Кіріспе

Украинадағы христиандықтың тарихы христиандық тарихының алғашқы ғасырларына, Апостолдық дәуірге, Қара теңіз бойындағы миссионерлік сапарларға және тіпті Киев төбелеріне көтерілген апостол Андрей туралы аңызға дейін жетеді. Қазіргі Украина аумағындағы алғашқы христиан қауымы 9 ғасырда Готтия митрополиясының құрылуымен құжатталған, ол Қырым түбегінде орналасқан. Алайда, Киевтегі Ежелгі Русь аумағында христиан діні 989 жылы Ұлы Владимир (Володимир Великий) оны ресми қабылдағаннан бері басым дінге айналды, ол оны Византиялық Қырымнан әкеліп, орта ғасырлық Киев Русінің (Рутенияның) мемлекеттік діні етіп белгіледі, ал митрополиттік орын Киевте болды. Украиналық христиандардың көпшілігі әртүрлі христиан конфессияларына бөлінгенмен, олардың негізгі сенімдері Шығыс христиандығына негізделген. Бұл дәстүр Украинада Византиялық рәсіммен, Шығыс православие және Шығыс католик шіркеулері арқылы ұсынылады, олар әртүрлі тарихи кезеңдерде украиндық ұлттық өзіндік ерекшеліктерімен және Византия мәдениетімен тығыз байланысты болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері ресми түрде жойылған украин ұлттық діндерінің жаңаруы 1989 жылы Кеңес Одағының таралуына дейін украин грек-католик шіркеуінің қайта құрылуымен басталды, бұл украин автокефальдық православие шіркеуінің қозғалысын диаспорадан және бұрынғы орыс православие шіркеуінің украин текті дін қызметкерлерінің қайта оралуын тудырды. Бүгінде Украинада үш ұлттық шіркеу бар: Украина православие шіркеуі, украин грек-католик шіркеуі және украин православие шіркеуі. Сонымен қатар, Рутения грек-католик шіркеуінде Византиялық рәсімді ұстанатын аз ғана адам бар, олар бұрын Венгрия Корольдігінің билігінде болған. Батыс христиандық ұйымдары, соның ішінде Католик шіркеуінің латын шіркеуі және бірнеше протестанттық конфессиялар Украина аумағында кем дегенде 16 ғасырдан бері шектеулі өкілдікке ие және елдегі христиандардың азшылығын құрайды.

Елші Әндір

Елші Әндір Скифия жерінде уағыздап жүргенде, қазіргі Украинаның оңтүстігіндегі Қара теңіздің батыс жағалауына дейін сапар шеккен деп есептеледі. Аңыз бойынша (Радивиль жылнамасында жазылған), ол Днепр өзенімен жоғары қарай 55 жылы Киевке келген, онда айқыш орнатып, үлкен христиан қаласының негізін қалауды болжаған. Әндірдің миссионерлік сапарына сенім орта ғасырларда кеңінен тарады, ал 1621 жылы Киев соборы оны "Русь елшісі" деп жариялады. Әндірдің шәкірті Титус украиналық шіркеулерде құрметтеледі, сондай-ақ оны Киевке ертіп келген үш "скиф" шәкірті – киелі Инна, Пина және Рима да қастерленеді. 18 ғасырдағы Әндір шіркеуі және оның орнына 1086 жылы салынған бұрынғы құрылыс, елшінің айқышын орнатқан, Киев қаласына қарайтын төбеде салынған деп есептеледі. Бастапқы жылнамада елшінің солтүстікке қарай Новгородқа дейін саяхатын жалғастырғаны айтылса да, Әндірдің осы аймақтарға сапары дәлелденбеді, және бұл бірнеше ғасыр бойы жоғары дін қызметкерлері гректердің ықпалында болған аймақтарда автокефалияға ұмтылуды күшейту үшін жасалған кейінгі туынды болуы мүмкін. Қазіргі Украина аумағындағы осы алғашқы, жартылай аңызға толы христиан шіркеулері үшінші ғасырда готтардың шапқыншылығынан қирады. 325 жылы Никеядағы Бірінші Экуменикалық кеңесте ұсынылған "Скиф епископтығының" басшысы, шын мәнінде, Боспор мемлекетінен келген епископ Кадмус болған. Христиан дінінің біртіндеп қабылдануы 945 жылғы Русь-Византия шартында жақсы көрінеді, онда "крещені болған" және "крещені болмаған" русьтар қол қойған, делінген бастапқы жылнамада.

Киев митрополиясының құрылуы

Русьтің әміршілері арасында христиан дінін қабылдау Киевтің билеушісі ханшайым Ольга "христиандық есім" Еленаны алып, дүркін тойға түскенде маңызды қолдау тапты. 955 (немесе 957) жылы Киевте немесе Константинопольде (мәліметтер әртүрлі) дүркін тойға түсуі Русьтің діни өміріндегі шешуші кезең болды, бірақ Киев Русын христиан мемлекетіне айналдыру оның немересі Ұлы Владимирға тиесілі болды. Владимир мен Ольга екеуі де Шығыс Православ шіркеуімен апостолдармен тең қасиеттілер ретінде құрметтеледі. Киев ханшайымы Ольга дүркін тойдан кейін көп ұзамай Киелі Рим императоры Отто І-ге Киев Русіне миссионерлер жіберуді сұрады. Германиядан латын миссионер епископы Адалберт жіберілді, бірақ оның миссионерлік қызметі мен онымен бірге миссионерлік сапарға шыққан дін қызметкерлері тоқтатылды. Латын миссионерлерінің көпшілігін Ольганың ұлы, анасынан тәжді тартып алған князь Святослав жіберген жазыққыштар өлтірді. 988 жылы Владимирдің бұйрығымен Днепр өзенінде Киевтің жаппай дүркін тойы өтті, соның арқасында христиан діні аймақта басымдыққа ие болды. Бұл жыл Киев митрополиясының құрылған жылы деп есептеледі және Константинопольдің Экуменикалық Патриархатының бір бөлігі болып табылады. Киев епархиясының (метрополияның) құрылған күні нақты белгісіз, өйткені ол 891 жылдан бері айтылып келеді. Бірінші кафедралық ғибадатхана – Ондықтар шіркеуі (Күңдізді Марияның көтерілуі) 996 жылы салынды. 1054 жылғы Ұлы ажылымнан кейін, қазіргі Украинаның бір бөлігін қамтитын Киев Русі, бөлінген христиан әлемінің Шығыс православиелік Византия жағына қосылды. Бастапқыда православиелік христиан митрополиттерінің орталығы Переяславта, кейін Киевте болды. Киев халқы 1299 жылы Владимир Суздальға (оның атағын сақтап қалды) митрополитін жоғалтты, бірақ 1303 жылы Галичте жаңа митрополитке ие болды. Діни істердің бір бөлігін Наварудақтағы (қазіргі Беларусь) митрополит басқарды.

Киев Русі ыдырағаннан кейін

XV ғасырда Русь православие шіркеуінің басшылығы Вильнюске, "Киев және барлық Русь митрополиті" деген атаумен көшті. Крево одағының бір тармағы бойынша Ягелло Литва Ұлы Герцогтігінің православие дінін ұстанатын халқының арасында католицизмді таратуға міндеттелді, ал Украина осы Герцогтіктің бір бөлігі болды. Острогскийлер және басқа православие магнаттарының қарсылығы салдарынан бұл саясат 16-шы ғасырдың басында тоқтатылды. Люблин одағынан кейін украин шіркеуінің поляктандыруы үдеді. Католик шіркеуінен өзгеше, Украинадағы православие шіркеуі түрлі салықтар мен заңдық міндеттемелерге бағынды. Жаңа православие шіркеулерін салуға күшті қарсылық көрсетілді. Католиктерге православиеге ауысуға қатаң тыйым салынды, сондай-ақ католиктер мен православиелердің арасындағы некелер де мақұлданбады. Православие дінін ұстанатын азаматтар мемлекеттік жоғары лауазымдарға қабылданудан көбінесе шеттетілді.

Брест одағы және оның салдары

Мұндай шектеулерге қарсы тұру және православие епископтарының мәдени поляндануын тоқтату үшін Экуменикалық Патриарх православие қалалық қауымдарының – «қауымдастықтар» (братство) деп аталатын ұйымдарының қызметін қолдады. 1589 жылы Львов епископы Гедеон Балабан Рим Папасынан өзін қорғауына алуын сұрады, себебі ол қалалық қауымдармен және Экуменикалық Патриархпен күресіп шаршаған еді. 1590 жылы Луцк, Холм және Туров епископтары да оған қосылды. Келесі жылдары Владимир-Волынский және Пшемысль епископтары, сондай-ақ Киев митрополиті Константинопольдің Экуменикалық Патриархатынан бөлініп кеткендерін жариялады, ол бұл кезде Осман империясының күшті ықпалында болды. 1595 жылы осы топтың өкілдерінің бір бөлігі Римге келіп, Папа Климент VIII-ден оларды өз юрисдикциясына алуын және Киелі Петрдің Апостолдық тағына қосуын өтінді. 1596 жылғы Брест униясында (көбінесе «уния» деп аталады) украин шіркеуінің бір бөлігі Рим Папасының билігіне бағынды, Византия дәстүріндегі католик шіркеуіне, украин грек-католик шіркеуіне, көбінесе униат шіркеуі деп танылды. Жаңа шіркеу Галициядағы украиндардың көптеген адал жандарын тартқанмен, Украинаның қалған бөлігіндегі украиндардың көпшілігі Шығыс православиесінде қалды, ал шіркеу істері Киевтен митрополит Петр Могила басқарды. Православ шіркеуіне тыйым салынды (оның заңдылығы 1607 жылы ішінара қалпына келтірілді), оның мүлігі тәркіленді, православиелік сенушілер қудалау мен кемсітуге ұшырады, бұл көптеген украиндардың Ресей патшалығына көшіп кетуіне себеп болды. Брест униясының шығысқа қарай таралуы зорлық-зомбылыққа әкелді, мысалы, 1623 жылы Витебскіде православиелік халықтың шабуылынан грек-католик архиепискобы Иосафат Кунцевич қаза тапты.

Хмельницкий көтерілісі

Украинаға кеңеюін жалғастыра бергенде, унианың беделі төмендеді, әсіресе Днепр казақтары мекендеген оңтүстік далаларында. Өздерінің дәстүрлері мен мәдениетін қадір тұтқан казақтар унианы поляктандырудың соңғы қадамы деп қарады. Осының салдарынан, олар православиенің жақтаушыларына айналды. Мұндай сезімдер православие емес діндердің өкілдері, католик және униат дін қызметкерлері мен яхудилерге бағытталған, көпшілік көтеріліске ықпал етті. Осы кезеңде митрополит Могила Украинада православиенің үстемдігін қайта орнату үшін мүмкіндікті толық пайдаланды, соның ішінде Киевтегі Әйя София соборы сияқты қасиетті ғимараттардың бірін қайтарды.

Переяслав радасы алған аумақтар

1686 жылы Могила қайтыс болғаннан кейін 40 жыл өткен соң, Осман империясы Ресейдің регенті София Алексеевнаның тапсыруымен Константинополь патриархына Киев православие шіркеуін және барлық Русьті Константинополь юрисдикциясынан Мәскеу патриархына беруге қысым жасады, бұл патриархтық ғасыр бұрын құрылған еді. Бұл қадамның заңдылығы бүгінге дейін күмәнданып отырады, сондай-ақ бұл ауысу парақорлықпен және сыбайлас жемқорлықпен бірге жүрді, ал шіркеу істерінде мұндай әрекет – діни қылмыс саналады. Дегенмен, осы ауысу орыс православие шіркеуінде украиндық үстемдікке алып келді, ол 18 ғасырға дейін сақталды, ал Феофан Прокопович, Епифаний Славинецкий, Стефан Яворский және Димитрий Ростовский осы үрдістің ең белгілі өкілдері болды.

Қырым хандығынан алынған аумақтар

XVIII ғасырдың аяғында Қырым хандығы (Осман империясының қарастырылымында болған) Ресей тарапынан басып алынды, және Ресей оңтүстік далалардың көп бөлігін және Қырымды аннексиялады. Бұл жерлерді отарлауға православие дінін ұстанатын адамдар, әсіресе украиндықтар, орыстар және сербтер белсенді түрде ынталандырды. Жаңа Ресей (сол кезде Новароссия деп аталған) мекенделген сайын, жаңа православиелік қауымдар құрылды. Одесса және Севастополь сияқты ірі қалаларда XIX ғасырдың аяғындағы орыс архитектурасының көрнекті үлгілерін көрсететін соборлар салынуға кірісті.

Бөлімшелерден алынған аумақтар

17 ғасырдың соңында Польшаның ықпалы азайды, ішкі жемқорлық және күшті көршілерінің қысымы көршілес империялардың оған бөлінуіне әкелді. Әсіресе Ресей империясы этникалық украин жерінің көп бөлігін және барлық белорус жерлерін алды. Шамамен екі ғасырлық поляктандырудан кейін, украин халқына униаттық ықпал соншалықты күшті болды, православ христиандардың саны азайып кетті. Бірақ, кейбіреулер, әсіресе Подолияда, көп ұзамай православиеге қайта оралуды таңдады, бірақ бұл көп жағдайда емес, тек ерекше жағдайлар болды. Уния халыққа терең тамыр жіберген жерлерде шіркеудің барлық мүлігі католик және униаттық билікте қалды. Сондай-ақ, императрица Екатерина II-нің «Жаңадан алынған аумақтар туралы» жарлығы да маңызды болды, оған сәйкес көптеген поляк магнаттары жаңадан алынған жерлердегі барлық жерлерін және мүлкін сақтап қалды (сол арқылы халықты бақылауда ұстады). Дегенмен, алғашқы русофилдік тенденциялар пайда бола бастады, олар униат епископы Иосиф Семашко тұлғасында көрінді. Униат шіркеуінің православие мен католицизмге бет бұру арасындағы уақытша көпір рөлі аяқталды деп сенген ол, енді жерді католик емес, православ монарх билейтініне байланысты, барлық униаттардың православиеге қайтуын итермеледі. Бұл идеяны төменгі дін қызметкерлерінің саны артып келе жатқанмен, Польшаның күшті ықпалымен басқарылатын униат синоды Семашконың барлық ұсыныстарын қабылдамады. Сонымен қатар, латын шіркеуінің көптеген католик шенеуніктері латын тәжірибесі мен иерархиясын белсенді түрде енгізу арқылы жауап берді. 1831 жылы поляктардың Ресей үкіметіне наразылығы қараша көтерілісі деп белгілі болған көтеріліске ұласты, оны униат шіркеуі ресми түрде қолдады. Бірақ көтеріліс сәтсіз аяқталды, ал Ресей билігі оны ұйымдастырушыларға және ең көп қолдау көрсеткен аймақтарға жылдам жауап берді. Нәтижесінде униат синодының мүшелері Польша магнаттарының артықшылықтарынан және билігінен айырылды. Рус жеріндегі поляк ықпалы айтарлықтай азайды, тіпті кейбір жерлерде жойылды, соның салдарынан униат шіркеуі ыдырай бастады. Волыньдегі танымал Почаев лаврасы 1833 жылы орыс православие дін қызметкерлеріне қайтарылды. Соңғы соққы 1839 жылы бұрынғы униат епископы Семашко басқарған Полоцк синодынан келді, онда Брест униясының келісімдерін тоқтатуға келісті, ал Ресей империясының құрамындағы Беларусь және Оң жақ Украина аумағындағы барлық қалған униат мүлігі орыс православие шіркеуіне қосылды. Орыс православие шіркеуіне қосылудан бас тартқан униат дін қызметкерлері (Украина мен Белоруссиядағы 1898-дің 593-і) Ресейдің ішкі аймақтарына немесе Сібірге жер аударылды. Көптеп жер аудару, қудалау және тіпті өлім жазасы арқылы униаттар Ресей империясынан жойылып кетті. Холм губерниясындағы аздаған грек-католиктер ғана өз дінін сақтап қалды.

Австрияның Галисиясы және Бірінші дүниежүзілік соғыс

Польшаның бөлінісі Русь жерлерінің көп бөлігін Ресей империясына бергенімен, оңтүстік-батыс Галиция патшалығы (қазіргі Львов, Ивано-Франковск және Тернополь облыстарының бір бөлігін құрайтын) осыдан тыс қалды. Ол Габсбург монархиясының, кейіннен Австрия империясының және Австрия-Мажарстанның бақылауына өтті. Ресей империясының жерлеріндегі жағдайға ұқсас, униат русь (украин) шаруалары көбінесе поляк латын католиктерінің ықпалында болды. Австриялықтар униат шіркеуіне заңдық тең құқық берді және поляк әсерін жойды. Олар униат семинарияларында міндетті түрде жоғары білім алуды талап етті (бұрын дін қызметкерлері әдетте әкелерінен немесе басқа дін қызметкерлерінен бейресми білім алған, себебі діни қызмет әулеттік дәстүр бойынша беріліп келді), сондай-ақ Вена мен Львовта осы мақсаттағы мекемелер құрды. Бұл Галициядағы украин халқының білімді әлеуметтік тобының алғаш рет пайда болуына әкелді. Нәтижесінде, келесі ғасырда Австриялық Галицияда униат шіркеуі шетелдік мүдделердің құрылығы болмай, украин қауымының маңызды мәдени күшіне айналды. Көптеген тәуелсіз украин мәдени ағымдары (мысалы, русинофилия, русофилия және кейінірек украинофилия) униат шіркеуінің қатарынан туындады. Батыс украин мәдени және саяси өміріне униат дін қызметкерлерінің немесе олардың балаларының қатысуы соншалықты күшті болды, олардың батыс украиндар батыс Украинада теократия құруға тырысады деп поляк қарсыластары айыптады. XIX ғасырда униат шіркеуі ішінде (соның салдарынан, дін қызметкерлерінің үстемдігіне байланысты жалпы Галиция қоғамында) Ресеймен бірігуді қалаған русофилдер мен Галиция русинін украиндер ретінде қарастырған украинофилдер арасында күрес болды. Бірінші топ көбінесе дін қызметкерлерінің ескі және консервативті бөлігін құрады, ал соңғы идеология жас дін қызметкерлері арасында кеңінен таралды. Галиция русинін русофилиясы XIX ғасырдың ортасында ерекше күшті болды, бірақ ғасыр соңына қарай русофилдер украинофилдерге қарағанда маңыздылығын жоғалтты. Осы кезеңде Австрия билігі құлдырап бара жатқан Осман империясы шегіне бастағанда, Балқанды бақылау үшін Ресеймен күреске белсенді түрде араласты және осылайша русофилдерге қарсы шықты. Балқан аймағы негізінен православиелік болды және орыс панславизм қозғалысы үшін маңызды болды. Осы жағдайда Галиция русинін өзін қолдағыш ретінде сезінді. Күш күресі Бірінші дүниежүзілік соғысқа ұласқанда, Ресей армиясы бастапқыда Галицияны жылдам басып алды (Бірінші дүниежүзілік соғыс (Шығыс майдан)). Польша билігінен босатылған униат шіркеуі, Украинаның басқа аймақтарынан айырмашылығы, украин халқымен және украин ұлттық қозғалысымен тығыз байланысты болды. Осы себепті, тұрғындар Австрия Габсбургтарына адал болды, «Шығыстың тирольдіктері» деген лақап атқа ие болды және православие шіркеуіне қайта қосылуға қарсы тұрды. Алайда, олардың аз бөлігі орыстарды құптады және православие дініне қайта оралды. 1914 жылдың соңында жоғалған аумақтарды қайта басып алғаннан кейін, Австрия билігі репрессиялар жасады: бірнеше мың православиелік және русофилдік адамдар Австрияға адал емес деп танылғандықтан Таллерхоф концлагерінде қайтыс болды. Бұрын азшылық болған русофилдер осы әрекеттердің нәтижесінде Галициядағы діни-мәдени күш ретінде жойылды.

Кеңес Одағы

Ресейдегі революция мен Ресей азамат соғысынан кейін большевиктер Ресей империясында билікті басып алып, оны Кеңес Одағына айналдырды. Жаңа социалистік қоғамдағы дінге мемлекет аз мән берді, бірақ әсіресе орыс православие шіркеуі Ақ қозғалысты белсенді қолдағаны үшін сенімсіздікке ұшырады. Көптеген тұтқындаулар мен қуғын-сүргіндер басталды. Украина КСР-інде (КСРО құрылтайшы республикаларының бірі) 1918 жылдың желтоқсанында Киев және Галич Украина экзархатының митрополитінің тұңғыш рет өлімі болды. Бұл тек бастамасы ғана болды, ол шіркеулерді жаппай жабумен және жоюмен (кейбіреулері Киев Русі дәуірінен бері сақталған) және дін қызметкерлері мен жақтастарының өлімімен аяқталды. Украинада бірнеше қысқа ғұмырлы, бірақ тәуелсіз үкіметтер болды, олар украин ұлттық идеясын қайта жаңғыртты. Украина 1918 жылы Уақытша үкімет құлағаннан кейін саяси тәуелсіздігін жариялады және Украина автокефальдық православие шіркеуі құрылды. Кеңес өкіметі Украинада бекігеннен кейін және кең ауқымды антирелигиялық науқанға қарамастан, большевиктер ұлттық шіркеулерді Ресей православие шіркеуін басып тастау үшін құрал ретінде қарастырды, оған режиміне қарсы күшті оппозиция болған және патшалық Ресейдің негізгі тірегі саналған. 1921 жылдың 11 қарашасында Киевте мойындалмаған шіркеу кеңесі басталды. Кеңес Украина автокефальдық православие шіркеуінің (УАПЦ) алғашқы құрылуын жариялады. Ресей православие шіркеуі Украина автокефалиясының құрылуына қарсы болды және жаңа шіркеу үшін иерархияны қадімдеуге дайын немесе қабілетті бірде-бір епископ болған жоқ. Сондықтан дін қызметкерлері өздерінің иерархиясын құрды, бұл практика канондық заң бойынша күмәнді, «Александриялық» тәсілмен, екі аға буын өкіліне дін қызметкерлерінің қолын қою арқылы, олар митрополит Василий (Липковский) және архиепископ Нестор (Шараевский) ретінде танылды (деген хабар бар, 1 ғасырда Украинада қайтыс болған Римдік Клименттің қабірлері де қолданылған). Канондық құқыққа қатысты дау-дамайға қарамастан, жаңа шіркеу 1924 жылы Экуменикалық патриарх Григорий VII тарапынан мойындалды. Кеңес үкіметінің алғашқы онжылдығында Украинада жүргізілген украиндандыру саясатының нәтижесінде православие дін қызметкерлерінің көпшілігі өз еркімен шіркеуге қосылды, осылайша Ресей православие шіркеуінде қалған көптеген дін қызметкерлерінің басынан өткен қуғын-сүргіннен сақталып қалды. Кеңес үкіметі жаңартылған украин ұлттық шіркеуіне төзімділік танытқан кезеңде УАПЦ, әсіресе украин шаруалары арасында кең қолдауға ие болды. 1930 жылдардың басында Кеңес үкіметі ұлттық республикалардағы саясатын күрт өзгертті және УАПЦ иерархиясы мен дін қызметкерлерін жаппай тұтқындау 1930 жылы шіркеутің таратылуына әкелді. Қалған мүліктердің көпшілігі ресми түрде РПК-ға берілді, ал кейбір шіркеулер мәңгілік жабылып, қиратылды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Украина аумағындағы революцияға дейінгі приходтардың тек 3% ғана көпшілікке ашық болды, көбінесе терең ауылдық аймақтарда жасырынып сақталды.

Екінші Польша Республикасы

1921 жылы Регадағы бейбітшілік шарты Польша-Совет соғысын аяқтады. Осы келісім арқылы этникалық украин (және белорус) аумақтарының маңызды бөліктері қайта құрылған Польша мемлекетіне берілді. Бұл Полесье және Волынь аймақтарын, ауылдық шаруалардың арасында негізінен православие дінін ұстанатындарды, сондай-ақ бұрынғы Австрияның Галиция провинциясын және ондағы униаттар халқын қамтыды. Латын католицизмімен бірлікте жұмыс істейтін грек-католик шіркеуі Польшада жақсырақ қабылдануға үміттене алатын еді, оның басшылығы, әсіресе «Endecja» партиясы, католицизмді ұлтты біріктірудің негізгі құралы деп қарастырды, мұнда поляк емес азшылықтар халықтың үштен бірінен астам құрады. Дегенмен, поляктар грек-католик Галициялық украиндерді православиелік Волынь украиндерінен гөрі сенімсіз және адалсыз деп санады. Сонымен қатар, Риммен байланыста болғанына қарамастан, УГКЦ украин грек-католик шіркеуінің айқын украин ұлттық сипатын қалыптастырды, ал Польша билігі оны түрлі жолдармен әлсіретуге тырысты. 1924 жылы Солтүстік Америка мен Батыс Еуропадағы украин католиктерімен кездескеннен кейін, УГКЦ басшысы бастапқыда Львовқа кіруге тыйым салынды, бірақ кейін көп уақыт өткен соң ғана рұхсат алды. Польшалық дін қызметкерлері, өз епископтарының басшылығымен, Шығыс католиктері арасында миссионерлік жұмыстарды бастады, ал украин грек-католик шіркеуіне әкімшілік шектеулер қойылды. Шығыс Польшадағы православиелік украин халқына қатысты, Польша үкіметі бастапқыда православиелік азшылықтардың құқықтарын қорғау туралы жарлық шығарды. Бірақ бұл көбінесе нәтижесіз болды, өйткені католиктер де өздерінің беделін нығайтуға құштар болғандықтан, Сеймде және соттарда күшті өкілдікке ие болды. Польша үкіметі кезінде 190 православие шіркеуі қиратылды (бірақ олардың кейбіреулері бұрыннан тастап кетілген еді) және 150 шіркеу католик шіркеулеріне (украиндық католик емес) күштеп өзгертілді. Мұндай әрекеттерді украин католик шіркеуінің басшысы, митрополит Андрей Шептицкий айыптады, ол бұл әрекеттер «біздің бірікпеген православие бауырларымыздың жанындағы кез келген қайта қосылу мүмкіндігі туралы ой-пікірін жояды» деді. Киевке ресейлік православие шіркеуінің синод отырысынан оралғаннан кейін, Филарет өзінің резервтік жоспарын іске асырды: ол УОЦ басшысы лауазымынан бас тартуы қысыммен болғанын және ол бас тартпайтынын мәлімдеді. Украина президенті Леонид Кравчук, украин ұлтшыл жарымәскерилер сияқты, Филареттің лауазымын сақтап қалуына қолдау көрсетті. Дағдарыс кезінде Украина Православ шіркеуінің Иерархиялық кеңесі 1992 жылдың мамыр айында кезекті синодты өткізуге келісті. Кеңес шығыстағы Харьков қаласында өтті, онда епископтардың көпшілігі Филареттің діни қызметтен шеттетілуіне дауыс берді. Сонымен қатар, олар Хмельницкий облысынан шыққан және Батыс Еуропаның бұрынғы Патриарх Экзархы митрополит Владимирді (Виктор Сабоданды) жаңа басшы етіп сайлады. Тек үш епископ оны қолдағандықтан, Филарет УАПЦ-мен бірігуді бастады және 1992 жылдың маусым айында 94 жастағы Патриарх Мстиславтың жетекшілігімен Киев Патриархатын (УОЦ КП) құрды. Мстиславтың көмекшісі ретінде таңдалған Филарет жаңа шіркеуді де-факто басқарды. Мұндай жағдайға қарсы шыққан автокефальдық епископтар мен дін қызметкерлерінің бір бөлігі, тіпті Мстислав 1993 жылдың маусым айында қайтыс болғаннан кейін де, жаңа шіркеуге қосылудан бас тартты. 1993 жылдың шілдесінде шіркеулер қайтадан бөлінген кезде, шіркеу тағы да жарылды және UAOC приходтарының көпшілігі қайтадан иеленді. Ғибадатхана ғимараттарын басқару мәселесін шіркеу приходтары шешті, бірақ көпшілігі Филаретті қолдаудан бас тартқандықтан, жарымәскерилер, әсіресе Волын және Ровно облыстарында, жаңа өңірлік билік тарапынан ұлтшылдық көзқарастар болғандықтан, мүлікті өз бақылауына алу үшін шабуылдар жасады. Украинаның шығысы мен оңтүстігінде шіркеулердің жетіспеуі президент Кравчукты араласуға және коммунистік дәуірден бері жабық тұрған ғимараттарды УОЦ КП меншігінде қайта ашуға мәжбүр етті. 1994 жылы Леонид Кучма Украина президенті болып сайланғаннан кейін, зорлық-зомбылық көпшілігі дереу тоқтатылды, ал президенттік барлық төрт ірі шіркеу топтарына қатысты бейтараптық позицияны қабылдады.

Қазіргі заман

2004 жылғы Украина президент сайлауы мен «Апельсин революциясы» елдегі діни мәселелерге де әсер етті. УПЦ (МП) мүшелері бұрынғы премьер-министр Виктор Януковичті белсенді түрде қолдады, ал УПЦ КП, УАПЦ және УГКК мүшелері оған қарсы кандидат Виктор Ющенконы қолдады. Ющенконың жеңісінен кейін УПЦ (МП) оны «канонға жатпайтын ұйымдарды» қолдағаны үшін сынады, мысалы, православиелік Рождествоны Санкт-Володимир соборында (УПЦ КП-ға тиесілі) тойлауы. Ющенко өзінің президенттік науқаны барысында православиелік саясаттан алшақтауға уәде берді. Дегенмен, ол елдің Шығыс православие шіркеуінің бірлігіне қол жеткізуді мақсат ететінін айтты. Шіркеудің канондық статусы және оны кім басқаратыны туралы сұрақтар әлі де ашық күйінде, ал 2007 жылдың ақпанына дейін бұл мәселе бойынша ешқандай қоғамдық диалог басталған жоқ. Күні бүгінге дейін әртүрлі шіркеулер арасындағы бәсекелестік саяси және сезімтал мәселе болып қала береді. 2007 жылғы сауалнама бойынша, респонденттердің 33,3%-ы бірнеше православие шіркеулерінің қазіргі жағдайына қанағаттанды, ал 42,1%-ы бірыңғай шіркеудің болуын маңызды деп санайды. Олардың 30,7%-ы УПЦ КП-ны, ал 11,4%-ы УПЦ (МП)-ны қолдайды. «Біздің Украина» партиясының сайлаушыларының 56,1%-ы және «Блок Юлия Тимошенко» партиясының 40,7%-ы Киев патриархаты бағынысты бір православие шіркеуін құруды қалайтынын білдірді. 2018 жылдың 15 желтоқсанында Украинаның православие шіркеулерінің (УПЦ КП, УАПЦ және УПЦ-дан шыққан екі епископ) өкілдері (епископтар) толық канондық тәуелсіздік негізінде Украина Православие Шіркеуін құру туралы дауыс берді. Олар өздерінің басшысын сайлап, Украина Православие Шіркеуінің жарғысын қабылдады. және қорғаушысы, 2018 жылдың 15 желтоқсанында біріктіру кеңесінде дауыс берудің екінші турында Киев және барлық Украина митрополиті болып сайланды. 2019 жылдың 1 қаңтарында Экуменикалық Патриарх Варфоломей Митрополит Епифанийге автокефалия томосын 2019 жылдың 6 қаңтарында, ескі Юлиан күнтізбесі бойынша Рождество алдында беруге ниетті екенін растады. 2019 жылдың 5 қаңтарында Экуменикалық Патриарх Варфоломей мен Митрополит Епифаний Стамбулдағы Киелі Георгий соборында құдай қызметін өткізді, содан кейін Киелі Георгий соборында томосқа қол қойылды. Президент Порошенко қол қою рәсіміне қатысу үшін Стамбулға сапар шекті. Томосқа қол қойылғаннан кейін Экуменикалық Патриарх Варфоломей Митрополит Епифанийге сөз сөйледі, ал Президент Порошенко мен Митрополит Епифаний де сөз сөйледі. 6 қаңтарда Митрополит Епифаний мен Экуменикалық Патриарх Варфоломейдің құдай қызметінен кейін Экуменикалық Патриарх Варфоломей ПЦУ томосын оқып, Митрополит Епифанийге тапсырды. Президент Порошенко томостың қол қою және тапсыру рәсіміне қатысты. 2019 жылдың 9 қаңтарында томос Стамбулға қайтарылды, содан кейін Экуменикалық Патриархаттың Киелі Синодының барлық мүшелері томостың үстіне қол қоя алады. Томос толық ратификацияланды және Киевке қайтарылды, онда ол тұрақты түрде сақталады. ПЦУ баспасөз қызметінің өкілі, діни қызметкер Иван Сидор, томос Экуменикалық Патриархтың қолы қойылғаннан кейін жарамды екенін айтты, бірақ «процедура бойынша Константинополь Патриархатының синодына қатысатын епископтардың қолдары да болуы керек». Экуменикалық Патриархат 2018 жылдың 8 қаңтарында томостың «мақұлданғанын және жарамды екенін» мәлімдеді, ал томостың Синодтың барлық мүшелерімен қол қоюы «таза техникалық қадам» екенін атап өтті. Ол Украинаның томосты Синодтың барлық мүшелері қол қойғанша бірнеше күнге Стамбулда қалдырудың орнына Рождествоға Украинаға әкелуді сұрағанын қосты.

Украина православие шіркеуі

Украина Православ шіркеуі (УПШ) 2022 жылы толық тәуелсіздігін жариялағанға дейін Мәскеу патриархатының құрамында болған, дербес шіркеу ретінде жұмыс істейді. Шіркеудің басшысы – митрополит Онуфрий, ол 2014 жылдың тамызында «Киев және барлық Украина митрополиті» лауазымына сайланды. УПШ Украинадағы ең ірі діни ұйым деп саналады, оның құрамында ең көп санындағы приход шіркеулері мен қауымдастықтары бар, олар Украинадағы барлық шіркеулердің жартысына дейін жетеді, жалпы саны 10 мыңнан астам. 2007 жылы УПШ украин халқының 75% оның жатқасы екенін мәлімдеді. Алайда, тәуелсіз сауалнамалардың нәтижелері айтарлықтай өзгешеліктерді көрсетеді, себебі көптеген православиелік украиндар нақты бір юрисдикциямен өзін анықтай алмайды және кейде тіпті баратын шіркеуінің қай юрисдикцияға қарасты екенін немесе даудың бар екенін білмейді. Бұл, кез келген шіркеудің салыстырмалы күшін бағалау үшін сауалнама нәтижелерін пайдалануды қиындатады. Сонымен қатар, географиялық фактор да жатқастар санына маңызды әсер етеді, себебі украиндардың көпшілігі елдің оңтүстік және шығыс бөлігіндегі УПШ-ның негізгі аймағына қарағанда, батыс бөлігінде шіркеуге жиі барады. Приходтардың саны туралы статистика көбірек сенімді және дәйекті болуы мүмкін, тіпті ол тікелей жатқастардың санына сәйкес келмесе де. Приходтардың саны және шіркеу ғимараттарының мөлшері бойынша УПШ-ның күшті базасы Украинаның орталық және солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Алайда, пайыздық тұрғыдан (басқа православие шіркеулерімен салыстырғанда) оның приходтарының үлесі 60-тан 70 пайызға дейін ауыспайды. Сонымен қатар, тек пайыздық көрсеткіш бойынша (басқа православиелік шіркеулермен салыстырғанда) УПШ-ның шіркеу ғимараттарының үлесі орыс тілді оңтүстік және шығыс Украина облыстарында 90%-ға дейін жетеді. Осыған ұқсас жағдайды Карпат аймағында да айтуға болады, бірақ онда УПШ-ның басты бәсекелесі грек-католик шіркеуі болып табылады, сондықтан оның шіркеу ғимараттарының жалпы санының үлесі тек 40% құрайды. Елорда Киевте православие қауымдастықтарының шамамен жартысы УПШ-ға қарасты. УПШ-ның саны, пайыздық көрсеткіші және қолдауы жағынан нағыз азшылық құрайтын жалғыз аймақ – Батыс Украинаның бұрынғы Галиция облыстары. Ондағы приходтардың жалпы үлесі бес пайыздан аспайды. 2022 жылдың 27 мамырында Украина Православ шіркеуі (УПШ) Ресей Православ шіркеуімен байланысын толық үзіп, тәуелсіздігін жариялады. Мәскеу патриархатынан тәуелсіздігін жариялағаннан кейін, УПШ Украинадан келген босқындарға қызмет көрсету үшін Батыс Еуропада жаңа приходтар құруға кірісті. 2022 жылдың соңына дейін 32 мұндай приход ұйымдастырылды, ал Бояр епискобы Вениамин (Волощук) жаңа диаспоралық приходтарды қадағалауға тағайындалды. Солтүстік Америкада УПШ-ның бір ғимараты бар, ол соғыстан бұрын салынған: Канаданың Онтарио штатындағы Ричмонд Хилл қаласындағы Құдіретті Марияның тууы шіркеуі.

Ежелгі діндарлар

Дәстүр бойынша Украина дінбасылары Киев митрополиясының аннексиялануынан кейін, патриарх Никон тұсында болған ескі нанымдастардың жарылысына қарсы күрестің басты күштерінің бірі болды. Украинаның ешбір приходы Ресей православие шіркеуінің ескі дәстүрлерін қабыланбады. 1905 жылы патшаның дін бостандығы туралы жарғысы ескі нанымдастар шіркеуіне реформа жасауға рұқсат бергенімен, Украинада оған көп қолдау көрсетілмеді. Бірақ, қазіргі уақытта ескі нанымдастар қауымы украин православиесіндегі саяси дағдарысты тиімді пайдаланды және 2004 жылғы мәліметтер бойынша Украина бойынша 53 қауым қызмет етеді, олардың ішіндегі ең ірісі – Вилково қаласында.

Украинаның грек-католик шіркеуі

1596 жылы Брест униясынан құрылған шіркеу 1948 жылы кеңес үкіметімен тыйым салынды, бірақ Украинаның астыртын қозғалысында және Батыс Украина диаспорасында өмір сүруін жалғастырды. 1989 жылы Украинада ресми түрде қайта құрылды. 1991 жылы кардинал Любачивский эмиграциядан Львовқа оралды. 2011 жылдан бері УГКЦ-ны Үлкен Архиепископ Святослав Шевчук басқарып келеді. Қазіргі уақытта Украина грек-католик шіркеуінде 3317 приход бар, бұл оны Украинадағы үшінші ірі конфессия етеді. Географиялық тұрғыдан алғанда, шіркеудің приходтары бұрын Львов, Тернополь және Ивано-Франковск облыстарымен шектелген, онда ол кез келген шіркеуге қарағанда ең көп приходқа ие және приходтардың үлесі 47%-дан 64%-ға дейін жетеді. УГКЦ сонымен қатар Польшадағы көрші Лемко аймақтарында да кездеседі. 1990 жылдардың соңынан бері жүргізілген көптеген сауалнамалар Украина халқының 6%-8%-ы немесе дінге сенушілердің 9,4%-12,6%-ы өзін осы шіркеудің мүшесі деп есептейтінін көрсетіп тұр. Бұған қоса, шіркеудің Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка және Австралияда көптеген приходтары бар. Соңғы кезде Харьков, Донецк сияқты Шығыс Украина қалаларында, оңтүстікте Одесса мен Ялтада, сондай-ақ Ресейде приходтар ашылды, Мәскеу, Новосибирск, Уфа, Челябинск, Томск және басқа қалалардағы қауымдар негізінен Батыс Украинадан қоныс аударған украиндықтардан құралған. Украинадағы ірі діни даулардың бірі – Украинаның батысында негізделген УГКЦ-ның әкімшілік орталығын Львовтен Киевке көшіруі, ал жаңа кафедралық собордың құрылысын бірінші ханым Катерина Ющенко Чумаченко қаржыландырды. Бұл қадамды тек УПЦ (МП) ғана емес, сонымен қатар бүкіл Шығыс Православие қауымдастығы да сынады.

Латын шіркеуі

Украинадағы латын шіркеуінде негізінен украин емес азшылықтар, әсіресе поляктар мен венгрлер қоныстанған. Алғашқыда көптеген приходтары болғанмен, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген шіркеулер бос қалды. Бұл, поляк халқының көп бөлігінің (бір кезде маңызды азшылық, әсіресе қазіргі Украинаның батысында) соғыста, соғыс кезіндегі қақтығыстарда қаза тапқандығымен, сондай-ақ күштеп көшірілуге және жер аударуға ұшырағандығымен байланысты. 1944 жылдан бастап Батыс Украинада кеңес билігі қайта орнатылғаннан кейін, көптеген католик шіркеулері мен монастырлары мәжбүрлі түрде жабылып, дін қызметкерлері қуғынға түсті. 1991 жылы Рим папасы Иоанн Павел II Украинадағы католик діндемелік округтарының қызметін ресми түрде қайта жаңғыртып, епископтарды тағайындады.

Русен грек-католик шіркеуі

Кеңес Одағының тарағаннан кейін, Транскарпатиядағы Византиялық обрядты католик шіркеуі жасырын күйден шығып, Галициядағы Украиналық грек-католик шіркеуінен, атап айтқанда, Русь католик шіркеуінен тәуелсіз құрылым ретінде қайта жаңғыртылды. Бұл, Хуст епископы бастаған шіркеу мүшелерінің бір бөлігі украин грек-католик шіркеуіне қосылуды талап етіп наразылық білдіргеніне қарамастан жасалды. Осы қайта жаңғыруға қарамастан, Галициядағы туыс шіркеуінен өзгеше, Русь Византиялық обрядты католик шіркеуі соғыс алдындағы Транскарпатиядағы басты шіркеу ретіндегі беделін толығымен қайта қалпына келтіре алмады. Қазіргі таңда оның Транскарпатиядағы пастырлық аудандардың шамамен 23 пайызын құрайды, бұл аймақтағы православиеліктердің 60 пайызынан аздау. Оның негізгі қауымдастығы – Транскарпатиядағы русин (русь) этникалық азшылығы.

Протестантизм

XVI ғасырда Володимр-Волинскіде анабаптистердің шағын топтары пайда болды, бірақ Украинадағы Реформацияның ықпалы үш ғасырдан кейін ғана маргиналды қалды. Протестантизм Украинаға 18-19 ғасырларда неміс иммигранттарымен бірге келді. Бастапқыда оларға Ресей империясының билігі, жергілікті халықтан өзгеше, діни еркіндік берді. Олардың кейбіреулері католик болса, көпшілігі евангелистік (Солтүстік Америкада лютеран деп белгілі) немесе меннонит (анабаптист) болды. 1900 жылға қарай Волыньдегі 200 мыңға жуық немістің шамамен 90% лютерандық болды. Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде немістердің көп бөлігі аймақтан көшіп кеткенімен лютерандық дін күрт төмендеді, бірақ бүгінде (2006) Одесса және Киев облыстарында оның шағын қалдықтары сақталған. Украинадағы ең ерте протестанттық топтардың бірі – штундистер (атауы неміс тіліндегі Stunde, "сағат" сөзінен шыққан) – неміс евангелистік сектасы, ол Бессарабия және Екатеринослав провинциясындағы неміс ауылдарынан көрші украин халқына тарады. Украинадағы протестантизм 1860 жылдары Александр II жүргізген либералды реформалар кезінде қарқынды өсті. Алайда, ғасыр соңына қарай билік православ христиандардың, әсіресе штундистердің протестанттық насихаттауын шектеуді бастады, дұға жиналыстары мен басқа да іс-шараларға үнемі кедергі келтірді. Сонымен қатар, Украинада өсіп келе жатқан баптистер, тағы бір маңызды протестанттық топ, олардың күшті халықаралық байланыстарының арқасында оларға осылай қатыгездік танытылмады. XX ғасырдың басында Волынь Украинадағы протестантизмнің таралуының негізгі орталығына айналды. Кеңес кезеңінде протестантизм, православиемен бірге Украинада қуғынға ұшырады, бірақ 1980-ші жылдар Украинада протестанттық насихаттаудың тағы бір кең ауқымды кеңеюінің басталуын білдірді. Бүгінде Украинадағы ең ірі протестанттық топтарға баптистер (Евангелистік баптистер қауымдастығының Бүкілукраиналық одағы), пентекостшылар (Евангелистік сенімдегі христиандардың Бүкілукраиналық одағы), жетінші күнді адвентистер (Жетінші күнді адвентистердің украин одағы) және харизматикалық шіркеулердің санының артуы жатады. Киевтегі Хиллсонг шіркеуі ерекше атауға лайық. Қазіргі Украинадағы ең белгілі протестанттардың бірі – баптист пасторы Александр Турчинов, Украинаның КГБ-ның мұрагері СБУ-ның бұрынғы басшысы. Соңғы жылдары Украинада протестанттардың саны тез өскеніне қарамастан, олар православие діні басым елде әлі де азшылық болып табылады.