Кіріспе
Эдмунд Каликст Евгений Чарашкевич (14 қазан 1895 – 22 желтоқсан 1975) – жасырын соғыс саласында маманданған поляк әскери барлау офицері. Екі дүниежүзілік соғыс арасында ол Польшаның көрші елдермен аумақтар үшін болған қақтығыстардағы соғыстар аралық шекараларын белгілеуге көмектесті. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғысқа он екі жыл бұрын ол маршал Юзеф Пилсудскийдің Ресей империясы мен Кеңес Одағының орыс емес халықтарын азат ету мақсатындағы «Прометей» қозғалысын үйлестірді – Пилсудский Германия мен Кеңес Одағының арасында қысылып қалған Польшаның жаңадан қол жеткізген тәуелсіздігін сақтау үшін бұл мақсатты өте маңызды деп есептеді.
Ерте мансап
Эдмунд Чарашкевич 1895 жылғы 14 қазанда Позен провинциясындағы Пуницте (поляк тілінде Понец) дүниеге келді, бұл Польшаның үшінші бөлінісінде (1795) Пруссиядан аннексияланған Германия империясының аймағы еді. Ол құрылысшы Станислав Чарашкевич пен Бронислава Раевскаяның ұлы болды. Эдмунд Понецте бастауыш білімін аяқтады, содан кейін Кротошин, Катовице және Краковтағы орта мектептерге қатарынан түсті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын оның отбасы Краковтағы Ұзын көшесіндегі 63-үйге (ulica Długa 63) қоныстанды. Краковта Эдмунд 1915 жылғы 17 желтоқсанда орта мектепті бітірді, ол сол кезде Польша легиондарының солдаты болған. Ол кезде Галициядағы орта мектеп оқушыларының поляк патриоттық жартылай әскери ұйымдарына қосылуы жиі кездесетін жағдай еді. 1913 жылғы 1 қарашада 18 жастағы Чарашкевич Оқшылар қауымдастығына қосылды және 1913-1914 жылдары қауымдастықтың офицерлер мектебінде «Каликт» (оның екінші есімі) деген псевдониммен оқыды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін көп ұзамай, 1914 жылғы 4 немесе 5 тамызда Чарашкевич Польша легиондарына қатысты. Ол бірнеше бөлімде қызмет етті және бірнеше аурудан жазылды. 1917 жылғы қараша немесе желтоқсан айында ол Польшаның көмекші корпусына (Польша легиондарының бұрынғы екінші бригадасы) қабылданды, онда 1918 жылғы ақпанға дейін аға сержант болып қызмет етті. Содан кейін ол неміс армиясында қызмет етуге жіберілді. Мұндай қызметтен қашу үшін және бұрынғы Польша легионері болғандықтан тұтқындалып, интернацияға алыну қаупі болғандықтан, ол 1918 жылғы 18 ақпаннан маусымға дейін Краковта, ал 1918 жылғы қарашадан бастап Варшавада жасырынды, онда Польша қарулы күштерінің әскери істер министрлігінде жұмыс істеді. Оның басшылары болашақ поляк генералдары болды: полковник Мариан Жегота Янусайтис және майор Стефан Паславский. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1918 жылғы 15 қарашада Чарашкевич поляк армиясына кіріп, подпоручик шеніне ие болды. Польша-Совет соғысы (1919-1921) кезінде ол Швенчонлеи, Пабраде, Бездонис, Вильнюс және Эйшишкес шайқастарына қатысты. Вильнюсті қорғау кезінде литвалықтар оны тұтқынға алып, 1920 жылғы 19 шілдеден 18 тамызға дейін интернациялады. Ол қашып, Белосток атқыштар полкіне (Białostocki Pułk Strzelców) оралғаннан кейін, уақытша 11-ші ротаға (1920 жылғы 21 қыркүйек – 6 қазан) қолбасшылық етті, содан кейін 9-шы ротада кіші офицер болып қызмет етті. 1921 жылғы 27 ақпанда Совет желісінің артында көрсеткен батылдығы үшін ол Польшаның ең жоғары әскери наградасы – Virtuti Militari орденіне ұсынылды.
Әскери барлау қызметі
Осы арада, 1920 жылдың 15 желтоқсанында Чаряшкевич Польша Бас штабының екінші департаментіне, яғни барлау қызметіне – атап айтқанда, Жоғары Силезия плебисциті бөліміне тағайындалды. Үшінші Силезия көтерілісі кезінде (1921 жылдың 2 мамыры – 15 тамызы) ол Вавельберг тобы деп аталатын қирату отрядтарының қолбасшысының орынбасары болды. Немістерге қарсы күресте батылдық және тұрақтылық танытып, жаудың қысымына қарамастан миналанған нысандарды жарып, осылайша неміс әскерінің ілгерілеуін тоқтатқаны үшін 1922 жылдың 18 ақпанында ол тағы да Virtuti Militari орденіне ұсырылды. 1922 жылдың 27 маусымында лейтенант Чаряшкевич 5-ші дәрежелі Virtuti Militari орденімен марапатталды. Кейін (1940 жылдың 16 ақпанында Парижде) Чаряшкевич үшінші Силезия көтерілісі кезіндегі поляк әскери барлау операциясын өзінің түріндегі үлгілі операция деп сипаттады: оның мақсаттары нақты анықталған; қажетті мамандар шеберлікпен таңдалып, оқытылған; қажетті жарылғыш заттар, қару-жарақ, оқ-дәрі, жабдықтар мен мүлік операциялық аймақтарға жасырын түрде әкелініп, алдын ала жасырылған; және жоспарлар тиімді және тапқырлықпен орындалды. Сонымен қатар, ол 17 жыл өткен соң, 1938 жылы Польшаның Транс-Ользаны басып алуына дайындық пен оның іске асырылуындағы шешімсіздіктермен Үшінші Силезия көтерілісін салыстырды. Бұған қоса, Польшадағы, Германиядағы және әлемдегі саяси жағдайлар поляктардың мүддесіне оңтайлы болды. Силезиядағы поляк халқы ынта-қуантқан қолдау көрсетті, ал оның барлық әлеуметтік топтары, коммунистерден басқа, қатысты – олар поляк пролетариатын қолдауға нұсқау алғандықтан, бейтараптық сақтады. 1918 мен 1923 жылдар аралығында Чаряшкевич Варшава университетіндегі заң курсының төрт жылдық бағдарламасының үш жылын аяқтады. Үшінші Силезия көтерілісінен кейін (1921 жылдың 2 мамыры – 5 шілдесі) 1922 жылы Чаряшкевич Бас штабтың ІІ бөліміне тағайындалды. Оның мінез-құлқының мықтылығы, бастамашылдығы, энергиясы, құлшынысы және міндетіне берілгендігі, әсіресе Литвадағы жасырын операциялардағы еңбегі бағаланды, онда Польша Вильнюс мәселесі бойынша Литвамен дауласып отырды. 1927 жылы, "Құрмет күміс кресімен" марапатталғанда, оның 1920 жылы Совет әскерінің тылындағы, Үшінші Силезия көтерілісіндегі және Польша-Литва бейтарап аймағында поляк азаматтарының өмірін және мүлкін литвалық тәртіпсіздерден қорғауға қатысқан әрекеттері ескерілді. Чаряшкевичтің қызметтік жазбасында оның барлау жұмысына қабілеттілігіне неміс, француз және ағылшын тілдерін білуінің қатысы бар екені көрсетілген. 1919 жылдың 1 маусымында лейтенант, 1925 жылдың 1 шілдесінде капитан, ал 1935 жылы майор болып тағайындалды. 1931 жылға дейін, екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Чаряшкевич Бас штабтың ІІ бөлімінің "2-офисінің" (Экспозитура) бастығы болып, соңғы рет майор шенімен қызмет етті. 1929 жылдың 1 сәуірінде осылай аталған 2-офис жасырын соғыс операцияларын жоспарлауға, дайындауға және орындауға жауапты болды. Германия мен Совет Одағынан туындаған қауіп-қатерлердің күшеюіне байланысты, Польша "шептің артында" (позафронтова) жасырын желі құруды Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Польшаның шекаралары үшін болған соғыстардан кейін бірден бастады. Чаряшкевич 1922 жылдың 15 сәуірінде осы желіге тағайындалған болатын. Әсіресе 1933 жылы Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін, поляктардың жасырын ұйымдары қарқынды түрде дамытылды. Олар болашақтағы әскери іс-қимылдарда жаудың көлік және теміржол жүйесін парализдеуге және жаудың әскери қоймаларын жоюға бағытталған. Польшада және көрші елдерде, әсіресе Германия мен Совет Одағында жасырын орталықтар құрылды. Пилсудский және оның жақтастары ("Пилсудскилер") соғыстар аралығындағы кезеңнің басым бөлігінде Польша үкіметіне ықпал етіп, Прометейлік бағытты Шығыс Еуропа мәселелерімен айналысатын көптеген поляк мемлекеттік мекемелерінің жұмысына енгізді. 1927 жылдан бастап Василевский, Славек, Шаетцель және Холовко Париж, Варшава және Стамбулда Прометей қозғалысының негізін қалады. Олар ұлттық өзін-өзі анықтау және федеративтік мемлекеттер құру мәселелерін Варшавадағы Шығыс институтында (Instytut Wschodni) және Вильнюстегі ұқсас институттардағы, сондай-ақ Ұлттарды зерттеу институтында (Instytut Badań Narodowościowych) және бірнеше басылымдардағы академиялық сарапшылардың көмегімен зерттеді. 2-офистегі Чаряшкевичтің орынбасарлары Үшінші Силезия көтерілісінен шыққан екі офицер болды: майор Феликс Анкерштейн (1929–1939), ол көтеріліс кезінде топқа (1921 жылдың 27 сәуірінен бастап "Бутрым" кіші тобына) басшылық етті; және майор Влодзимиерц Дабровски, ол "G" тобын жойғызу бөлімінде басқарды (Referat Destrukcji).
Жасырын операциялар
1935 жылы 2-офисте 11 офицер жұмыс істеген, олардың жетісі "А" кеңсесінде (Батыс – Германия, Шығыс Пруссия, Данциг, Чехословакия), Анкерштейн басқарған, ал 22 азаматтық келісімшарт бойынша жұмыс істейтін. Офицерлер құрамы біршама тұрақты болды; көптеген офицерлер 2-офисте кем дегенде алты жыл қызмет етті. 2-офистің басты міндеті Польшадан тыс, негізінен шекаралас елдерде жасырын операцияларды ұйымдастыру және жүргізу, сондай-ақ Польшаның соғыс жағдайында жау күштері басып алуы мүмкін аймақтарында қарсылық күштерін дайындау болды. "Б" кеңсесі (Шығысқа жауапты), 1937–1939 жылдары майор Дабровский басшылығымен Кеңес Одағына қарсы жасырын іс-қимылдарды дайындады, орыс емес халықтар арасында "Прометей операцияларын" жүргізді (мысалы, Кавказ, татар, украин және казак эмигранттары) және Польшаның советтік Белоруссия және Украинамен шекарасында жасырын ұйымдар құрды. "А" кеңсесі (Батыс) "Батыс" елдеріне қарсы жасырын операцияларды дайындау және жүргізумен айналысты. 2-офистің агенттері Германияда, Данцигте, Чехословакияда және Литвада жұмыс істеді. Олар сонымен қатар Чехословакиядағы және әсіресе Франциядағы Гитлерге қарсы неміс эмигрант қауымдастықтарына енді. 1935 жылы Чараскевич пен Анкерштейн Данциг еркін қаласында жасырын "Зигмунт тобын" ұйымдастырды, ол 1939 жылдың қыркүйегінде, Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, Данцигтегі поляк поштасын қорғады. "Зигмунт тобының" желілері Польшаның батыс шекарасын, Померанияны және Данциг еркін қаласын қамтуға тиіс еді, және осы аймақтарды жау уақытша басып алған жағдайда саботаж және жасырын операцияларға шоғырлануға тиіс еді. Чарашкевич Польша легиондарының ескі жолдасы Виктор Томир Дриммерге – 1933 жылдың 15 қыркүйегінен бастап Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Польша Сыртқы істер министрлігінің Консулдық департаментінің директоры – поляк қауымдастықтары бар барлық елдерді қамтитын ұйым құруды ұсынды. Олар бұл соғыс нацистік Германиямен болмай қалмайтынын ескеріп, қажет деп тапты. Сондай-ақ, олар ұйымның Польшада да, шетелде де қатаң жасырын болуы керектігі, ұлттық сипаты болуы керек және табиғаты жағынан үлкен емес, элиталық болуы керек екеніне келісті. Ұйымның ережесін капитан Анкерштейн жасады. К 7 Чехословакия, Германия, Литва, Латвия және Румынияның Буковина аймақтарында тұратын жас поляктарды жұмысқа алуды бастады. Олар Польшада шағын топтарда оқытылып, соғыс кезінде әскери мақсатқа жіберілді. 1938 жылдың мамыр айынан бастап К 7 Варшава, Гдыня және Польшаның басқа да бірнеше жерлерінде курстар өткізді. Транс-Ользада 1935 жылы поляктардың алғашқы жасырын операциялары жүргізілді; кейіннен, Польшаның 1938 жылы осы аумақты аннексиялауы кезінде К 7 мүшелері қатысты. Іс-шараларды Варшавадан Дриммер мен Чарашкевич, ал жерде Анкерштейн және кейіннен Зих басқарды. Чехословакияның шығысындағы Карпат Русі, оңтүстіктен жүргізілген венгр операцияларымен үйлестірілді. Польшалық командир тағы да майор Анкерштейн болды, ал Варшавада Чаряшкевич қайтадан жалпы командалық болды. Операция 1938 жылдың қазан және қараша айларында өтті және Бірінші Вена сыйлығын (1938 жылдың 2 қарашасы) алуға көмектесті. 1939 жылдың наурыз айының ортасында операцияның мақсаты толық орындалды: Карпат Русін Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы иесі Венгрияға қайтару және осылайша тарихи ортақ поляк-венгр шекарасын қалпына келтіру. Алты айдан кейін, 1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға шабуыл кезінде, поляк-венгр шекарасы маңызды болды. Венгрия регенті Миклош Хорти үкіметі Гитлерден "венгрияның ар-намысы" үшін Польшаны жаулап алуды жеделдету үшін Карпат Русі арқылы неміс күштерін Польшаның оңтүстік-шығысына жіберу туралы өтінішті қабылдамады. Хортидің бас тартуы поляк үкіметі мен ондаған мың поляк әскерилерінің көршілес Венгрия мен Румынияға қашуына мүмкіндік берді; және одан Франция мен француз мандатымен Сирияға соғысты Ұлыбритания мен Франциядан кейін үшінші күшті одақтас соғысушы ретінде жалғастыруға мүмкіндік берді. 2-офистің келесі міндеті "жасырын операциялар желілерін" (siatki dywersji pozafrontowej) ұйымдастыру болды. Олар соғыс басталған кезде, әсіресе немістер басып алған аймақтарда, барлау, саботаж және жасырын операциялар жүргізу керек еді. Чарашкевич осы желілердің тұжырымдамалық негізін қалаушы болды. 1939 жылдың мамыр айының басында олармен айрықша қарқынды жұмыс басталды. Бұл құрылымдарға "Сері әскери ұйым" (Tajna Organizacja Wojskowa, немесе TOW) және "Мобильді соғыс бөлімдері" (Lotne Oddziały Bojowe) сияқты әртүрлі атаулар берілді. Көптеген жағдайларда – Сілезияда, Польшаның оңтүстік-батысында және батысында – Польша 1939 жылдың қыркүйегінде Германия басып алғаннан кейін осы желілер алғашқы жергілікті астыртын қарсылық ұйымдарының негізі болды, олар көптеген жағдайларда Қарулы күрес одағының (Związek Walki Zbrojnej, немесе ZWZ) құрамына кірді. Мұндай ұйымның бірі, 1939 жылдың 22 қыркүйегінде Краковта "жасырын операциялар желісінің" негізінде құрылған Ақ бұрқыншақ ұйымы (Organizacja Orła Białego, немесе OOB) 1940 жылы ZWZ құрамына кірді. OOB Оңтүстік Польшадан басқа, Сілезияда, Варшавада және Люблинде де ықпалы бар маңызды ұйым болды. OOB құру туралы бұйрықты Чарашкевичтің орынбасары, майор Анкерштейн берді, ол осы мақсат үшін Венгриядан Краковқа оралған. Ол сондай-ақ ұйым мүшелері үшін үш күндік жасырын операциялар бойынша оқу өткізді, содан кейін Венгрияға қайтып, Батысқа бет бұрды. Соғысқа дейін коммуникация желілерін парализдеу және жаудың жабдықтау қоймаларын және басқару желілерін жою міндетімен жасырын топтар желісі құрылды. Олардың құрамына мылтық қоғамы (Związek Strzelecki), Резерв сержанттары қауымдастығы (Związek Podoficerów Rezerwy), Резерв офицерлер қауымдастығы (Związek Oficerów Rezerwy), Аудандық дене шынықтыру және әскери дайындық басқармаларының (Powiatowe Urzędy Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego, немесе PUWFiPW) ұсынымдары, Польша скауттар қауымдастығы (Związek Harcerzy Polskich, немесе ZHP), Польша социалистік партиясы (PPS) және басқа да көптеген ұйымдар кірді. Дайындық жұмыстарын 1937 жылдың соңында құрылған Соғыс барлауын және саботажын жоспарлау бөлімі (Wydział Planowania Wywiadu I Dywersji Wojennej) үйлестірді. Оның міндеттеріне шетелдік барлау желісін жұмылдыру процедураларын ұйымдастыру және соғыс жағдайында оның жұмыс істеуін қамтамасыз ету, сондай-ақ майданға әскерге жасырын қолдау көрсету кірді. 1938 жылдың көктемінде жасырын желілерді оқыту кеңейтілді. 2-офисі ұйымдастырған курстар, азаматтық қорғаныс оқуы ретінде маскировкаланып, криптологияны, барлау микрофотографиясын, токсикологияны, теміржол саботажын, қолдан-қол күресті, жаңа қаруларды, жарылғыш заттарды және өрттің алдын алуды қамтыды. Жаудың бронетехника, артиллерия және әсіресе әуе күштеріндегі басымдығын ескере отырып, жасырын операциялар желілеріне қойылатын міндеттерді арттыру туралы шешім қабылданды. 1939 жылдың 3 маусымында 2-бөлім әскер командирлеріне жасырын операциялар регламентін жіберді; басқа нәрселермен қатар, жасырын бөлімнің мүшелері бір-бірін тек нақты анықталған тапсырмаларды орындауға тиіс болғанда ғана білуі керек екені белгіленді. 1939 жылдың қыркүйегінде, поляк әскерінің неміс күштерінің шабуылынан шегіну кезінде Дриммер және басқа жасырын операциялар жетекшілері, Висла өзеніндегі Казимеж Дольныда тоқтағанда, К 7 мүшелерін және жаңадан ант берген адамдарды қалдырып кетті. Сондай-ақ, Румынияның Буковинасындағы поляк консулдығында К 7 жас жігіттер тобын жасырын әрекеттерге оқытты. Майор Чарашкевич өзі соғыс басталғанда Бас штабтың F бөлімінің басшысы болды және 1939 жылдың 1-20 қыркүйегіне дейін осы қызметін атқарды.
Франция мен Ұлыбритания
Шарашкевич визаны ешқашан қолданбады. 1939 жылғы 31 қазанда Францияға келді, онда алдымен (1939 жылдың қарашасы – 1940 жылдың сәуірі) Бессьер казармасында қызметке тағайындалмай қалды. Ұзаққа соқпаған уақыт (сәуір-мамыр 1940 ж.) Вишидегі офицерлер лагерінде болғаннан кейін, ол Ниордағы офицерлер легионына қосылды. Сикорскийдің Польшадағы әскери және саяси мансабы 1926 жылғы мамырдағы төңкерістен кейін Пилсудскишілер билікке келгенде тоқтап қалған еді, енді ол Пилсудскишілерге жақын деп саналған көптеген офицерлерді ығыстырды. Мүмкін, осы себепті жасырын соғыста тәжірибелі, 44 жастағы Шарашкевич қайтадан мұндай операцияларға тартылмады. Франция капитуляциясынан кейін (22 маусым 1940 ж.) Шарашкевич Ұлыбританияға эвакуацияланды. Шотландияда ол Дуглас офицерлер лагерінде (1940 жылдың шілдесі – тамызы), содан кейін Броутон офицерлер лагерінде (1940 жылдың тамызы – қыркүйегі) орналасты. Шарашкевич барлау және жасырын операциялар офицері ретінде ассиметриялық соғыстың қазіргі заманғы әдістерін дамытуға үлкен үлес қосты. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, Лондонға бір апталық сапар барысында, ол осы ақпаратты Ұлыбританияның полковнигі Холланд, лейтенант-полковнигі Губбинс (болашақтағы Арнайы операциялар басқармасының жетекшісі) және техникалық мамандармен бөлісті. Осы кездесулер туралы есептерінде Шарашкевич Польшаның техникасы Ұлыбританияны қаншалықты озып кеткенін атап өтті. Ол 1975 жылғы 22 желтоқсанда Лондонда қайтыс болды.
Жасалған әшекейлер
Шарашкевич көптеген поляк наградаларын алды, оның ішінде Virtuti Militari кресті (Күміс крест, 1922), Polonia Restituta ордені (3-ші [Командор], 4-ші [Офицер] және 5-ші [Рыцарь] дәрежелері), Қылышпен Тәуелсіздік кресті (1931), Батырлық кресті (Krzyż Walecznych, 1922, үш рет), Еңбегі үшін күміс крест, және Батырлық пен Еңбегі үшін Силезия лентасы (Śląska Wstęga Walecznych i Zasłużonych), сондай-ақ көптеген шетелдік наградалар.