Кіріспе

Лаостың ұлттық романы 'Пхра Лак Пхра Рам' (ພຣະລັກພຣະຣາມ, phrāʔ lāk phrāʔ ráːm) – Лао халқының ұлттық эпосы, ежелгі үнді Рамаяна эпосының бейімделуі. Рамаяна Лаосқа Камбоджа (Реамкер) және Таиланд (Рамакиен) елдерінен кейін көп кешірек жеткендіктен, оның бастапқы индуистік ықпалы жоғалды және жергілікті бейімделуіне әсер етті. Хикаяты Сери Раманың кейбір малай нұсқаларындағыдай, бұл эпос индуизммен байланысын жоғалтты және оның орнына Будданың бұрынғы өмірі – Джатака ертегісі (Дассаратха Джатака) ретінде қарастырылады.

Аттар

Пхра Лак Пхра Рам екі маңызды кейіпкердің – ағайынды Пхра Лак, немесе Лакшман, және Пхра Рам, немесе Раманың есімімен аталған. Пхра Рам батыр саналғандықтан, есімнің әдемі әуенді болуы үшін өзгертілгеніне сенім білдіріледі. Дегенмен, Луанг Прабангтың тәжірибелі бишілері Фхра Лактың Фхра Рамға ерікті түрде көмектескені үшін алға қойылғанын айтады, ал Фхра Рамның әрекеттері оның патшалық міндеттеріне байланысты болған. Бұл оқиға жатак ертегісі ретінде қарастырылатындықтан, оны Пхра Рам Ксадок (ພຣະຣາມຊາດົກ, phrāʔ ráːm sáː dók) деп атайды. Сонымен қатар, ол Раммакиен (ຣາມມະກຽນ, Ráːm māʔ kian) деп те аталды, бұл Рамаянаның басқа аймақтық нұсқаларына да қолданылатын атау.

Лаоспен танысу

Лао аңыздары Фра Рам Хадокты Лан Шанның алғашқы патшасы Чао Фа Нгум арқылы әкелінгенін айтады. Ол өзімен бірге сарбаздарын, суретшілерін, бишілерін, кәнизактарын, ақындар мен музыканттарды Ангордан алып келді, олар Реамкер туралы білген. Дегенмен, Үнді өркениеттері қазіргі Қытайдағы Юньнаньды б.з.д. II ғасырға дейін "Гандара" деп білген. Үнді мәдениеті, тілі және діні Сахаваналардың (б.з.д. 230 – 220 ж.) мәдени жетістіктеріне байланысты осы аймаққа тарады. Тай тайпаларының Қытайдан ішкі аймақтарға біртіндеп қоныс аударуының нақты мерзімін анықтау мүмкін болмаса да, эпостың таралуы дәстүрлі мерзімнен бұрын болған болуы мүмкін. Тай тайпалары жоғары деңгейде үнділенген моң және кхмер патшалықтарының шетінде қоныстанды және үнді білімінің көп бөлігін қабылдады. Бұл патшалықтар ыдыраған сайын, лао халқы Рамаяна мен Махабхарата мотивтерімен безендірілген бұрынғы индуистік храмдарға құлшылық ете бастады, мысалы, Чампасактағы Ват Фу. Алдыңғы нұсқалар басқа нұсқаларға ұқсас болды, бірақ 18-ғасырға келгенде нұсқалар толығымен жергілікті мәдениетке бейімделді. Меконг өзенінің тай тайпаларына теравада буддизмі б.з.д. VII немесе VIII ғасырларда белгілі болғанмен, қайта жанданаған теравада буддизмі 14 немесе 15 ғасырларда ғана бұрынғы анимистік, индуистік немесе махаяналық буддистік сенімдерін ығыстырды. Осымен бірге Дасаратха Джатака, ежелгі буддалық әңгіменің қалыптасуы да енгізілді. 18-ғасырға келгенде қолжазбалар лао мәдениеті мен теравада буддизміне толық бейімделді.

Діни мәні

Лаоста «Рамаяна» эпосының индуистік мәні жоғалғанмен, ол толығымен жойылған жоқ. Индра, Шива және Брахма «Пхра Рам Ксадок» ішінде кездеседі. Лао мәдениеті әрдайым ауызша және бейнелі болған, ал ауызша әңгімелерді патшалық сарайлар көбінесе күрделі би драмаларына айналдырған. Би өнеріне кхмер, тай және тіпті яван мәдениеттері ықпал еткен, сонымен қатар аздаған жергілікті ерекшеліктер де болған. «Хон» және «лахон» би драмаларындағы символизм, киім-кешек және сюжет желісі кхмер, тай және яван дәстүрлеріне жақын және олардың ықпалында. Кейбір нұсқалары бұл «Жатака» ертегісі екенін нақты айтады, ал қалғандары олай деп есептеледі. Фра Лак пен Фра Рам – ізгілік, әдеп, жомарттық және дхармаға адал өмір сүрудің бейнесі. Фа Рам Сиддхартха Гаутаманың бұрынғы өмірімен байланысты, ал оның туысы Хапманасуан (Раванна) көбінесе Будданың туысы Фра Теватхатпен немесе Будданың рухани оянуға жетудегі соңғы кедергісі Фра Манмен салыстырылады. Олардың діни білімі мен жалпы алғанда, моральдық артықшылығымен қатар, ашкөздік пен құштарлықтан құлайтындары да осыған ұқсас. Хампансуанды Мара ретінде қарастыруға болады – Будданы медитация кезінде азғыруға тырысқан дүниелік құштарлықтың символы, олардың құштарлық, билік және материалдық игіліктерді іздеуінен көрінеді. Космология мен кейбір элементтер Трипитакадан алынған, мысалы, Шиваға қатысты Индраның үлкен рөлі, Индраның жас Хапманасуанға дін және буддалық ой-пікір туралы сұрақтар қоюы. Діни маңызы бар болғанымен, ол Фра Веттің үлкен және тарихи тұрғыдан жақын «Жатака» аңыздарына және Сиддхартха Гаутаманың өмірінің жылнамаларына бағынады. «Пхра Лак Пхра Рам» да анимистік элементтер соншалықты айқын емес, бірақ оқиға Меконг өзенінің бойында орын алатынын атап өту керек. Ол – ұлы қасиетті әйел және бабалар рухы, ол Ганг өзені Үндістан үшін қаншалықты қасиетті болса, сондай қасиетті және олардың мәдениетінің бір бөлігі, судың, молшылықтың және өмірдің бейнесі. Сондай-ақ, Нага патшасы Фра Рамның әкесіне астананы Маха Тани Си Пан Фаодан (қазіргі Нонг Хай, Таиланд) өзеннің арғы жағына Чантабури Шри Саттанаққа (қазіргі Вьентьян) көшіруді ұсынған. Көптеген анимистік элементтер сияқты, Нага буддалық және индуистік ықпал еткен контексттерде де кездеседі, бірақ Нагаға табыну аймақтағы Үндістанның ықпалынан бұрын пайда болған және Лаос пен Исанның халық аңыздарында кең таралған. «Пхра Лак Пхра Рамның» ерекше нұсқасы – «Хвай Торафи» Санкхип пен Паличане су бұқасымен күресуіне ерекше назар аударады. Бұл кітапты ғибадатханада жиі оқыған, мүмкін буддизм Лао рухтарын тазарту рәсімдерін алмастыруға тырысқан, онда су бұқасын құрбан ету болған.

Мәдениет пен өнерге әсері

Лао мәдениетінде Фра Лак Фра Рамның маңыздылығы оның кең таралғандығынан көрінеді. Ол би және драма, ән, сурет, мүсін, діни мәтіндер мен қолжазбалардың тірегі болып табылады. Сонымен қатар, классикалық морлам, фольклор және ауылдық билер сияқты халық өнерінің түрлерінде де кездеседі. Лао Жаңа жылында және басқа буддалық мерекелерде сарай бишілерінің қойылымдары көрсетілген. Мәтіндер көбінесе уағыздарда оқылады. Ал осы ертегілер жергілікті халықтың аңыздары мен мифтеріне терең сіңіп кеткен. Ғибадатханалар мен сарайлар мүсіндермен, лакталған бұйымдармен, ою-өрнектермен және суреттермен безендірілген. Бөлімдер ән-би және онымен қатарғы музыкаға ұштасқан. Буддалық элементтер арқылы лаостың мораль және кармаға сенімі қайта расталады. Лао нұсқаларының бірінші жартысы Лао мемлекеттерінің, жер бедерінің және су жолдарының құрылу мифологиясын қалыптастырады, сондай-ақ мәдениетті тарату құралы болып табылады.

Мәтіндік

Органикалық заттардың ыстық, ылғалды ауа райындағы нәзік табиғатына байланысты, осы мәтіндердің көпшілігі жоғалып немесе жойылған. Дегенмен, бірнеше мәтін Лаостағы Ват Пхра Кео (Вьентьян қаласында), Ват Канг Та (Бан Бо О), Бан Наксон Тай, Бан Хом және Ват Нонг Бонда, Таиландтағы Roi Et қаласында (қазір Бангкокте сақталады) және Пномпеньдегі Вьентьян нұсқасының қолжазбасы табылған. Олардың ішінде тек Бан Хом мен Бан Наксон Тай ғана толық нұсқаларын сақтап қалған. Қазіргі таңда бар болғаны екі басылым ғана бар. Ең белгілісі – Саччиданда Сахайдың нұсқасы, ол негізінен Ват Пхра Кео нұсқасына негіделген. Ол 1973 жылы Вьентьян қаласындағы Үндістан елшілігінің демеушілігімен басылып шығарылған. Вьетнамдық ғалым Во Тху Тинь 1972 жылы Ват Канг Та қолжазбасынан бейімделген нұсқасын жариялаған, ол Вьентьян қаласындағы Ват Оуп Муонгта көрсетілген. Бұл нұсқа тым әріптеуге келгендіктен сынға ұшыраған.