Кіріспе

Украинадағы Ресей Православ шіркеуінің даулы юрисдикциясындағы шіркеу

2023 жылдың 24 наурызы
| бөлінген =
| тармақталған =
| бірігу =
| сіңірілген =
| бөлінулер =
| тоқтатылған =
| қауымдар түрі =
| қауымдар =
| мүшелер = Украиналық православие халқының 6%
| дін қызметкерлері түрі =
| дін қызметкерлері =
| миссионерлер =
| шіркеулер =
| ауруханалар =
| зейнеткерлер үйі =
| көмек =
| бастауыш мектептер =
| орта мектептер =
| салық статусы =
| жоғары білім =
| басқа аттар =
| жарияланымдар =
| веб-сайт =
| ұран =
| логотип =
| түсіндірмелер =

Украина Православ шіркеуі (УПЦ), көбінесе Ресей Мәскеу патриархатының Украина Православ шіркеуі (УПЦ МП) деген экзониммен аталады, Украинадағы Шығыс Православ шіркеуі. Украина Православ шіркеуі 1990 жылы митрополит Филареттің басшылығымен Ресей Православ шіркеуінің Украиналық экзархатының орнына, Ресей Православ шіркеуінің Украиналық бөлімшесі ретінде ресми түрде құрылды. Ресей Православ шіркеуі қазіргі уақытта УПЦ-мен қарым-қатынасының өзгергенін мойындамайды. 2023 жылдың сәуір айының соңына қарай Львов қаласы, Ровно облысы, Волын облысы және Житомир облысының жергілікті/аймақтық кеңестері УПЦ МП-ның қызметін тыйым салу туралы дауыс берді. 2023 жылдың қазанында Жоғарғы Рада Ресеймен байланысы бар деген айыптама бойынша УПЦ-ны тыйым салу қадамдарын бастады. Бұл УПЦ Ресейдің басып кіруінен кейін Мәскеумен байланысын үзгенін мәлімдегеніне қарамастан болды. Алайда, УПЦ ешқашан Мәскеуден толық автокефалия жариялаған емес.

Синодтық кезең

1730 жылы архиепископ Варлаам Киев рухани консисториясының барлық мүшелерімен бірге Құпия канцелярияда сотталды. Соттан кейін Варлаам қарапайым монах ретінде Вологда облысындағы Кирилло-Белозерск монастырына жер аударылды, онда 10 жылға түрме жазасын өтеді. 1740 жылы Ресей императрицасы Аннаның қайтысынан кейін Варлаамға оралуға рұқсат берілді және оның барлық архиерейлік атақтары қайта жаңартылды. Бірақ ол бұл атақтарды қайта қабылдаудан бас тартты және тыныштықта қалдыруды сұрағаннан кейін Тихвин Успенский монастырына көшті. 1750 жылы Варлаам Василий есімімен Ұлы схеманы қабылдады және 1751 жылы көп ұзамай қайтыс болды. 1743 жылы архиепископ Рафаэль Заборовскийге митрополит атағы қайта берілді. 1767 жылдың 2 сәуірінде Ресей императрицасы Екатерина Ұлы Киев митрополиті атағынан "және бүкіл Кіші Ресей" деген атауын алып тастау туралы жарлық шығарды.

Ресей мен Экзархаттағы монархияның құлдырауы

Митрополит Владимир Богоявленский 1918 жылғы 18 қаңтарда сессиялары арасында үзіліс жасап, 1918 жылғы мамырда қайта басталатын Бүкіл Украиналық шіркеу кеңесінің төрағасы болды. 1918 жылғы 23-24 қаңтарда Рейнгольд Берзиннің Қызыл гвардиясы Киевті басып алды (Украина-Совет соғысын қараңыз). 1918 жылғы 25 қаңтардың кешкісін митрополит Владимир Ескі Печерск бекінісінің қабырғалары арасында, Барлық Әулиелер қақпасынан тыс жерде, белгісіз біреулер қолынан қаза тапқан күйі табылды. 1918 жылғы мамыр айында Киев және Галич митрополиті Антоний Храповицкий Киев епархиясына тағайындалды, ол 1917 жылғы Ресейлік жергілікті кеңесінде Мәскеу патриархы болуға үміткер болған, бірақ бұл мүмкіндікті патриарх Тихонға жоғалтқан еді. 1918 жылғы шілдеде митрополит Антоний Бүкіл Украиналық шіркеу кеңесінің басшысы болды. Соңында ол Оңтүстік Ресейдің Деникин әскерлеріне қолдау көрсеткен орыс Ақ қозғалысының жағына шықты, Киев және Галич митрополиті лауазымын сақтап қалды. Ақтардың жеңілісіне және Антонийдің жер аударылуына байланысты 1919 жылы митрополиттік орны уақытша Черкассы епископы Назарий (сонымен қатар қазандық) басқарды. 1921 жылы Назарийді Совет үкіметі тұтқындағаннан кейін, оның орнына уақытша Гродно епископы және жаңадан сайланған Украина экзархы Михаил, Ресейдің қара жүздік ұлтшыл қозғалысының мүшесі тағайындалды. 1923 жылы тұтқындалғаннан кейін Киев епархиясын 1927 жылға дейін көрші епархиялардың әртүрлі епископтары басқарды. 1927 жылы қайтып келгеннен кейін Михаил Киев митрополиті және Украина экзархы болды, 1929 жылы қайтыс болғанға дейін қызмет етті. 1945 жылы Закарпатье облысының КСРО құрамына енгеннен кейін, Мукачево және Прешов епархиясының шығыс бөліктері Сербиялық православие шіркеуінің жоғары юрисдикциясынан Украинадағы Ресей православие шіркеуінің экзархатының юрисдикциясына берілді және Мукачево және Ужгородтың жаңа епархиясы құрылды.

Кеңес Одағының ыдырауы және өзін-өзі басқару

1990 жылғы 28 қазанда Мәскеу патриархаты Украина экзархатына РОК құзырына бағынатын, өзін-өзі басқаратын шіркеу мәртебесін берді (бірақ РОК заң терминологиясындағыдей толыққанды автономия емес). Дегенмен, Украина филиалы Мәскеу патриархаты үшін маңызды болып қала берді, себебі Киев пен Украинадағы тарихи және дәстүрлі байланыстар, сондай-ақ Мәскеу патриархатының 36 000 қауымының шамамен үштен бірі Украинада орналасқан. Тәуелсіз сараптамалар айтарлықтай айырмашылықтарды көрсетті. Stratfor мәліметінше, 2008 жылы Украина халқының 50 пайызынан астамы Мәскеу патриархатының басшылығымен Украина православие шіркеуіне жатқан. Бірақ Разумков орталығының сақтандыру нәтижелері Киев патриархатының қарсыласы – украин православие шіркеуіне көбірек адал екенін көрсетті. Көптеген православиелік украиндар нақты бір православиелік басшылықпен анық өзін-өзі сәйкестендіре алмайды, кейде тіпті баратын шіркеуінің қай басшылыққа қарасты екенін және осы даудың бар екенін де білмейді, бұл сақтандыру деректерін шіркеудің салыстырмалы күшін бағалау үшін пайдаланудың қиындығын көрсетеді. Сонымен қатар, географиялық фактор да жатақтардың санына маңызды әсер етеді, себебі Украина халқының көп бөлігі елдің оңтүстігі мен шығысындағы УПЦ МП-ның негізгі аймағына қарағанда, батыс бөлігінде шіркеуге жиі барады. Саяси тұрғыдан алғанда, Украинадағы көптеген адамдар УПЦ МП-ны РОК-тың құрылығы және Ресейдің геосаяси құралы деп санайды, олар тәуелсіз ПЦУ-ның бірігуі мен мойындалуына қарсы күресті.

Ресей-Украина соғысы және приходтардың адалдықтарын өзгерту

2014 жылдан бері шіркеу, дін қызметкерлерінің Украинаға қарсы және Ресейді қолдайтын іс-әрекеттері үшін сынға ұшырады. 2014 жылдың көктемінде Украина, Ресейдің 2014 жылдың наурыз айында бір жақты түрде қосып алған Қырымды бақылаудан шығарды. Украина Православ шіркеуінің (Мәскеу патриархаты) Феодосия және Керчь митрополиті Платон Удовенко және басқа да Украина Православ шіркеуінің дін қызметкерлері ресейлік қару-жараққа бата беру рәсімін жасады және (сол кезде құрылған ресейлік әкімшілік бірлік) Қырым Республикасының өкілдерімен кездесті. Бұл өздігінен жарияланған Донецк Халық Республикасы мен Луганск Халық Республикасының құрылуына себеп болды. Осыдан кейін Донбастағы Ресейшіл сепаратистік күштер мен Украина армиясы арасында қарулы қақтығыс басталды. Украина Православ шіркеуінің (Мәскеу патриархаты) дін қызметкерлерінің Донецк Халық Республикасы мен Луганск Халық Республикасын қолдаған жағдайлар тіркелді. 2015 жылдың 14 қыркүйегінде шіркеу, Ресейді қолдайтын сепаратистерді қаруларын тастап, Минск II келісімінде оларға уәде етілген кешірімді пайдалануға шақырды. 2014 жылдан 2018 жылға дейін Мәскеу патриархатының 60-қа жуық приходтары Киев патриархатына өтті, бұл ауысу Мәскеу патриархаты басшылығының пікірінше, заңсыз болды. 2018 жылдың сәуір айында Мәскеу патриархатының 12 300, ал Киев патриархатының 5 100 приходы болды. Украина 2017 жылы Мәскеу патриархатының кемсітушілік деп қараған заңдарды қабылдады.

ҚХР-дан көбірек дербестік

2017 жылдың 29 қарашасынан 2 желтоқсанына дейін Ресей Православ шіркеуінің Епископтар кеңесі УПЦ МП-ға автономия беру мәселесін қарастыру үшін жиналды. Кеңес мүшелері Ресей Православ шіркеуінің Жарғысына УПЦ МП-ның мәртебесін растайтын жеке тарау қосуды шешті, онда мынадай ережелер белгіленді: Украина Православ шіркеуі 1990 жылдың 25-27 қазанында өткен Ресей Православ шіркеуінің Епископтар кеңесінің қаулысына сәйкес тәуелсіздікке және өзін-өзі басқаруға ие. Украина Православ шіркеуі – кең ауқымды автономиялық құқықтары бар тәуелсіз және өзін-өзі басқаратын шіркеу. Өз қызметі мен жұмысында Украина Православ шіркеуі 1990 жылғы Ресей Православ шіркеуінің Епископтар кеңесінің Украина Православ шіркеуі жөніндегі қаулысына, 1990 жылғы Мәскеу және Бүкіл Ресей Патриархының Жарлығына және Украина Православ шіркеуін басқару ережесіне сүйенеді. 2017 жылдың желтоқсанында Украинаның Қауіпсіздік қызметі құпия құжаттарды жариялады, онда КСРО МҚК және оның одақтағы және автономиялық республикалардағы, аумақтардағы және облыстардағы бөлімшелері 1945 жылы Мәскеу және Бүкіл Ресей Патриархы Алексей I сайлауына қатысу үшін дін қызметкерлері мен мирян өкілдерінен кандидаттарды іріктеумен айналысқандығы көрсетілген. Бұл "дін қызметкерлері мен мирян арасында діни беделі бар, сонымен қатар азаматтық немесе патриоттық жұмыста тексерілген адамдар" болды. 1944 жылдың қыркүйегінде жіберілген және КСРО МҚК-ның 2-басқармасының бастығы Федотов пен 2-басқарманың 5-бөлімінің бастығы Карпов қол қойған хатта "кеңеске қажетті бағытты ұстауға қабілетті МҚК агенттерінің үміткерлер саны басым болуын қамтамасыз ету маңызды" делінген. 2018 жылдың 13 желтоқсанында шіркеудің діни қызметкері Владимир Марецкий 2014 жылы Ресей-Украина соғысы кезінде Украина Қарулы Күштеріне кедергі келтіргені үшін 6 жылға бас бостандығынан айырылды. 2018 жылдың қараша-желтоқсанында Украинаның Қауіпсіздік қызметі (СҚҚ) УПЦ шіркеулері мен діни қызметкерлеріне қарсы бүкіл ел бойынша рейдтер жүргізді. 2018 жылдың 15 желтоқсанында Украина Православ шіркеуі құрылғаннан кейінгі аптада бірнеше приходтар УПЦ (МП) қатарынан шығып, жаңа шіркеуге қосылатынын мәлімдеді. 2018 жылдың 20 желтоқсанында Верховная Рада (Украинаның ұлттық парламенті) УПЦ-ның тіркелген атауын өзгерту туралы заң қабылдады. Украиналық депутат заңды былай түсіндірді: "егер мемлекет агрессор мемлекет деп танылса, онда агрессор мемлекетте орналасқан шіркеудің атауында оған бағынышты шіркеудің толық атауы болуы тиіс". Сондай-ақ, заң бойынша, мұндай шіркеудің "алдыңғы қатардағы әскери бөлімдерде өкілдік етуге құқығы жоқ". 2019 жылдың қаңтарында Константинополь Патриархы Варфоломей I Украина Православ шіркеуін (ПЦУ) құрды, ол басқа екі шіркеумен бірікті: Украина Православ шіркеуі – Киев Патриархаты (УПЦ КП) және Украина Автокефальдық Православ шіркеуі (УАПШ), сонымен қатар бұрын УПЦ МП-ға қараған екі епископ. Қалған УПЦ МП иерархиясы Патриарх Варфоломейдің Украинадағы әрекеттерін жоққа шығаруды жалғастырды және УПЦ МП-ға адал болды, ал шіркеу өзінің көптеген приходтарын сақтап қалды. 2019 жылғы мамырдағы Еуропалық сыртқы қатынастар кеңесінің есебінде Мәскеу Патриархаты Украинада 11 000 шіркеуді, ал жаңа ПЦУ 7 000 шіркеуді талап еткені айтылды. 2022 жылдың 24 ақпанында митрополит Онуфрий сол күні Украинаға жасалған кең ауқымды ресейлік шабуылды "Қабылдың өз бауырын қызғаныштан өлтіргенінің қайталануы" деп атады. "Мұндай соғысты Құдай да, адамдар да ақтамайды". 2022 жылдың сәуірінде Ресейдің басып кіруінен кейін кейбір УПЦ приходтары Украина Православ шіркеуіне бағыну ниеттерін білдірді. Ресей Православ шіркеуінің басшысы, Мәскеу Патриархы Кириллдің соғысқа қатысты ұстанымы осы шешімнің себептерінің бірі болды. (Ол кезде УПЦ және басқа да православиелік шіркеулер Украина Православ шіркеуі (УПЦ) деп аталатын шіркеу Мәскеу Патриархатының, яғни Ресей Православ шіркеуінің (РПШ) құзырындағы "өзін-өзі басқаратын" шіркеулердің бірі екенін мәлімдеді. Кейбір сыншылар шіркеу орыс дін қызметкерлерімен ынтымақтасады және шіркеу осы серіктестерге көз жұмған деп мәлімдеді. Дәл сол күні шіркеу тағы бір мәлімдеме жасап, онда "П. О. Порошенконың президенттік кезінде жүргізілген діни саясат пен Украина Православ шіркеуінің деструктивті идеологиясы" 2022 жылдың 24 ақпанында Ресейдің Украинаны басып алуына әкелгенін айтты. 2022 жылдың 27 мамырында Украина Православ шіркеуі синод өткізіп, сол күні Украина Православ шіркеуінің басқару ережесіне толық автономиясы мен тәуелсіздігін көрсететін тиісті қосымшалар мен өзгерістер енгізілгенін жариялады. Автокефалия туралы (жоғары дәрежелі епископқа бағынбайтын шіркеу) ресми өтініш берілмеді; Ресей Православ шіркеуінің (тәуелсіздік үшін) келісімі сұралған жоқ; басқа православиелік шіркеулердің бекітілуі де сұралған жоқ. Telegram желісіндегі хабарламасында, Архиепископ Николай Данилевич (УПЦ Сыртқы шіркеу қатынастары бөлімінің басшысы) былай деді: "УПЦ Мәскеу Патриархатынан бөлініп, тәуелсіз мәртебесін растады және осыған сәйкес Жарғысына өзгерістер енгізді. УПЦ-ның Ресей Православ шіркеуімен байланысы туралы барлық сілтемелер Жарғыдан алынып тасталды. Шын мәнінде, мазмұны бойынша УПЦ Жарғысы қазір автокефальдық шіркеудің Жарғысы". 2022 жылдың 27 мамырындағы мәлімдемесінде шіркеу біріншіден, соғысты айыптады, екіншіден, Украина мен Ресей Федерациясын қан төгілуді тоқтатуға мүмкіндік беретін "күшті және ақылға қонымды диалог" үшін бейбіт келіссөздерді жалғастыруға шақырды және үшіншіден, "Мәскеу және Бүкіл Ресей Патриархы Кириллдің Украинадағы соғысқа қатысты ұстанымымен келіспейтінін" мәлімдеді. 2022 жылдың 27 мамырында шіркеу шетелдегі приходтарды ашу туралы да шешім қабылдады. 2022 жылдың маусымында Мәскеу Патриархаты Қырымды Украина Православ шіркеуінен Мәскеу Патриархатының Қырым Митрополиясын құру арқылы қайтару туралы шешім қабылдады. Харьков облысын Ресей басып алған кезде Изюм және Купянск митрополиті Елисей Ресей тағайындаған әкім Виталий Ганчевті құттықтады. Донецк митрополиті Иларион және Қырым митрополиті Лазар осы шараға шақырылған, бірақ қатысутан бас тартты. Митрополит Онуфрий УПЦ дін қызметкерлерін, егер олар Украина Православ шіркеуіне (ПЦУ) ауысса, шіркеуден шығарып жіберді. Ромни азат етілгеннен кейін 2022 жылдың 4 сәуірінде митрополит Иосифтің Ресейге қашқан деген болжам бар, ал 2022 жылдың 19 қазанында оның орнына митрополит Роман тағайындалды. 2022 жылы Харьковтағы қарсы шабуыл кезінде Украина Изюмды қайта басып алғаннан кейін (2022 жылдың 10 қыркүйегінде) митрополит Елисей де қашқан, ал оның орны да ауыстырылды. 2022 жылдың қарашасының басына қарай Украина Қауіпсіздік қызметі УПЦ дін қызметкерлері мен руханияттары арасында 33 күдікті "агентті" және күдікті артиллериялық бақылаушыларды анықтады. Бұл Украинаның Қауіпсіздік қызметінің Украина Православ шіркеуінің ғимараттарында жүргізген бірқатар іздеу шараларының бөлігі болды, 350-ден астам шіркеу ғимараты және 850 адам тексерілді. 2022 жылы барлығы 55 УПЦ дін қызметкерін, оның ішінде 14 епископты қамтитын 52 қылмыстық іс қозғалды. 17 УПЦ дін қызметкері Украинаның Ұлттық қауіпсіздік және қорғаныс кеңесі тарапынан санкцияланды. Олар өздері басқаратын епархияларды Ресей Православ шіркеуіне қосуды ұсынды; оккупациялық билікпен ынтымақтасуға келісті; Ресейге жақын көзқарастарды насихаттады; және Украинадағы Ресейдің әскери агрессиясын ақтады. Дәл сол күні Киев Печерск Лаврасы монастырының УПЦ-дан Украина Православ шіркеуіне (ПЦУ) соттан тыс берілгені туралы хабар тарады, бірақ УПЦ бұл ақпаратты жоққа шығарды. 2022 жылдың 14 желтоқсанында Украина УПЦ дін қызметкерін...