Кіріспе

Отбасы діни қызметкері
Раджастханда кездесетін қауым

Пурахита индуистік контексте Веда дінінің рухани қызметкерлерінің ішіндегі капеллан немесе отбасылық діни қызметкерді білдіреді. Таиланд пен Камбоджада бұл патшалық капелландарына сілтеме жасайды.

Этимология

Пурохита сөзі санскрит тілінен шыққан, онда пура – "алды", ал хита – "орналасқан" деген мағына береді. Бұл сөз "пастор" емес, "жұбын" (священник) мағынасындағы пандит сөзімен синоним ретінде қолданылады. Тирта пурохита – қасиетті өзендер мен көлдердің жағасында отырып, индуист отбасыларының ата-бабалары туралы мыңдаған жылдар бойы жазбаларды сақтап келген пурохиталар. Пурохита үй шаруашылығының жұбынына да қатысты.

Білім

Үндістанда брахман варнасының сауатты ер адамдары, пурохита болуға ниеттенетіндер, теориялық және практикалық білімді аграхарамдармен байланысты Веда мектептерінде арнайы оқыту алады. Бұл мектептер, Чола және Паллава сияқты әулеттер тарихи түрде шаплондарды ұстау үшін патшалық үсыныстар арқылы мұраға қалдырған. Шындығында, яджна және ягади рәсімдерін орындау үшін арнайы дайындық қажет. Ол үшін Веда білімі қажет. Осы рәсімдерді үйрену үшін, адамдар танымал ғибадатханаларда сарайлықтар ретінде орналасуы керек. Тирупати, Симхачалам немесе Чатхапурам Аграхарам сияқты ғибадатханалар болашақ пурохиталарға білім беру үшін Веда мектептерін ұйымдастырады. Чатхапурам Аграхарам Калпатиде орналасқан. Сонымен қатар, көрнекті ғалымдардың шәкірттері болып, кейбіреулер гурулардың дәстүрімен осы білімді алады. Оқу міндетті түрде күнделікті дұғаның – Сандхьяванданамның ырғағымен жүзеге асырылады. Үміткерлер бірінші кезекте Вигнешвара пуджасына оқытылады. Ән салу және уағыз айту да оқыту процесінің бір бөлігі болып табылады. Бұл бастапқы оқытуға кем дегенде бір жыл уақыт кетеді. Содан кейін, өткел қадамдарының – Шодаша рәсімдерінің кең ауқымын үйренуге тағы бес-сегіз жыл қажет.

Міндеттер

Пурохитаның міндеті – демеушінің пайдасына ырымдар немесе яджня және ашвамедха сияқты Ведалық құрбандықтарды орындау. Веда дәуірінен бастап құрбандықтың демеушісі немесе яджамана тек қана қатысушы болған, ал хотр немесе брахман оның орнын ритуалда бастан кешірген. Осылайша, орынбасарлық пурохитаның (сөзбе-сөз айтқанда, "алдыңғы қатарға қойылған адам") маңыздылығының артуына бастама берді. Пурохита демеушісінің атынан құрбандықтар шалған, сонымен қатар оның үшін басқа да тұрмыстық (грихья) рәсімдерді де өткізген. Пурохита демеушісі үшін "оның үшін шомылу немесе ораза ұстауға дейін" делдалдық жасай алады, және пурохита белгілі бір жағдайларда отбасының мүшесіне айналады. Пурохита – дәстүрлі түрде патшалық әулетке, ақсүйек отбасыға, отбасылар тобына немесе ауылға байланысты мұрагерлік лауазым. Бір пурохита белгілі бір отбасыға немесе бірнеше отбасыға байланысқандықтан, алғашқы пурохитаның міндеттерін жаңа буын арасында бөлісу кейде қақтығыстарға себеп болады. Мысалы, 1884 жылы мұрагерлік пурохитаның құқығына оның үлкен інісі дау салған, бірақ оған өз ауылында қызмет ету құқығы берілді, сондай-ақ Индиядағы апелляциялық азаматтық сотынан өтемақы және төлемдер тағайындалды.

Шығу тегі

Раджапурохита – патшалық билік үшін қызмет еткен, қасиетті рәсімдерді орындаған және кеңес берген дін қызметкерін атау үшін қолданылған ежелгі термин. Осы мағынада ол раджагурумен мағынасы бірдей. Герман Кульке мен Дитмар Ротермунд былай деп жазады: «Ежелгі мәтіндерде сол заманда брахманның екі идеалды түрі болғандығына көптеген дәлелдер бар: патшаның дін қызметкері (раджапурохита) немесе кеңесшісі (раджагуру) және орманды мекен еткен, өз білімін сұрағандармен ғана бөліскен дана (риши)». Олар көбінесе Раджастан, Уттар-Прадеш, Бихар, Джаркханд, Уттаракханд, Мадхья-Прадеш, Батыс Бенгал, Гуджарат, Пенджаб, Харьяна және Химачал-Прадеш штаттарында кездеседі. Сумит Саркар осы терминнің қазіргі қолданылуын «өзіне-өзі сылтау архаизм» деп сипаттаған. Веда дәуірінің ең танымал дінбасылары Васишта мен Вишвамитраның Суда патша сарайындағы пурохита лауазымы үшін болған қатыгезді пікір таласы, сол заманда осы лауазымның қаншалықты маңызды болғанын көрсетеді.

Құлдырау

Прухита лауазымы Үндістанда Веда дәуірінде зор құрметке ие болған, бірақ 19 ғасырдың соңына қарай маңызсызға айналды. 1970 жылдары пурохита "қарапайым діни міндеттерге" дейін төмендеді. Жеке қорларынан айырылған Үндістан махараджалары әміршілік мәртебесін жоғалтты, ал пурохитаның патшалық рухани кеңесші ретіндегі рөлі одан да құлдырады. Дегенмен, паректер бүгінге дейін өздерін раджалар мен махараджалардың ұрпақтары деп есептейді. 1990 жылдардан бері Веда дінін жаңарту және пурохитаның рөлін қайта жандандыру үшін дәстүрлі Веда храмдарынан, сондай-ақ бенгалдықтардың бенгал диаспорасына арналған "Жаңа дәуір Пурохит Дарпан" сияқты жаңа қозғалыстардан әртүрлі әрекеттер жасалып келеді.

Оңтүстік-шығыс Азия

Брахмандар монархия сақталған Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде патшаның рухани кеңесшілері болып қызмет етеді және патшалық рәсімдерді өткізеді.

Қазақстан

Кхмер аңыздарында Ява брахмандары Камбуджадесаға келгені туралы айтылады. Хираньядама есімді брахман Үндістаннан Сивакаивальяға тантрикалық рәсімдерді үйрету үшін жіберілді, оның отбасы шамамен екі жүз елу жыл бойы патшалық пурохита лауазымын құрметтеген. Үндістандық брахмандық әулет пен кхмер әулеті арасындағы байланыс неке арқылы нығайтылды: үнді брахманы Агацтя Ясоматиге үйленді, ал Дувакара патша Раджендраварманның қызы Индралакшмиге тұрмысқа шықты. Осылайша, Индраварман мен Ясоварман I-ге патшалық шапаны болып қызмет еткен пурохита Шивасома, сонымен қатар король Джаендрадипативарманның немересі және Жаяварман II-нің анасының інісі болды. Шивасома Ангкордағы Пном-Бакхенг құрылысын қадағалады, ол Шиваға арналған индуисттік ғибадатхана, тау нысанындағы ғибадатхана. Тағы бір маңызды пурохита – Сарважнамуни, Камбоджаға келіп, Шиваның құрметін алу үшін Үндістаннан кеткен брахман, ол VIII Жаяварманның пурохитасы болды және оны "Шивалық реакция" деп аталатын иконалық қозғалысқа жетекшілік етті, бұл қозғалыс Жаяварман VII-нің ескерткіштеріне қарсы бағытталған. Қызыл кхмерлер құлатылғаннан кейін Камбоджада брахмандық рәсімдер қайта жаңғыртылды.

Мьянма

Мьянма брахмандары тарихи түрде қызмет ететін патшаларының болашағын оқумен айналысып келген. Патша Тибаудың тақтан түсірілуімен монархия жойылғандықтан олардың бұрынғы рөлі жойылды, бірақ олар бақ болжаумен шұғылдануын жалғастыруда.

Тайланд

Таиландта екі тай брахман қауымдастығы бар: Брахман Луанг (патшалық брахман) және Брахман Чао Баан (халық брахман). Таиландтың барлық этникалық тай брахмандары дін бойынша буддистер, бірақ олар индуистік құдайларға да табынады. Брахман Луанг (патшалық брахмандар) негізінен тай королі үшін патшалық рәсімдерді атқарады, соның ішінде корольді таққа отырғызу рәсімін. Олар Таиландтағы брахмандардың ұзақ әулеттік тамырынан шыққан, бастауын Тамил Надудан алған. Брахман Чао Баан немесе халық брахмандары – діни қызметкерлер әулетінен емес брахмандардың тобы. Әдетте, олардың діни рәсімдер мен тойлар туралы білімі аз болады. Девасатан – Таиландтағы брахмандық қызметтің орталығы. Осы жерде тамил шайва ритуалы болып табылатын Триямпавай рәсімі өткізіледі. Ол 200 жылдан астам бұрын салынған. Бұлардан өзге, Таиландқа соңғы уақыттарда көшіп келген үнді брахмандары да бар. Девасатан ғибадатханасында қызмет ететін және патша сарайындағы брахмандар Тамил Надудың Рамесварамнан келген деп есептелсе де, ханзада тарихшы Дамронг Раджанубх үш түрлі брахманды атап көрсеткен: Нахон-Си-Таммараттан, Пхатталунгтан және Камбоджадан шыққандар.