Кіріспе
Тілдік диалекттерді ғылыми зерттеу Диалектология (грекше διάλεκτος, диалектос, "сөйлеу, диалект"; және λογία, logia) – тілдік диалекттерді ғылыми зерттеу саласы. 19 ғасырда тарихи лингвистиканың бір бөлімі болған диалектологияны бүгінде кейбір мамандар социолингвистиканың тармағы деп есептейді. Ол тілдегі өзгерістерді, негізінен географиялық таралуға және оған байланысты ерекшеліктерге сүйене отырып зерттейді. Диалектология екі жергілікті диалекттің ортақ түбінен қалай дамитынын және синхрондық айырмашылықтарды зерттейді. Диалектологтар аймақтық жерлерге тән грамматикалық, лексикалық және фонетикалық ерекшеліктерді анықтауға баса назар береді. Сондықтан олар ұзақ жылдар бойы белгілі бір аймақта тұрған халықтармен қатар, жаңа аймақтарға өз тілдерін әкелген көшпенділерді де зерттейді (қараңыз: Тілдік байланыс). Диалектологияда зерттелетін маңызды ұғымдарға тілдер мен диалекттерді ажыратудағы өзара түсіністік мәселесі, екі диалектінің әртүрлі мақсаттарда қолданылуы (диглоссия), түрлі деңгейдегі түсініктікке ие диалекттерден тұратын диалекттік континуум және бір тілдің бірнеше стандартты нұсқаларының болуы (плюрицентризм) жатады. Ханс Курат пен Уильям Лабов осы саланың белгілі зерттеушілерінің қатарында.
Dialectology (from Greek διάλεκτος, dialektos, "talk, dialect"; and λογία, logia) is the scientific study of linguistic dialect. In the 19th century a branch of historical linguistics, dialectology is today by some considered a sub field of sociolinguistics. It studies variations in language based primarily on geographic distribution and their associated features. Dialectology deals with such topics as divergence of two local dialects from a common ancestor and synchronic variation. Dialectologists are ultimately concerned with grammatical, lexical and phonological features that correspond to regional areas. Thus they usually deal not only with populations that have lived in certain areas for generations, but also with migrant groups that bring their languages to new areas (see language contact). Commonly studied concepts in dialectology include the problem of mutual intelligibility in defining languages and dialects; situations of diglossia, where two dialects are used for different functions; dialect continua including a number of dialects of varying intelligibility; and pluricentrism, where a single language has two or more standard varieties. Hans Kurath and William Labov are among the most prominent researchers in this field.
Ағылшын тілінің диалектілері
Лондонда 12-ші ғасыр деректерінде тіркелген әртүрлі диалекттерге қатысты пікірлер айтылды, ал 19-шы ғасырда көптеген диалектілік сөздіктер (көбінесе сөздік қорға назар аударатын) жарияланды. Филологтар сөздердің ертерек пішіндерін сақтап қалғандықтан диалектілерді де зерттейтін. Институт Университеттегі бюджет қысқартуларына байланысты 1983 жылдың қыркүйегінде жабылды, бірақ оның диалектологиялық зерттеулері қазір арнайы жинаққа, Лидс Жергілікті Мәдениет Мұрағатына, университеттің Бротхертон кітапханасында сақталған. Осы салаға деген қызығушылықтың өзгеруі нәтижесінде социолингвистика пайда болды, ол диалектология мен әлеуметтік ғылымдардың қосындысы. Алайда, Грэм Шоррокс диалектологияда әрқашан әлеуметтанулық элемент болғанын және социолингвисттердің көптеген қорытындылары (мысалы, жыныс, әлеуметтік топ және жас арасындағы байланыстар) дәстүрлі диалектологтардың бұрынғы жұмыстарында кездесетінін айтты. АҚШ-та Ханс Курат 1930 жылдары АҚШ Тілдік Атласын жасауды бастады, ол елдің аймақтарының терең диалектологиялық зерттеулерінен тұруы тиіс еді. Олардың алғашқысы – «Жаңа Англия Тілдік Атласы» 1939 жылы жарық көрді. Кейіннен сол жоба бойынша Орта Атлантика және Оңтүстік Атлантика штаттары, Солтүстік Орталық штаттар, Жоғарғы Орта Батыс, Рокки таулары штаттары, Тынық мұхиты жағалауы және Персика шығанағы штаттары үшін зерттеулер жарияланды немесе жоспарланды, бірақ деректерді толық өңдеуге қажетті үлкен жұмыс көлеміне байланысты бұл зерттеулерге аз мән берілді. Кейінгі кездегі американдық диалектологияның ауқымды және ықпалды зерттеулеріне 1960 жылдары жиналған деректерге негізделген және 1985-2013 жылдар аралығында жарияланған «Америкалық аймақтық ағылшын тілінің сөздігі» (лексикаға назар аударатын); және 1990 жылдары жиналған деректерге негізделген және 2006 жылы жарық көрген «Солтүстік Америка ағылшын тілінің атласы» (айтылуға назар аударатын) кіретін еді.
Француз тілінің диалектілері
Жюль Гиллирон 1880 жылы Швейцариядағы 25 француз тілді мекеннің лингвистикалық атласын жариялады. 1888 жылы Гиллирон Гастон Паристің француз тілінің диалекттерін зерттеуге жасаған шақыруына жауап берді, бұл диалекттер жақын арада стандартты француз тілімен ығыстырылуы мүмкін еді, және «Францияның тілдік атласы» (Atlas Linguistique de la France) жобасын ұсынды. Атлас бойынша негізгі далалық жұмысты Эдмонд Эдмонт жүргізді, ол Франция, Бельгия, Швейцария және Италияның француз тілінде сөйлейтін аймақтарындағы 639 ауылдық жерді зерттеді. Сұрақнама бастапқыда 1400 сұрақтан тұрды, бірақ кейіннен 1900-нан асып кетті. Атлас 1902-1910 жылдар аралығында 13 томдық болып жарық көрді.
Неміс тілінің диалектілері
Германиядағы алғашқы салыстырмалы диалектілерді зерттеуі 1821 жылы Иоганн Андреас Шмеллердің «Бавария диалектілері» еңбегі болды, оған тіл білімі атласы да кірді. 1873 жылы Л. Либих есімді пастор Эльзастың неміс тілінде сөйлейтін аймақтарын фонология мен грамматикаға қатысты пошта арқылы сауалнама жіберіп зерттеді. Ол өз зерттеулерін жариялаған жоқ. 1876 жылы Эдуард Сиверс «Фонетика элементтері» атты еңбегін жариялады, сондай-ақ ғалымдар тобы неограммария мектебін құрды. Бұл тіл біліміндегі жұмыс неміс тілді елдердегі диалектологияны қамтыды. Сол жылы Йост Винтеллер Швейцарияның Глар кантонындағы Керенцен диалектісі туралы монография жариялады, ол жеке диалекттер туралы монографиялардың үлгісіне айналды. Сондай-ақ 1876 жылы Марбургте тұратын Дюссельдорфтан шыққан жас мектеп кітапханашысы Георг Венкер Солтүстік Германияға пошта арқылы сауалнамалар жіберді. Бұл сауалнамаларда стандартты неміс тілінде жазылған сөйлемдердің тізімі болды. Бұл сөйлемдер жергілікті диалектіге аударылып, диалектілік ерекшеліктерді көрсетті. Кейіннен ол өз жұмысын бүкіл Германия империясына, соның ішінде жойылған диалекттерге дейін кеңейтті, себебі ол аумақтар Германиядан шығып кеткен. Венкердің еңбегі кейіннен Марбург университетіндегі Deutscher Sprachatlas-қа айналды. 1911 жылы Венкер қайтыс болғаннан кейін Фердинанд Вреде жұмысты жалғастырды, ал кейіннен сауалнамалар Австрия мен Германияны да қамтыды.
Итальян және корсика тілдерінің диалектілері
Итальян диалектілерін алғаш рет Данте Алигьери XIV ғасырдың басындағы "De vulgari eloquentia" атты еңбегінде қарастырған. Италиядағы ғылыми диалектологияның негізін қалаушы Гразиадио Исаия Асколи болды, ол 1873 жылы Клементе Мерло 1924 жылы құрған "L'Italia dialettale" журналымен қатар, әлі күнге дейін қызмет ететін "Archivio glottologico italiano" журналын іске қосты. Франциядағы жұмысын аяқтағаннан кейін Эдмонд Эдмонт "Atlas Linguistique de la Corse" үшін Корсиканың 44 аймағын зерттеді. Француз атласының екі шәкірті Карл Яберг және Якоб Юд "Sprach und Sachatlas Italiens und der Südschweiz" арқылы Италия мен Оңтүстік Швейцариядағы итальян диалектілерін зерттеді. Бұл зерттеу АҚШ-тағы Ханс Кураттың жұмысына ықпал етті.
Шотланд және гэль тілдерінің диалектілері
Шотландияның тілдік зерттеуі 1949 жылы Эдинбург университетінде басталды. Зерттеудің бірінші бөлігі шотланд төмендіктеріндегі, Шетланд аралдарындағы, Оркней аралдарындағы, Солтүстік Ирландиядағы және Англияның ең солтүстік екі графтығы – Камберленд (кейін Камбрияға біріктірілген) және Нортумберлендтегі шотланд диалектілерін зерттеді. 1975-1985 жылдар аралығында нәтижелердің үш томы жарияланды. Екінші бөлім шотланд таулы аймағы мен Батыс аралдарындағы гэль тілінің диалектілерін, соның ішінде гэль және ағылшын тілдерінің аралас қолданылуын зерттеді. Нәтижелер 1994-1997 жылдар аралығында Cathair Ó Dochartaigh есімімен бес томдық серияда жарияланды.
Деректерді жинау әдістері
Аймақтық диалекттер туралы мәліметтерді жинау және оларды қайдан алуға болатынын анықтау үшін әртүрлі әдістер қолданылады. Диалектілерді зерттеудің алғашқы кезеңдері аймақтық диалекттердің ең консервативті нысандарын құжаттауға бағытталған, олар басқа диалекттермен араласу немесе өзгерістерге ұшырағанда ең аз бұзылған. Соңғы уақытта диалектологияда өңірлерді бір-бірінен ерекшелендіретін тілдік жаңалықтарға қызығушылық артты, нәтижесінде қалалық орталықтардағы жас сөйлеушілердің тіліне көбірек назар аударылатын болды. Алғашқы диалектологиялық зерттеулердің кейбірі ақпарат берушілерден олардың диалектілерінің ерекшеліктері туралы мәлімет беруді сұраған жазбаша сауалнамаларды пайдаланды. Бұл әдістеме соңғы онжылдықтарда қайта жанданды, әсіресе онлайн сауалнамалардың қолжетімділігі арқасында, зерттеушілерге аз шығынмен көптеген ақпарат берушілерден деректер жинауға мүмкіндік берді. 20 ғасырдағы диалектілерді зерттеулер негізінен деректерді жинау үшін бетпе-бет сұхбаттар мен сауалнамаларды қолданды. Сауалнамалардың екі негізгі түрі бар: тікелей және жанама. Тікелей әдісті қолданатын зерттеушілер ақпарат берушіге нақты жауап беруді талап ететін және лексикалық және/немесе фонетикалық ақпаратты жинауға бағытталған сұрақтар жиынтығын ұсынады. Мысалы, тіл білімі маманы субъектіден әртүрлі заттардың атауларын сұрауы немесе одан белгілі бір сөздерді қайталауын сұрауы мүмкін. Жанама сауалнамалар көбінесе ашық және тікелей сауалнамаларға қарағанда толтыруға көбірек уақыт кетеді. Бұл әдісті қолданатын зерттеуші субъектімен отырып, белгілі бір тақырыпта әңгіме бастайды. Мысалы, ол субъектіге шаруашылық жұмысы, тағам және тамақ дайындау немесе басқа да тақырыптар туралы сұрақтар қоюы мүмкін және субъект берген ақпараттан лексикалық және фонетикалық ақпарат жинауы мүмкін. Зерттеуші сөйлемді бастап, оны аяқтауды сұрауы немесе нақты жауапты талап етпейтін сұрақ қоюы мүмкін, мысалы: «Бұл жердегі ең көп таралған өсімдіктер мен ағаштар қандай?» Әлеуметтік-тіл біліміндегі сұхбаттар да диалектологиялық мақсаттар үшін қолданылуы мүмкін, онда ақпарат берушілер ұзақ мерзімді ашық әңгімелесуге қатысады, бұл оларға жергілікті стильде көп көлемде сөйлеуге мүмкіндік береді. Лексикалық, фонетикалық және морфологиялық айырмашылықтарды оңай анықтауға болады, бірақ синтаксистік айырмашылықтарға қатысты ақпаратты жинау әлдеқайда қиын. Тағы бір мәселе – ақпарат берушілер ұялуы мүмкін және диалектілік ерекшеліктерді қолданудан тартынуы мүмкін. Зерттеушілер диалектіде толық немесе ішінара жазылған кітаптардан тиісті үзінділерді жинауы мүмкін. Басты кемшілік – материалдың шынайылығын тексеру қиын болуы мүмкін. Әлемнің көптеген қоғамдарында әртүрлі деңгейде диглоссия кең таралған.
Диалектілік континуум
Диалектілік континуум – географиялық жағынан жақын орналасқан диалекттердің өзара түсіністік болатын, бірақ диалекттер арасындағы қашықтық артқан сайын түсіністік деңгейінің төмендеп бара жатқан диалекттер желісі. Мысалы, голланд-неміс диалектілік континуумын қарастырайық. Бұл екі әдеби тіл стандарты бар диалекттердің кең желісі. Стандартты голланд және стандартты неміс тілдерінің өзара түсіністік деңгейі шектеулі болғанымен, оларды диалекттер тізбегі байланыстырады. Бірнеше ғасыр бойы стандартты тілдердің (әсіресе Солтүстік Германияда, тіпті бүгін де бастапқы диалекттер тірі қалу үшін күресіп жатыр) ықпалына байланысты континуум бойындағы географиялық жағынан жақын диалекттер арасында толық түсіністік үзілістерінің саны көбейді, бірақ бұрын мұндай үзілістер дерлік болған емес. Роман тілдері – галисиан/португал, испан, сицилия, каталан, окситан/прованс, француз, сардиния, румын, романш, фриуль, басқа итальян, француз және иберо-роман диалектілері және т.б. – өзара түсіністік деңгейі әртүрлі болатын тағы бір белгілі континуумды құрайды. Герман және роман тілдік континуумдарында «диалект» терминінің қатынастық мәні жиі дұрыс түсінілмейді және бүгін азшылық тілдерін қолдауға қатысты Еуропалық Одақтың директиваларын іске асыруда қиындықтар тудырады. Бұл Италияда ең айқын байқалады, онда халықтың бір бөлігі әлі күнге дейін үйде және жұмыста негізгі қарым-қатынас құралы ретінде жергілікті тілді («диалект») қолданады. Қиындықтар терминологиялық шатасудан туындайды. Көбінесе итальян диалектілері деп аталатын тілдерді итальян тілінің варианттары емес, итальян тілімен бір туыс роман тілдері деп қарастыру керек, олар дұрысымен «аймақтық итальян» деп аталады. «Итальян диалектісі» деген атау көбінесе тілдік емес, геосаяси мағынаға ие: мысалы, болонья және неаполитан тілдері итальян диалектілері деп аталады, бірақ олар итальян және испан тілдерінен де аз ұқсайды. Егер «италиялық диалект» дегенді «италиялық тілдің диалектісі» деп түсінсе, «италиялық жерде сөйленетін азшылық тілі», яғни роман тілдері желісінің бір бөлігі деген мағынаны білдірмейінше, қате түсініктер туындауы мүмкін. Мысалы, Венецияның жергілікті роман тілі итальян тілімен туыс, бірақ фонология, морфология, синтаксис және лексика жағынан ұлттық тілден мүлдем ерекшеленеді және ұлттық тілдің туындысы немесе түрі емес. Венеция тілін географиялық және типологиялық тұрғыдан итальян диалектісі деп айтуға болады, бірақ ол итальян тілінің диалектісі емес.
"Abstand" және "Ausbau" тілдер жүйесі
Хайнц Клосс әзірлеген бір аналитикалық парадигма абстанд және аусбау тілдері аясы ретінде белгілі. Ол континенттік Еуропа лингвистерінің арасында кең таралды, бірақ ағылшын тілді елдерде, әсіресе лингвист емес адамдардың арасында осылай танымал емес. Көптеген мүмкін парадигмалардың бірі болғанымен, оның артықшылығы – оны тәжірибелі лингвистер сөйлеудің түрлерін талдау және жіктеу үшін арнайы құрастырған, сондай-ақ "тіл" және "диалект" сияқты мағыналық жүктемесі бар сөздерді аусбау тілі мен абстанд тілі неміс терминдерімен алмастырудың қосымша пайдасы бар, бұл сөздер (әлі) саяси, мәдени немесе эмоционалдық коннотациялармен салмақталмаған.