Кіріспе
Клиникалық соңғы нүктелер немесе клиникалық нәтижелер – клиникалық зерттеулердегі мақсатты нәтиже құрайтын аурудың, симптомның, белгінің немесе зертханалық аномалияның пайда болуын көрсететін нәтижелер шаралары. Бұл термин сондай-ақ жеке адамды немесе ұйымды сынақтан шығаруға күшті түрткіс беретін кез келген ауруды немесе белгіні де білдіруі мүмкін, мұндай жағдайда ол гуманитарлық (клиникалық) соңғы нүкте деп аталады. Клиникалық сынақтың негізгі соңғы нүктесі – сынақ үшін жеткілікті қуаттылық есептелген соңғы нүкте. Екіншілік соңғы нүктелер – бұл сынақ үшін жеткілікті қуаттылық есептелмеген, бірақ алдын ала белгіленген қосымша соңғы нүктелер. Суррогаттық соңғы нүктелер – клиникалық соңғы нүктеге орнына қойылған нәтижелерге ие сынақ соңғы нүктелері, көбінесе клиникалық соңғы нүктені зерттеу қиын болғандықтан, мысалы, жүрек-қан тамырлары ауруынан болатын өлімнің орнына қан қысымының жоғарылауын пайдалану, мұнда себеп-салдарлық байланыстың мықты дәлелі бар.
Қолданылу аясы
Жалпы алғанда, клиникалық көрсеткіш сынақтың қызығушылық тудыратын объектілерінің құрамына кіреді. Клиникалық сынақтардың нәтижелері әдетте зерттеу кезеңінде алдын ала белгіленген клиникалық көрсеткішке жеткен қатысушылар санын, жалпы қатысушылар санымен салыстырып көрсетеді. Пациент көрсеткішке жеткеннен кейін, ол әдетте одан әрі зерттеу шараларынан шығарылады (көрсеткіш терминінің пайда болу себебі). Мысалы, жүрек ұстамасын болдырмау үшін дәрінің тиімділігін зерттейтін клиникалық сынақ кеудедегі ауыруды клиникалық көрсеткіш ретінде пайдалануы мүмкін. Сондықтан, сынаққа қатысқан кез келген пациентте сынақ барысында кеудедегі ауыру пайда болса, ол осы клиникалық көрсеткішке жеткені деп есептеледі. Нәтижелер, ақырында, кеудедегі ауыру көрсеткішіне жеткен пациенттердің үлесін, жалпы қатысушылар санымен салыстырып көрсетеді. Егер зерттеу бақылау тобын қамтыса, араласудан кейін клиникалық көрсеткішке жеткен адамдардың үлесі, бақылау тобындағы сол клиникалық көрсеткішке жеткен адамдардың үлесімен салыстырылады, бұл араласудың көрсеткіштің пайда болуын болдырмау қабілетін көрсетеді. Клиникалық сынақ әдетте сыналып жатқан емнің табыстылығын анықтайтын өлшем ретінде негізгі көрсеткішті анықтайды немесе белгілейді (мысалы, маркетингтік мақұлдауды негіздеу үшін). Негізгі көрсеткіш жалпы өмір сүру ұзақтығының (OS) статистикалық тұрғыдан маңызды жақсаруы болуы мүмкін. Сынақ сонымен қатар бір немесе бірнеше қосымша көрсеткіштерді, мысалы, прогрессиясыз өмір сүруді (PFS) анықтауы мүмкін, олар өлшеніп, орындалуы күтіледі. Сынақ сондай-ақ орындалуы аз мүмкін болатын зерттеулік көрсеткіштерді де анықтауы мүмкін.
Мысалдар
Клиникалық нәтижелер әртүрлі тәсілдер арқылы алынуы мүмкін, мысалы, мінез-құлық немесе танымдық бағалар, немесе электроэнцефалография (qEEG), МРТ, ПЭТ немесе биохимиялық биомаркерлер. Клиникалық онкологиялық зерттеулердегі жалпы нәтижелерге жергілікті рецидивтің анықталуы, аймақтық метастаздардың анықталуы, қашықтағы метастаздардың анықталуы, симптомдардың пайда болуы, ауруханаға жатқызу, ауырсынуға қажетті дәрі-дәрмектердің мөлшерінің өсуі немесе азаюы, уыттанудың басталуы, құтқарушылық химиотерапияның қажеттілігі, құтқарушылық хирургияның қажеттілігі, құтқарушылық сәулелік терапияның қажеттілігі, кез келген себептен өлім немесе аурудан өлім кіреді. Онкологиялық зерттеу жалпы өмір сүру ұзақтығына негізделуі мүмкін, әдетте, кез келген себептен өлімге дейінгі уақытты көрсетеді, немесе ауруға байланысты өмір сүру ұзақтығына, онда соңғы нүкте аурудан немесе уыттанудан өлім болып табылады. Бұл уақыт мерзімінде (өмір сүру ұзақтығы) айлармен сипатталады. Көбінесе медиана қолданылады, соның арқасында зерттеудің нәтижесі 50% қатысушы соңғы нүктеге жеткеннен кейін есептелуі мүмкін, ал арифметикалық орташаны есептеу үшін барлық қатысушылар соңғы нүктеге жеткеннен кейін ғана болады.
Аурусыз өмір сүру көрсеткіші
Аурусыз өмір сүру ұзақтығы көбінесе жергілікті ауруды емдеу нәтижелерін талдау үшін қолданылады, емдеу пациентті көрінетін аурудан құтытады, мысалы, хирургиялық араласыну немесе хирургиялық араласыну және қосымша терапия. Аурусыз өмір сүру ұзақтығында өлім емес, қайталану оқиға болып саналады. Қайталаған адамдар әлі тірі, бірақ енді аурудан азат емес. Өмір сүру қисықтарындағы барлық пациенттер өлмейтіндей, "аурусыз өмір сүру қисықтарында" барлық пациенттер қайталанбайды және қисық зерттеудің ең ұзақ бақылау мерзімінен кейін қайталанбаған пациенттерді көрсететін соңғы тұраққа ие болуы мүмкін. Пациенттер қайталағаннан кейін де біраз уақыт өмір сүретіндіктен, нақты өмір сүру қисығы аурусыз өмір сүру қисығынан жақсырақ болады.
Прогрессиясыз өмір сүру
Прогрессиясыз өмір сүру көрсеткіші көбінесе ауырған ауруды емдеу нәтижелерін талдау үшін қолданылады. Прогрессиясыз өмір сүрудегі оқиға – аурудың нашарлауы немесе прогрессияға ұшырауы, немесе науқастың кез келген себептен қайтыс болуы. Прогрессияға дейінгі уақыт – бұл ауру прогрессияға ұшырамас бұрын қайтыс болған науқастарды ескермейтін ұқсас көрсеткіш.
Жауап беру ұзақтығы
Жауап ұзақтығы кейде аурудың прогрессиялық сатысындағы емдеу нәтижелерін талдау үшін қолданылады. Оқиға – аурудың прогрессиясы (қайталануы). Бұл көрсеткіш пациенттердің белгілі бір тобын іріктеуді қажет етеді. Ол жауап берген пациенттердегі жауаптың ұзақтығын өлшейді. Жауап бермеген пациенттер бұл есепке алынбайды.
Жалпы өмір сүру көрсеткіші
Жалпы өмір сүру кез келген себеппен болатын өлімге негізделген, тек емделіп жатқан аурудан ғана емес. Сондықтан, ол емдеудің қосымша әсерлерінен туындаған өлімді және қайталағаннан кейін өмір сүруге тигізетін әсерді де қамтиды.
Уытты заттардан өлім-жітім көрсеткіші
Жалпы өмір сүру көрсеткішінен айырмашылығы, ол кез келген себептен немесе емделіп жатқан аурудан туындаған өлімге негізделген, токсикалық өлім көрсеткіші емнің өзіне тікелей байланысты болатын өлімдерді ғана есепке алады. Клиникалық сынақтар көбінесе токсикалық өлім оқиғалары болғанда тоқтатылатындықтан, бұл көрсеткіштер көбінесе төмен немесе нөлдік болады. Химиялық терапияда да жалпы көрсеткіш әдетте бір проценттен кем болады. Дегенмен, жүйелі түрде мәйіттерді саралаудың болмауы ем салдарынан болатын өлімдер туралы білімімізді шектейді.
Адамгершілікке негізделген қорытынды
Адамгершілік шектеу – бұл сынақтағы (мысалы, тәжірибелік жануар) бір тірі организмдегі ауырсыну және/немесе қиындық тоқтатылатын, азайтылатын немесе жеңілдетілетін нүкте. Мұндай шектеуге жету үшін жануарды адамгершілікпен өлтіру, ауыртпалық процедураны тоқтату немесе ауырсынуды және/немесе қиындықты басатын ем беру сияқты шаралар қолданылуы мүмкін. Сынаққа қатысушының мұндай шектеуге жеткені сынақтың мақсатты нәтижесіне толық қол жеткізбей тұрып, сынақтан шығу қажеттілігін тудыруы мүмкін.
Суррогат соңғы нүкте
Суррогаттық соқыр көрсеткіш (немесе маркер) – нақты емнің әсерін бағалайтын, шын клиникалық соқыр көрсеткішпен байланысты болуы мүмкін, бірақ міндетті түрде сенімді байланысы жоқ өлшем. Ұлттық денсаулық институттары (АҚШ) суррогаттық соқыр көрсеткішті «клиникалық соқыр көрсеткіштің орнын басатын биомаркер» деп анықтайды.
Бірлескен қорытынды
Кейбір зерттеулер біріктірілген соңғы нүктенің (endpoint) жиілігін қарастырады, ол әртүрлі нәтижелерді бір топқа біріктіре алады. Мысалы, жоғарыда аталған жүрек шабуы зерттеуінде кеудедегі ауыру, миокард инфарктісі немесе өлімнің біріктірілген соңғы нүктенің жиілігі туралы хабарлама берілуі мүмкін. Біріктірілген соңғы нүктеге негізделген қатерлі ісік зерттеуінің мысалы – аурудан таза өмір сүру (DFS); сынаққа қатысушылардың өлімі немесе кез келген рецидивтің анықталуы соңғы нүктені құрайды. Жалпы емдеудің пайдалылығы – қатерлі ісіктерді зерттеудегі көп өлшемді біріктірілген соңғы нүктенің мысалы. Адамгершілік соңғы нүктелерге қатысты, біріктірілген соңғы нүкте аурудың, симптомдардың, белгілердің немесе зертханалық аномалиялардың жеткілікті жиынтық деңгейіне жеткен кезде араласуға түрткіс беретін шекті құрауы мүмкін.
Жауап беру деңгейі
Жауап деңгейі – емнің белгілі бір әсерін көрген пациенттердің пайызы; мысалы, емнен кейін ісік кішірейеді немесе жоғалады. Қатерлі ісіктерді емдеудің клиникалық сынақтарында нәтиже ретінде қолданылғанда, бұл көбінесе объективті жауап деңгейі (ОЖД) деп аталады. FDA-ның ОЖД анықтамасы бойынша, бұл "алдын ала белгіленген мөлшерде және белгілі бір уақыт аралығында ісігінің көлемі азайған пациенттердің үлесі" болып табылады. Әр сынақ, қандай ауру немесе жағдай болмасын, емге немесе араласуға толық жауап (ТЖ) немесе ішінара жауап (ІЖ) деп саналатынын анықтай алады. Сондықтан, сынақтар толық жауап деңгейі және ТЖ мен ІЖ-ді қамтитын жалпы жауап деңгейі туралы мәліметтер береді. (Мысалы, қатты ісіктердегі жауапты бағалау критерийлері, кішкентай клеткалы карциноманың емделуі және иммунотерапия үшін иммундық жауап критерийлеріне қараңыз.)
Бірқалыптылық
Әртүрлі зерттеулер бір тақырыпты қарастырғанда көбінесе бірдей нәтижелерді бағаламайды, осыдан зерттеулер жиынтығын қарағанда клиникалық маңызы бар қорытынды жасау қиын болады. "Әйелдер денсаулығының негізгі нәтижелері" (CROWN) жобасы – нәтижелерді стандартизациялауға бағытталған бір әрекет.