаланың сыртында орналасқан Коэга енді арнайы экономикалық аймақ (SEZ) мәртебесіне ие болды. Онда сонымен қатар Нельсон Мандела шығанағының және Оңтүстік Африканың екінші, ең жаңа порты – Нгкура порты да орналасқан. Бұл миллиардтаған рандтық жоба экспортқа бағытталған өнеркәсіптерге жергілікті және шетелдік тікелей инвестицияларды тартуды және Оңтүстік Африканы Оңтүстік Африка саудасының орталығы ретінде бекітуді мақсат етеді.
Мәдениет
Порт-Елизаветада тек бір шетел мәдени орталығы бар, ол – Alliance Française, француз тілі мектебі және франкофондық мәдени орталық.
Спорт
Бұл жерде Сент-Джордж паркі крикет алаңы орналасқан, онда тесттік крикет матчтары өткізіледі. Сент-Джордж паркі – Оңтүстік Африкадағы ең көне крикет алаңы, және 1889 жылғы 12 және 13 наурызда Оңтүстік Африка мен Англия арасында Австралия мен Англиядан тыс жерде өткен алғашқы тестілік матчты қабылдаған жер. Оңтүстік Африкадағы франшизалық крикет командасы – The Warriors, сондай-ақ SA20 франшизасы Sunrisers Eastern Cape Порт-Елизаветада орналасқан. Стадион Proteas командасының жанкүйерлерін көңілдіретін музыкалық тобымен де танымал. 2011 жылдың желтоқсан айында Нельсон Мандела Бей стадионы Оңтүстік Африка Севенс жарысының жаңа үйіне айналды, бұл регби севенс бойынша жылдық IRB Sevens World Series турнирінің бөлігі. Бұрын бұл жарыс үш басқа қалада өткізілген, соңғы рет 2002-2010 жылдары Батыс Кейп провинциясындағы Джордж қаласында болған. 2015 жылдан бері жарыс жыл сайын Батыс Кейп провинциясындағы Кейптаунда өткізіледі. Оңтүстік Спирс регби франшизасының бас кеңсесі Порт-Елизаветада орналасқан. Ұзақ жылдар бойы Шығыс Провинциясының Регби Одағы, қазір көбінесе Шығыс Провинциясының Пилдері деп аталады, Шығыс Лондонның Border Bulldogs командасымен бірге Спирс франшизасының негізін құрады. Спирс командасының қалдықтары кейін Оңтүстік Корольдер командасына қайта құрылды, ол да Порт-Елизаветада орналасқан және 2013 жылы Super Rugby турниріне қосылды. Оңтүстік Корольдер 2014 және 2015 жылдары Super Rugby турниріне қатыспады, 2016 және 2017 жылдары қайта қатысты, бірақ экономикалық себептермен SARU олардан бас тартты. Қазір команда Guinness Pro14 турнирінде өнер көрсетеді. Шығыс Провинциясының Регби Одағы өз үй матчтарын 2010 жылғы ФИФА Әлем Чемпионаты үшін салынған Нельсон Мандела Бей стадионында өткізеді. Қаладағы ең ірі спорттық іс-шаралар – жыл сайынғы Ironman триатлоны және Herald Cycle туры. Туна балық аулаудың классикалық жарысы бүкіл әлемнен балық аулаушыларды қызықтырады. Мұнда крикет, регби, жеңіл атлетика, футбол, хоккей және тағы да басқа көптеген спорттық жабдықтар бар. Жағалауда орналасқандықтан, ол кейбір су спорты түрлері үшін де база болып табылады. Қаланың негізгі футбол клубы – Chippa United, олар қазіргі уақытта Нельсон Мандела Бей стадионын үй алаңы ретінде пайдаланады. Бұрын елдің жоғары лигасына қатысқан клубтар: Bay United, Michau Warriors, Port Elizabeth Blackpool, Hotspur F. C., Port Elizabeth City және Westview Apollon. Algoa Bay Yacht Club портынан жұмыс істейді.
Үкімет
Порт-Елизавета 1843 жылдан 2000 жылға дейін өз қалалық әкімдігіне ие болды. Одан бері ол Нельсон Мандела шығанағының қалалық муниципалитетінің құрамына кіреді, сонымен қатар айналасындағы Какаду аудандық муниципалитетінің орталығы болып табылады. Қалада Магистрат соты, Жоғары соттың Шығыс Кап аймақтық бөлімшесінің жергілікті кеңсесі және Еңбек сотының бөлімшесі орналасқан. Жоғары соттың қалада болуының нәтижесінде Магистрлер кеңсесі және Бас прокурор директоры сияқты бірнеше мемлекеттік органдар да бар. Барлық мемлекеттік (көбінесе провинциялық) департаменттер қалада филиалдар немесе басқа да кеңселерді ұстап тұрады.
Елтаңба
Порт-Елизавета муниципалитеті 1878 жылдың 9 қаңтарында гербін қабылдады. Брэдбери Уилкинсон және Компаниясы (Лондон) дайындаған сурет, сэр Руфен Донкиннің қаруының жеңілдетілген нұсқасы болды: қызыл қалқанда, жоғарыда екі бесқұлақ және төменде жіпталған керней мүйізі арасында күміс шеврон, оның ішінде үш қара түсті белдік; алтын түсті керней мүйізі; күміс басқа орналасқан дұрыс бейнеленген піл. Елтаңба – желкенді кеме, ал ұраны – In meliora spera. (Жай тілмен айтқанда: жоғарыдан төменге қарай, тік бұрышты жиектері бар күміс жолақта піл, екі алтын бесқұлақ, үш қара белдік салынған күміс шеврон және алтын түсті керней мүйізі бейнеленген қызыл қалқан.) 80 жыл өткен соң, 1958 жылы кеңес қаруға шағын өзгерістер енгізіп, оны Геральдика колледжі бекітті. Өзгерістерге қалқанның бас бөлігіне екі якорь қосу, елтаңбадағы кеменің астына үш алтын сақинасы бар қызыл қабырға тәжін орнату және ұраны «Tu meliora spera» деп өзгерту кірді. Герб 1959 жылы Кейп провинциялық басқармасында, ал 1986 жылы Геральдика бюросында тіркелді.
Жоғары білім беру
Нельсон Мандела университеті Порт-Элизабет университетінің, Порт-Элизабет Техникумының және Виста университетінің Порт-Элизабет кампусының бірігуі нәтижесінде құрылды. Бұл Шығыс және Оңтүстік Кейп аймақтарындағы ең ірі университет, онда жеті факультетте шамамен 29 000 студент жеті кампуста білім алады.
Жолдар
Порт-Елизавета N2 тас жолында орналасқан. Батысқа қарай тас жол Garden Route арқылы Джордж және Кейптаунға дейін созылады; шығысқа қарай тас жол Грэхамстаун арқылы шекаралық аймақтан өтіп, Ист-Лондонға, содан кейін Дурбанға жетеді және Мпумалангадағы Эрмелода аяқталады. R75 тас жолы қаланы Деспач, Уайтенхаге және Карумен байланыстырады. Қала ішіндегі басты тас жолдар метрополитендік немесе М тас жолдары ретінде нөмірленеді. Қаланың басты автобус станциясы Базар алаңында орналасқан. Қоғамдық автобус қызметін «Альгоа» автобус компаниясы жүзеге асырады. 1881 және 1948 жылдар аралығында Порт-Елизаветада трамвай желісі болған, ол бастапқыда жылқымен, ал кейін электрмен жұмыс істеген. Қалада 2010 жылғы ФИФА Әлем чемпионаты үшін автобус жедел транзит жүйесі салынуда. Бірақ бұл жоба сәтсіз аяқталды, себебі жергілікті такси шаруашылықтары жүзеге асыруға кедергі келтірді. Қалада тиісті қоғамдық көлік жүйесі жоқ, бұл қоғамдық көлікке тәуелді қала тұрғындарына жағымсыз әсер етіп отыр. Автобус жедел транзит желісінің құрылысы басқарудағы кемшіліктерге байланысты тоқтатылды, нәтижесінде жоба 2010 жылдың мамыр айындағы мерзімінен қалып қойды. Қаланың көп бөліктерін мәңгілік құрылыс алаңына айналдырған бұл жобаға қатысты шақырулар жақында жасалды және үкімет бұл мәселе бойынша жақын арада шешім қабылдауы күтілуде.
Теміржол
Порт-Елизабет теміржол станциясы Оңтүстік Африканың теміржол желісімен байланысты. Жергілікті қалалық жолаушылар тасымалын Metrorail жүзеге асырады, ал Shosholoza Meyl ұзақ қашықтыққа жүзеге асыратын жолаушылар сервисі PE-ді Блумфонтейн арқылы Йоханнесбургпен байланыстырады, онда басқа ұзақ қашықтыққа бағыттарға қосылуға болады.
Ауа
Шеф Давид Стюрман халықаралық әуежайы (IATA әуежай коды PLZ, ICAO әуежай коды FAPE) қалаға жолаушылар және жүк тасымалы бойынша қызмет көрсетеді. Ол О.Р. Тамбо халықаралық әуежайынан, Дурбандағы Король Шака халықаралық әуежайынан және Кейптаундағы халықаралық әуежайынан кейін Оңтүстік Африкадағы төртінші ең қызығушылық тудыратын әуежай болып табылады. Қазіргі таңда қалаға келетін халықаралық саяхатшылар Йоханнесбургке, Кейптаунға немесе Дурбанға ұшып, содан кейін Порт-Элизаветке ішкі рейсте ұшуға мәжбүр. 2004 жылы аяқталған терминал ғимаратының жаңартылуы халықаралық рейстерді қабылдауға қажетті жабдықтарды құрды, бірақ әзірге ешқандай рейстер жоспарланбаған.
Теңіз
Қала Алгоа шығанағында порты бар, ал Коэгадағы қосымша халықаралық порттың салынуы қаланың өнеркәсіптерінің өсуіне және жаңа өнеркәсіптердің пайда болуына ықпал етті.
Су көздері
Су көздерінің бірі – қалаға су жеткізу арналар, туннельдер және жаңбыр жинау алаңдары арқылы жүзеге асырылатын схемалар болып табылады. Бұл схема Гарип бөгетінен басталады – Көшіру Жобасы (қосымша құжаттамалық материалдар), қаладан шамамен 5 сағаттық жерде, 462 км қашықтықта орналасқан. Гарип бөгетінен алынған су Оранж-Фиш өзені жобасы (Туннель) арқылы Ұлы Фиш өзені аңғарына, содан кейін қаланың солтүстік-батысына қарай Сандейс өзені аңғарына (Арналар және туннельдер схемасы) жеткізіледі. 1992 жылдан бері Сандейс өзені аңғарынан қалаға су жеткізіліп келеді. Гарип бөгетінің суы сондай-ақ Гаутенгтен қашықтан басқарылатын Эском гидроэлектр стансасында электр энергиясын өндіру үшін пайдаланылады. Сондықтан, бұл су ресурстарын пайдаланудың сұранысы мен ұсынысын – электр энергиясын өндіру, суару және тұрмыстық сумен жабдықтау қажеттіліктерін ескере отырып, мұқият басқару қажет. Жақын жердегі басқа бөгеттерге Куга, Кромме, Гроендал, Импуфу және Лури бөгеттері кіреді.
Радио
Қала бірнеше радиостанциялармен қамтамасыз етілген, атап айтқанда Algoa FM (Шығыс Кейп провинциясының, Бақ жолының және интернет арқылы бүкіл әлемге өңірлік радио хабар таратады) және Umhlobo Wenene FM.
Газеттер
"Геральд" ағылшын тіліндегі оқырмандарға күнделікті жаңалықтарды газет түрінде жеткізеді. Die Burger африкаанс тілінде сөйлейтін топтарға белгілі бір оқырман базасымен қызмет көрсетеді.
Теледидар
SABC-нің қалада аймақтық кеңсесі бар. Bay TV – Нельсон Мандела шығанағы муниципалитеті құрған, тәулігіне 24 сағат, аптасына жеті күн хабар тарататын ашық эфирлік телеарна. Арна Африка халықтарының әңгімелерін айтуға және жергілікті контент өндірушілерге мүмкіндік беруге бағытталған, сондай-ақ жергілікті билік пен корпоративтік демеушілерден қаржыландыру алады.