Кіріспе
Тілді әлеуметтік семиотикалық жүйе ретінде қарастыратын тәсіл. Жүйелік функционалдық лингвистика (ЖФЛ) – функционалдық лингвистиканың тіл біліміне қатысты тәсіл, ол тілді әлеуметтік семиотикалық жүйе ретінде қарастырады. Оны Майкл Холлидей жасаған, ол жүйе туралы түсінікті өзінің ұстазы Дж.Р. Фирттен алды (Холлидей, 1961). Фирт жүйелердің құрылымға бағынышты мүмкіндіктерді білдіретінін ұсынды; Холлидей таңдауды құрылымнан «босатып», оны ЖФЛ-дің орталық ұйымдастыру өлшеміне айналдырды. Техникалық тұрғыдан алғанда, көптеген тілдік сипаттама тәсілдері құрылымды және синтагматикалық осьті бірінші орынға қойса, ЖФЛ парадигматикалық осьті өзінің бастапқы нүктесі ретінде қабылдайды. Жүйелік, тілдің қалай жұмыс істейтінін түсінуде Сассюрдың «парадигмалық осін» ерекше атап көрсетеді. Холлидей үшін негізгі теориялық қағида – кез келген коммуникациялық әрекет таңдауды қамтиды. Тіл – бәрінен бұрын жүйе; ЖФЛ кез келген тілдегі қол жетімді таңдауларды «жүйелік желі» құралын пайдаланып картаға түсіреді. Функционалдық – тілдің тілдік жүйе қызмет етуі тиіс функциялардың ықпалымен дамығанын көрсетеді. Функциялар тілдің құрылымы мен ұйымдастырылуына барлық деңгейде із қалдырды деп есептеледі, бұл метафункциялар арқылы жүзеге асырылады. Метафункция ЖФЛ-де «функционалдық шеңберді жүйелер бойынша ұйымдастыру» ретінде ерекше анықталады, яғни таңдаулар. Бұл Диктің функционалдық грамматикасы (ФГ, немесе қазір көбінесе функционалдық дискурстық грамматика деп аталатын) және рольдік және анықтамалық грамматика сияқты басқа «функционалдық» тәсілдерден маңызды айырмашылық. Сандардың шатасуын болдырмау үшін, «функционалдық грамматика» немесе «функционалдық лингвистика» емес, толық атауы – «жүйелік функционалдық лингвистика» қолданылады. Холлидей үшін барлық тілдерде үш метафункция бір мезгілде жасалады: біреуі сыртқы және ішкі шындықты, сондай-ақ құбылыстар арасындағы логикалық қатынастарды (идеялық) құрады; екіншісі әлеуметтік қатынастарды (адамдар арасындағы қарым-қатынастарды) жүзеге асырады; ал үшіншісі осы екі функцияны мәтін (текстуалдық) құру үшін үйлестіреді.
Systemic functional linguistics (SFL) is an approach to linguistics, among functional linguistics, that considers language as a social semiotic system. It was devised by Michael Halliday, who took the notion of system from J. R. Firth, his teacher (Halliday, 1961). Firth proposed that systems refer to possibilities subordinated to structure; Halliday "liberated" choice from structure and made it the central organising dimension of SFL. In more technical terms, while many approaches to linguistic description place structure and the syntagmatic axis foremost, SFL adopts the paradigmatic axis as its point of departure. Systemic foregrounds Saussure's "paradigmatic axis" in understanding how language works. For Halliday, a central theoretical principle is then that any act of communication involves choices. Language is above all a system; SFL maps the choices available in any language variety using its representation tool of a "system network". Functional signifies the proposition that language evolved under pressure of the functions that the language system must serve. Functions are taken to have left their mark on the structure and organisation of language at all levels, which is achieved via metafunctions. Metafunction is uniquely defined in SFL as the "organisation of the functional framework around systems", i. e., choices. This is a significant difference from other "functional" approaches, such as Dik's functional grammar (FG, or as now often termed, functional discourse grammar) and role and reference grammar. To avoid confusion, the full designation—systemic functional linguistics—is typically used, rather than functional grammar or functional linguistics. For Halliday, all languages involve three simultaneously generated metafunctions: one construes experience of our outer and inner reality as well as logical relations between phenomena (ideational); another enacts social relations (interpersonal relations); and a third weaves together these two functions to create text (textual—the wording).
Көп өлшемді семиотикалық жүйе
Галлидейдің лингвистикадағы жұмысының бастауында "тіл қалай жұмыс істейді?" деген қарапайым сұрақ тұрды. Мансап жолы бойында ол тілдің табиғатын әлеуметтік-семиотикалық жүйе ретінде зерттеді, яғни адамдық өзара әрекеттесудің көптеген және үнемі өзгеріп отыратын жағдайларында мағынаны қамтамасыз ететін құрал ретінде. 2003 жылы ол өзінің теориясының жинақталған принциптерін баяндаған мақаласын жариялады, ол көптеген тілдік мәселелермен айналысқанда қалыптасқан. Ол бұл принциптердің "осы айналыстардың нәтижесінде пайда болғанын", әртүрлі мәселелерді шешуге тырысқанда туындағанын жазды, мысалы, әдеби талдау және машиналық аударма сияқты. Осылайша, Галлидей адам тілінің кез келген жағдайына қолданылатын лингвистикалық теория мен сипаттаманы жасауға тырысты. Оның теориясы мен сипаттамалары осы принциптерге негізделген, себебі олар адам тілінің күрделілігін түсіндіруге қажет. Барлығы бес принцип бар:
Парадигмалық өлшем: Мағына – таңдау, яғни қолданушылар "басқа таңдаулардың ортасында пайда болатын таңдаулардан" таңдайды және "тілдің күші өзара байланысты таңдаулардың үлкен желісі ретінде ұйымдастырылуында жатыр". Мұнда Ферт пен Галлидей жүйелерді толық нысан мен толық мән емес, олардың ерекшеліктері арқылы іске асырылатын мәндік опциялардың қарама-қайшылықтары ретінде сипаттады, мұнда опциялар толық нысан мен толық мән емес, олардың ерекшеліктері болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, тілдік жүйелер формальды ерекшеліктердің, яғни құрылым ерекшеліктерінің негізін құрайды. Мұнда ең жалпы лингвистикалық жүйе – ересек адамдардың тілі, себебі ол адамдардың ағылшын, қытай, испан немесе басқа тілдерде сөйлеуін таңдау мүмкіндіктерінің жүйесі. Осы мағынада тіл – бұл жүйе ("тіл жүйесі"), тек Хелмслев ұсынғандай ғана емес, сонымен қатар таңдаулар жүйесі. Осы контексте Джей Лемке адам тілін ашық, динамикалық жүйе ретінде сипаттайды, ол адам тектерімен бірге дамиды. Жүйелік тұрғысынан қарағанда, грамматикалық немесе басқа тілдік ерекшеліктер опциялар жиынтығы ретінде сипатталғанда жақсы түсініледі. Галлидейдің айтуынша, "грамматикалық сипаттаманың ең абстрактілі категориялары – жүйелер және олардың опциялары (жүйелік ерекшеліктер). Жүйелік грамматика басқа функционалдық грамматикалардан (және барлық формальды грамматикалардан) парадигмалық екендігімен ерекшеленеді: жүйе – бұл баламалы ерекшеліктердің парадигмалық жиынтығы, егер кіру шарты орындалса, олардың біреуін таңдау қажет". Жүйе – Галлидейдің тіл туралы алғашқы теориялық жұмысының маңызды бір бөлігі болды. Ол оны грамматика теориясының төрт негізгі категориясының бірі деп санады – қалғандары бірлік, құрылым және класс. Жүйелік категория "бірқатар ұқсас оқиғалардың ішінде біреуінің екіншісінен гөрі пайда болуын" түсіндіру үшін қолданылды. Сол кезде Галлидей грамматиканы "жабық жүйелер жұмыс істейтін тілдік форманың деңгейі" деп түсіндірді. Тілге жүйелік көзқарас қалыптастыру арқылы жүйелі функционалдық лингвистика ғылымдағы атомдық көзқарасқа қарсы 20 және 21 ғасырлардағы жалпы реакцияның бір бөлігі болды, онда зерттелетін құбылыстың кішкентай компоненттерінде мән ізделеді. Жүйелік ойлауда зерттеу нысаны теорияда қарастырылған басқа бірліктермен байланысы арқылы анықталады. Жүйелі функционалдық лингвистикада бұл тринокулярлық перспектива деп аталады. Осылайша, сипаттамалық категорияны үш тұрғыдан қорғау керек: жоғарыдан ("бұл не құрайды?" "қолданылу контексінде қандай әсер етеді?"), төменнен ("бұл функция қалай іске асырылады?") және айналасынан ("жанында тағы не бар?" "бұл ненің басқа нәрселерімен байланысады?"). Бұл жүйелі функционалдық лингвистикаға күрделі жүйелерді зерттеуге жақындық береді.
Paradigmatic dimension: Meaning is choice, i. e. users select from "options that arise in the environment of other options", and that "the power of language resides in its organisation as a huge network of interrelated choices" In their case, system does not stand for a list of signifying forms corresponding to a list of signified values. Instead, Firth and Halliday described systems as contrasting options in value realised by contrasting options in form where the options are not the entire form and the entire value but features thereof. In this sense, linguistic systems are a background for formal features, i. e. features of structure. Here, the most general linguistic system is human adult language itself since it is a system of options whereby humans choose whether to speak in English, in Chinese, in Spanish or in another variety of language. In this sense, language is a system ("the system of language") not only as proposed by Hjelmslev., but also as a system of options. In this context, Jay Lemke describes human language as an open, dynamic system, which evolves together with the human species. In this use of system, grammatical or other features of language are best understood when described as sets of options. According to Halliday, "The most abstract categories of the grammatical description are the systems together with their options (systemic features). A systemic grammar differs from other functional grammars (and from all formal grammars) in that it is paradigmatic: a system is a paradigmatic set of alternative features, of which one must be chosen if the entry condition is satisfied." System was a feature of Halliday's early theoretical work on language. He considered it one of four fundamental categories for the theory of grammar—the others being unit, structure, and class. The category of system was invoked to account for "the occurrence of one rather than another from among a number of like events". At that time, Halliday defined grammar as "that level of linguistic form at which operate closed systems". In adopting a system perspective on language, systemic functional linguistics have been part of a more general 20th and 21st century reaction against atomistic approaches to science, in which an essence is sought within smaller and smaller components of the phenomenon under study. In systems thinking, any delineated object of study is defined by its relations to other units postulated by the theory. In systemic functional linguistics, this has been described as the trinocular perspective. Thus a descriptive category must be defended from three perspectives: from above ("what does it construe?" "what effect does it have in a context of use? "), below ("how is this function realised?") and round about ("what else is in the neighbourhood?" "what other things does this thing have to interact with?"). This gives systemic functional linguistics an affinity with studies of complex systems.
Жүйелік лингвистикадағы жүйелік желі
Жүйелік термині адам тілдерін сипаттауда қолданылатын жүйелік желілермен байланысты. Жүйелік желілер олар қолданылатын тілдік жүйенің әр деңгейіндегі таңдау мүмкіндіктерін көрсетеді. Лексикограмманың жүйелік желілері жүйелі функционалдық грамматиканы құрайды. Жүйелік желі – тілдік нұсқаның қолданылуы мүмкін нұсқалар жиынтығын сипаттауға арналған теориялық құрал; ол абстрактілі таңдауды көрсетеді және нақты таңдау ұғымына сәйкес келмейді, сондай-ақ психологиялық тұжырымдар жасамайды. Формальды түрде жүйелік желілер формальды тор теориясындағы тор түрлерімен сәйкес келеді, бірақ олар кейде ағын диаграммалары немесе бағытталған шешім ағаштары деп жаңылыс түсініледі. Мұндай бағыттылық әрқашан жалпы ұғымның нақты іске асырылуының қасиеті болып табылады және мысалы, есептеу модельдеуінде тиімділік үшін жасалуы мүмкін. Жүйелік желілер көбінесе көптеген мұрагерліктерді және "бір уақытта" жүйелерді немесе таңдауларды қолданады, осылайша өте кең сипаттамалық кеңістіктерді құруға мүмкіндік береді.