Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түссіз ауа массаларының турбулентті қозғалысы
Turbulent movement of transparent air masses
Метеорологияда, ашық ауа турбуленттігі (CAT) – бұл бұлттар сияқты көзге көрінетін белгілердің болмауы кезінде ауа массаларының турбулентті қозғалысы. Бұл құбылыс әртүрлі жылдамдықпен қозғалатын ауа денелерінің кездесуінен туындайды. CAT-қа ең осал атмосфералық аймақ – тропопаузамен шектесетін жоғары тропосфера. Осы жерде CAT көбінесе реактивті ағымдар аймақтарында кездеседі. Төменгі биіктікте таулы жерлердің жанында да пайда болуы мүмкін. Жұқа циррус бұлттары CAT-тың жоғары ықтималдығын көрсетуі мүмкін. CAT әуе саяхатшыларының жайлылығына, кейде қауіпсіздігіне қауіп келтіруі мүмкін.
In meteorology, clear air turbulence (CAT) is the turbulent movement of air masses in the absence of any visual clues, such as clouds, and is caused when bodies of air moving at widely different speeds meet. The atmospheric region most susceptible to CAT is the high troposphere at altitudes of around as it meets the tropopause. Here CAT is most frequently encountered in the regions of jet streams. At lower altitudes it may also occur near mountain ranges. Thin cirrus clouds can also indicate high probability of CAT. CAT can be hazardous to the comfort, and occasionally the safety, of air travelers.
Анықтама
Метеорологияда таза ауа турбуленттігі (CAT) – бұлттар сияқты көзге көрінетін белгілердің болмауымен қатар ауа массаларының турбулентті қозғалысы. Ол әртүрлі жылдамдықпен қозғалатын ауа қабаттарының кездесуінен туындайды. Авиацияда CAT – "ұшақтардың жоғары биіктікте ұшу кезіндегі сезімдік сілкіністерді, маңызды бұлттылық немесе жақын маңайдағы дауылдық белсенділік жоқ участақтарда анықтауы" деп анықталады. Бұл құбылыс алғаш рет 1940 жылдары тіркелген.
In meteorology, clear air turbulence (CAT) is the turbulent movement of air masses in the absence of any visual clues, such as clouds, and is caused when bodies of air moving at widely different speeds meet. In aviation, CAT is defined as "the detection by aircraft of high altitude inflight bumps in patchy regions devoid of significant cloudiness or nearby thunderstorm activity". It was first noted in the 1940s.
Анықтау
Ашық ауа турбуленттілігін қалың көзбен көруге болмайды және дәстүрлі радармен анықтау өте қиын, нәтижесінде ұшқыштар үшін оны байқап, одан қашу қиынға түседі. Дегенмен, оны сцинтиллометрлер, Доплер LIDARлары немесе N-щилинді интерферометрлер сияқты оптикалық техникалармен турбулентті өлшейтін құралдар арқылы қашықтан анықтауға болады.
Clear air turbulence is usually impossible to detect with the naked eye and very difficult to detect with a conventional radar, with the result that it is difficult for aircraft pilots to detect and avoid it. However, it can be remotely detected with instruments that can measure turbulence with optical techniques, such as scintillometers, Doppler LIDARs, or N slit interferometers.
Факторлар
Ол кездесетін әдеттегі биіктікте оның қарқындылығы мен орналасуын дәл анықтау мүмкін емес. Дегенмен, бұл турбулентті тропопаузаға жақын ұшатын ұшақтарға әсер ететініне байланысты CAT жан-жақты зерттелді. CAT пайда болу ықтималдығына бірнеше фактор әсер етеді. Көбінесе бірнеше фактор бірдей кездеседі. 1965 жылы жеңіл емес турбуленттің (тек CAT емес) 64% реактивті ағымның өзегінен алыс емес жерде байқалғаны анықталды. Реактивті ағымның шеттерінде желдің көлденең серпілісі пайда болады, ол ағым мен қоршаған ауаның салыстырмалы жылдамдықтарының айырмасынан туындайды. Жел серпілісі – екі жақын ауа массасының арасындағы салыстырмалы жылдамдықтың айырмашылығы, ол құйынды тудырады, ал оның күші жеткілікті болса, ауа хаотикалық түрде қозғалады. Күшті антициклондық құйын да CAT-қа алып келуі мүмкін.
At typical heights where it occurs, the intensity and location cannot be determined precisely. However, because this turbulence affects long range aircraft that fly near the tropopause, CAT has been intensely studied. Several factors affect the likelihood of CAT. Often more than one factor is present. As of 1965 it had been noted that 64% of the non light turbulences (not only CAT) were observed less than away from the core of a jet stream. Jet stream produces horizontal wind shear at its edges, caused by the different relative air speeds of the stream and the surrounding air. Wind shear, a difference in relative speed between two adjacent air masses, can produce vortices, and when of sufficient degree, the air will tend to move chaotically. A strong anticyclone vortex can also lead to CAT.
Әуе кемелеріне әсері
Әуе ұшуы жағдайында CAT кейде "әуе қалталары" деп аталады. Стандартты ұшақ радарлары CAT-ті анықтай алмайды, себебі CAT ауаның күтпеген қозғалысын көрсететін бұлттармен байланысты емес. Әуе компаниялары мен ұшқыштар турбуленттілікке тап болу мүмкіндігін азайту үшін CAT-ті тудыратын немесе оның пайда болуын көрсететін факторларды білуі керек. Жазық ұшу кезінде ұшақтың тұрақтылығын сақтау үшін ауа тығыздығының тұрақты болуы қажет. Егер ауа тығыздығы айтарлықтай өзгерсе, мысалы, температура градиенті болса, әсіресе тропопаузада, CAT пайда болуы мүмкін. Ұшақ теріс ағымның ішінде болса, сыртқа шығу үшін немесе керісінше, көлденең температура градиенті сезілуі мүмкін. Терис ағымдардың қисық жолмен өтуіне байланысты, мұндай позицияның өзгеруі ұшақтың бағытын өзгерту нәтижесі болуы міндетті емес. Тропопауза биіктігі өзгеріп отыратындықтан, бір биіктікте ұшатын ұшақ оны кесіп өтіп, осыған байланысты CAT-ке тап болуы мүмкін.
In the context of air flight, CAT is sometimes colloquially referred to as "air pockets". Standard airplane radars cannot detect CAT, as CAT is not associated with clouds that show unpredictable movement of the air. Airlines and pilots should be aware of factors that cause or indicate CAT to reduce the probability of meeting turbulence. Aircraft in level flight rely on a constant air density to retain stability. Where air density is significantly different, for instance because of temperature gradient, especially at the tropopause, CAT can occur. Where an aircraft changes its position horizontally from within the jet stream to outside the jet stream, or vice versa, a horizontal temperature gradient may be experienced. Because jet streams meander, such a change of position need not be the result of a change of course by the aircraft. Because the altitude of the tropopause is not constant, an airplane that flies at a constant altitude would traverse it and encounter any associated CAT.
Істер
Ұшақтар өте жылдам қозғалғандықтан, олар күтпеген үдеулерді немесе турбуленттіліктің "соққыларын" (соның ішінде CAT) бастан кешіруі мүмкін, себебі ұшақтар әртүрлі жылдамдықпен тік бағытта қозғалатын көзге көрінбейтін ауа массаларын жылдам кесіп өтеді. Турбуленттіліктің көптеген жағдайлары зиянсыз болғанымен, сирек кездесетін жағдайларда ұшақ ішіндегі экипаж бен жолаушылар қатты турбуленттілік кезінде лақтырылып жарақат алған. Кейбір жағдайларда адамдар қаза тапқан. 1966 жылдың 5 наурызында Токиодан Гонконгқа бағыт алған BOAC Flight 911 рейсіндегі Боинг 707 ұшағы, Жапониядағы Фудзи тауының тұсындағы қатты турбуленттіліктен қирап, барлығы 124 адам қаза тапты. Бұзылу тізбегі тік қанатшаның жыртылуынан басталды. 1997 жылдың 28 желтоқсанында United Airlines Flight 826 рейсінде бір адам қаза тапты. 2017 жылдың 1 мамырында Мәскеуден Бангкокқа ұшып бара жатқан "Аэрофлот" авиакомпаниясының 270 рейсіндегі Боинг 777 ұшағы ашық ауа турбуленттігіне тап болды, және белбеуін буып алмаған 27 жолаушы жарақат алды. 2023 жылдың 29 тамызында Миланнан Атлантаға бағыт алған Delta Air Lines рейсіндегі 11 адам "қатты турбуленттілік" салдарынан ауруханаға жатқызылды.
Because aircraft move so quickly, they can experience sudden unexpected accelerations or 'bumps' from turbulence, including CAT – as the aircraft rapidly cross invisible bodies of air which are moving vertically at many different speeds. Although the vast majority of cases of turbulence are harmless, in rare cases cabin crew and passengers on aircraft have been injured when tossed around inside an aircraft cabin during extreme turbulence. In a small number of cases, people have been killed. On March 5, 1966, BOAC Flight 911 from Tokyo to Hong Kong, a Boeing 707, broke up in CAT, with the loss of all persons (124) on board after experiencing severe lee wave turbulence just downwind of Mount Fuji, Japan. The sequence of failure started with the vertical stabilizer getting ripped off. On December 28, 1997 on United Airlines Flight 826, one person died. On May 1, 2017, Aeroflot Flight 270 from Moscow to Bangkok, a Boeing 777, flew into clear air turbulence, and 27 passengers who were not buckled up sustained injuries. On August 29, 2023, 11 people that were on a Delta Air Lines flight from Milan to Atlanta were sent to the hospital after “severe turbulence”.