Кіріспе

Канаданың украин православие шіркеуі (UOCC; ; Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία του Καναδά; Українська православна церква Канади) – Канададағы Шығыс православие шіркеуі, көбінесе православиелік украин канадалықтарынан тұрады. Оның бұрынғы атауы (1990 жылға дейін) – Канаданың украин грек православие шіркеуі (УГОКЦ) болған. Шіркеу, қазір Константинопольдің Экуменикалық Патриархатының митрополиясы, Шығыс православиелік қауымдастықтың бір бөлігі болып табылады, бірақ 1918 жылы тәуелсіз түрде құрылды. Виннипег, Саскатун, Ванкувер, Эдмонтон, Торонто және Монреаль сияқты көптеген Канада қалаларында соборлары бар. Митрополиттік собор, семинария (Сент-Эндрю колледжі) және орталық әкімшілік кеңсесі Виннипегте орналасқан. Сонымен қатар, шіркеу төрт университет студенттер үйімен байланысты: Торонтодағы (Онтарио штаты) Сент-Володимир институты; Саскатундағы (Саскачеван штаты) Сент-Петр Могила институты; Эдмонтондағы (Альберта штаты) Сент-Джон институты; және Сент-Эндрю колледжіндегі үй. Шіркеудің мүшелерінің саны шамамен он мыңға жуық. Қазіргі шіркеудің басшысы – митрополит Иларион (Рудник).

Тарих

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Галиция мен Лодомериядан (Австрия-Мажарстан) Канадаға көшіп келген этникалық украиндардың көпшілігі грек-католиктер (Украина грек-католик шіркеуі) болды және 1912 жылы украин грек-католик экзархаты құрылғанға дейін жергілікті рим-католик иерархиясы оларға қамқорлық жасады. Солтүстік Америкадағы рим-католик епископтарының пікірінше, үйленген шығыс католик дін қызметкерлерінің болуы сол кезде наразылық тудыруы мүмкін еді. Канадаға келген тағы бір маңызды украиндықтар тобы Буковинадан келді, олар негізінен Буковина және Далмация митрополитіне (Австрия-Мажарстанның автономиялық шіркеуі) қарасты православ дінін ұстанды. Бастапқыда осы православ христиандарға Солтүстік Америкадағы орыс православ миссиясы қызмет көрсетті (сол кезде ол ірі орыс православ шіркеуінің бір бөлігі еді), бірақ бұл қызметтер олардың ана тілінде жүргізілмеді. Өз шіркеуін құруды қалаған католиктер мен православ дінінің өкілдері 1918 жылдың жазында Саскатун қаласында (Саскачеван провинциясы) бас қосып, Канададағы украин грек православ шіркеуін құрды. Осы жиын кезінде делегаттар (көбінесе Альберта, Саскачеван және Манитобадан) жас шіркеуге көмектесу үшін бауырластық құрды. Қоныс аударушылар жаңа шіркеу құрғанмен, шіркеудің епископсыз болмайтынын айтатын шіркеу канондары туралы жақсы білді. Шіркеу бауырластығы орыс православ миссиясының архиепискобы Александр Немоловскийді шіркеуді уақытша өзіне қаратуға көндіруге тырысты. Архиепископ Александр бастапқыда келіскенімен, кейіннен бас тартты; алайда, украин грек православ шіркеуінің (UGOC) Бірінші Соборы (Шіркеу Жиналысы) жоспарланғандай 1918 жылдың 28 желтоқсанында Саскатунда өтті. Бұл Собор шіркеудің алғашқы семинариясын Саскатунда ашуға әкелді. Бауырластық уақытша епископ іздеуді жалғастырды және ақырында оны тапты: Солтүстік Америкадағы Антиохиялық православ христиан архиепархиясының митрополиті Герман (Шехади). Ол шіркеуді келесі 5 жыл бойы (1919-1924) басқарды. Оның басшылығымен 1919 жылдың 27 қарашасында Саскатунда Екінші Собор өтті.

Архиепископ Иоанн (Теодорович)

Митрополит Германның басшылығынан кейін архиепископ Иоанн (Теодорович) шіркеудің басшысы болды. Архиепископ Иоанн Украинадан (Украина Халық Республикасы) АҚШ-қа келді, онда Польшаның бөлінісінен кейін алғаш рет Украина автокефалдық православие шіркеуі қайта жаңғырды. Украинадағы қайта жаңғырған шіркеу «канондық емес» деп танылды. Дегенмен, архиепископ Иоанн (Теодорович) АҚШ-тағы Украина православие шіркеуіне қызмет ете бастады, олардың басшысы және митрополиті болды. Жаңа шіркеу украиналық епископты өз епископы етіп таңдады, оның басшылығымен шіркеу одан әрі өседі деп үміттенді. 1924 жылдан 1946 жылға дейінгі жаз айларында архиепископ Иоанн Канадаға жыл сайын сапар шегіп, елдегі барлық приходтарды аралады. Архиепископ Иоанн қыс айларында АҚШ-та болғанда, Семен Саучук Канададағы консисторияның әкімшісі болып қызмет атқарды. Бірнеше жыл UOCC-тің іс-әрекетіндегі басшысы болғаннан кейін, архиепископ Иоаннның епископқа бекітілуіне байланысты даулар туды. Архиепископ Иоаннды Украина автокефалдық православие шіркеуінің «епископтары» бекітті, олар православие шіркеуінің канондық заңдары мен дәстүрлеріне сәйкес бекітілмеген, бірақ дін қызметкерлері мен мирян жиналыстарымен бекітілді, осылайша апостолдық мұрагерлік ұғымын бұзды. Қасиетті апостолдардың 1-ші каноны жаңа епископтарды кем дегенде 2 немесе 3 епископтың бекітуі керек деп айтады. 1921 жылы қайта жаңғырған украин шіркеуінің епископтарын бекіту мәселесі қауымдық шіркеулерге ұқсас шіркеу жиналысы (Собор) арқылы шешілді. Осының нәтижесінде архиепископ Иоанн 1946 жылы басқарушы епископ лауазымынан кетті. 1947 жылы өткен арнайы Соборда епископ Мстислав (Скрипник) Виннипег пен бүкіл Канаданың жаңа архиепископы болып қабылданды. Алайда, кейбір түсініспеушіліктер мен шіркеуді қалай басқару керек деген пікірталас (көбінесе өзі мен Семен Саучук арасында) болғандықтан, ол 1950 жылы Виннипегтегі X Соборда (Манитоба) басшы лауазымынан кетті. Оған жауап ретінде UOCC көмек сұрап Митрополит Поликарпқа (Сикорский) (Украина автокефалдық православие шіркеуінің шетелдегі басшысы, ол бұрын Германияның басып алған Украинасындағы поляк православие шіркеуіне қатысқан босқындар епископтарынан құралған) жүгінді, ол Канададағы сенімділерге көмектесу үшін бірнеше епископтарды жіберуге келісті.

Метрополияның құрылуы

1947 жылы арнайы соборда УГОКК ВАПЦ-нің Переяслав епискобы Мстиславты (Скрипник) қабылдады, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Варшава митрополиті Дионисийдің (Валединский) батасымен «Виннипег және бүкіл Канаданың архиепискобы» атағымен басқарушы епископ ретінде тағайындалды. Бірақ архиепископ Мстислав пен УГОКЦ консисториясының мүшелері арасындағы қайшылықтарға байланысты, ол 1950 жылы шіркеудің оныншы соборында епархиялық епископ қызметінен қанағаттанды, бұл УГОКЦ-ті тағы да епископсыз қалдырды. Архиепископ Мстислав отставкаға кеткеннен кейін консистория УГОК-ке епископтарды табуға көмектесу үшін УАПЦ митрополиті Поликарпқа жүгінді. 1951 жылы тағы бір арнайы собор шақырылғанда төрт мүмкін епископ табылды, олардың барлығы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс басқан Украинада шіркеу қызметкері ретінде тағайындалған. Олардың бірі – Хольм митрополиті Иларион (Охиенко) 1947 жылдан бері Виннипегте тұрады. Архиепископ Михаил (Хороши) және епископ Платон (Артемиук) консисторияның шақыруымен және митрополит Поликарптың батасымен Канадаға келді. 1951 жылғы соборда 300-ге жуық приходты қамтитын УГОКЦ митрополия ретінде ұйымдастырылуы керек деп шешілді. Митрополит Иларион Виннипег және бүкіл Канада митрополиті және УГОКЦ приматы болып сайланды, ал архиепископ Михаил Торонто және Шығыс Канада архиепискобы болып сайланды. (Епископ Платон Канадаға келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды.) УГОКЦ-нің өсуіне байланысты, қосымша епископтарды тағайындау қажет болды, сондықтан 1959 жылы архимандрит Андрей (Метьюк) Эдмонтон және Батыс Канада епискобы болып сайланды, ал 1963 жылы архимандрит Борис (Яковкевич) Саскатун епискобы және митрополит Иларионның басшылығымен Орталық епархияның көмекші епискобы болып сайланды. 21 жыл бойы УГОКЦ приматы болған митрополит Иларион 1972 жылдың 29 наурызында қайтыс болды, оның орнын Торонто архиепискобы Михаил Виннипег және бүкіл Канада митрополиті ретінде иеленді. 1975 жылы митрополит Михаил зейнеткерлікке шыққаннан кейін архиепископ Андрей (Метьюк) митрополит болып сайланды және 1985 жылдың 2 ақпанында қайтыс болғанға дейін қызмет етті. Митрополит Андрейдің кезінде УГОКЦ-ге қызмет ету үшін жаңа епископтар – епископтар Микола (Дебрин), Василий (Федак) және Иоанн (Стинка) сайланды, ал митрополит Андрейдің қайтысынан кейін епископ Василий Виннипег және бүкіл Канада митрополиті болып сайланды. УГОКЦ приматы ретінде таққа отырғызылғаннан кейін төрт жыл өткен соң Василий архимандрит Юрийді (Калищук) Саскатун епископы етіп тағайындады. 1960 жылдан бері УОКК АҚШ-тағы Украина православие шіркеуімен және Украина автокефальді православие шіркеуімен рухани байланыста болып келеді.

Жақында болған тарих

Константинополь шіркеуімен диалог жүргізгеннен кейін 1990 жылы УГОКК оның юрисдикциясына Канаданың украин православие шіркеуі ретінде қабылданды, осылайша канондық православие шіркеуімен толық бірлікке енді. Собор Тельмессостың епископы Иларионды (Рудник) Эдмонтон епископы және Кратеяның епископы Андрейді (Пешко) Саскатун епископының көмекшісі етіп сайлады. 2010 жылдың шілдесінде УОКЦ-ның тағы бір арнайы соборы жаңадан зейнеткерлікке шыққан митрополит Иоаннның орнын толтыру үшін шақырылды. Собор Торонто архиепискобы Юрийді (Калистчук) митрополиттік лауазымға ұсынды, нәтижесінде 2010 жылдың 30 тамызында Константинопольдегі Киелі Синод архиепископ Юрийді Виннипег архиепискобы және Канада митрополиті етіп сайлады. 2022 жылдың сәуірінде Украинаға басып кіру басталғаннан кейін, УОКК Украинаға тікелей көмек жіберу үшін Украина Православие шіркеуі арқылы келісім жасалды. Бір жылдық қарастырудан кейін, УОКК 2023 жылдың 20 желтоқсанында Украина Православие шіркеуінің жақында қабылдаған және қазір Константинополь Экуменикалық Патриархаты да қабылдаған шешіміне сәйкес, түзетілген Юлиан күнтізбесін қолдануға кірісті.

Құрылымы

UOCC үш епархияға немесе дінбасылық округке бөлінеді: Шығыс епархиясы, оның кафедралық соборы Торонто қаласында, Онтарио провинциясында; Орталық епархиясы, оның кафедралық соборы Виннипег қаласында, Манитоба провинциясында; және Батыс епархиясы, оның кафедралық соборы Эдмонтон қаласында, Альберта провинциясында орналасқан. UOCC дәстүріне сәйкес, Шіркеудің басшысы "Виннипег архиепискобы және Канада митрополиті" атағымен танылады және Орталық епархияның дінбасылық округ епископы ретінде қызмет етеді. Шығыс епархиясын Торонто епископы Андрей (Пешко) басқарады. Батыс епархиясын Эдмонтон және Батыс Канада епископы Иларион (Рудник) басқарады. UOCC-тің барлық дінбасылық округтерінде көмекші епископтар болуы мүмкін (Батыс епархиясында "Ванкувер епископы", Орталық епархиясында "Саскатун епископы" және Шығыс епархиясында "Монреаль епископы" деп аталады), бірақ қазіргі уақытта епархиялардың ешқайсысында көмекші епископ жоқ.