Кіріспе

Амон культінің ең жоғары дәрежелі бас жұбыны Амонның әйелі (ежелгі египеттік: ḥm. t nṯr n ỉmn) – ежелгі Египеттегі маңызды діни институт, Амон культінің ең жоғары дәрежелі бас жұбыны. Бұл культ Жоғарғы Египеттегі Фива қаласында жиырма бесінші және жиырма алтыншы династиялар тұсында (шамамен б.з.д. 740–525 жылдары) орталықтандырылған. Ежелгі Египетте бұл лауазымның діни және саяси маңызы болған, себебі екеуі тығыз байланысты болған. Аталған лауазым алғаш рет Орта Мемлекет кезеңінде тіркелгенімен, толық саяси әлеуеті Он сегізінші Мемлекет кезеңінде ғана іске асырылды.

Он сегізінші династияның өрлеуі мен құлдырауы

Жаңа патшалықтың басында Амонның Құдай әйелі патшалық атағын патшалық әйелдер (әдетте патшаның әйелі, бірақ кейде патшаның анасы) иелене бастады, оның зор күші мен беделі алғаш рет көзге түсті. Жаңа патшалық б.з.д. 1550 жылы XVIII әулетпен басталды. Осы билеушілер гиксостарды Мысырдан қуғынға шығарды, ал олардың туған қаласы Фива болды, ол кейін Мысырдың жетекші қаласына айналды. Олар жергілікті құдай Амонның жеңіске жетелегеніне сенді, ал оның культі ұлттық маңызға ие болды. Ритуалдар мен мифтерге түзетулер енгізілді. Амонның Құдай әйелі атауы «Амон құдайының анасына жүктілік сыйлаған» мифке сілтеме жасайды. Теориялық тұрғыдан алғанда бұл лауазым қасиетті болғанымен, шын мәнінде, биліктегі египеттік перғауынның «Тебан аймағындағы патшалық билігін және Амонның қуатты дін қызметкерлерін» қамтамасыз ету үшін саяси құрал ретінде пайдаланылды. Патшалық тегі әйелдер арқылы жалғасты, ал билеушілер мен діни институттар үш мың жыл бойы сақталған дәстүрлермен тығыз байланысты болды. Бұл атақ перғауынның әйелі болған және ғибадатханада қызмет атқаратын патшайымның атағы болған Ұлы патшаның әйелі атағынан артық қолданылды. Бұл жаңа атау перғауынның туғаннан-ақ жартылай құдай болатынын білдірді. Бұрын перғауынның тек өлгеннен кейін ғана құдайлық сипатқа ие болатыны айтылған. Осы жаңа атақты алғаш иеленген патша әйелі (Құдайдың әйелі атағымен шатастырмау керек) – Ахмос I-нің әйелі Ахмос Нефертари болды, бұл оқиға Карнақтағы Амон ғибадатханасындағы стелада жазылған. Ол оны қызы Ахмоз Меритамунға берді, ол оны Хатшепсутке берді, ол осы атақты фараон болып таққа отырғанға дейін қолданды. Ахмос Нефертари мен Хатшепсут кейде «Патшаның басты әйелі» атауының орнына осы атауды қолданды, бұл олардың осы рөлді қаншалықты маңызды санағанын көрсетеді. Хатшепсут атағын қызы Неферуреге берді. Хатшепсуттің «Қызыл шатыр» сарайындағы көріністердің бірі Амонның Құдай әйелінің (оның қызы) және ер дін қызметкерінің дұшпандардың есімдерін жоюға бағытталған рәсім өткізіп жатқанын көрсетеді. Басқа жерлердегі көріністерде Амонның Құдай әйелі құдайларға табынып, қасиетті көлде тазаланып, патшаның соңынан ғибадатханаға кіргені бейнеленген. Бұл да осы рөлдің маңыздылығын көрсетеді, бірақ оның міндеттері мен жауапкершілігін толыққанды көрсетпейді. Хатшепсут I Тутмостың қызы болды, ол қайтыс болғаннан кейін, ол өзінің жас жарты ағасы болған II Тутмостың әйелі болды, ол анасынан төмен әйелден туған. Ол мемлекеттік істерге үлкен ықпал еткен, іс жүзінде оның жанындағы патшаның көмекшісі болған сияқты. Олардың балалық шағынан аман қалған жалғыз баласы – қызы Неферура болды, оған Амонның Құдай әйелі атағы берілді. Күйеуі Тутмос II қайтыс болғаннан кейін Хатшепсут жас Тутмос III-нің регенті болып тағайындалды, ол оның әкесінің әйелі мен патшайымынан тумаған, керісінше, кіші әйелден туған. Ол оның өгей ұлы мен немере інісі еді. Көп ұзамай Хатшепсут перғауын атанды. Оның қызы Неферура оның орнын алып, Ұлы патшаның әйелі және Амон ғибадатханасындағы әйелі ретінде патшалық патшайымды қажет ететін көптеген функцияларды атқарды, ал Тутмос III Хатшепсуттің корегенті болып қалды. Ол әскердің басшысы болды. Хатшепсут 22 жыл билік құрғаннан кейін қайтыс болды, ал Тутмос III перғауын болды. Өзінің отыз жылдық билігін аяқтағаннан кейін, ол кіші әйелдің ұлымен бірге регенттікке кірді, ол кейіннен Аменхотеп II болды. Неферура басқа мұрагер қалдырмай қайтыс болды, бірақ фараон болуға лайық басқалар да болды, сондықтан регенттік Хатшепсутпен тығыз байланысы бар осы патша ұрпақтары ұрпақ желісінен алынып тасталатынын және Тутмос III таңдаған мұрагер билік жүргізетінін қамтамасыз етті. Амонның Құдай әйелі атағын иеленушілердің жазбалары, Тутмос III перғауын болғаннан кейін, қалыптасқан үлгіден ауытқыған, мүмкін патшалық тегіне байланысты. Неферурадан кейін тізімде Ісет, Тутмос III-нің анасы, бірақ оның ешқашан қызмет етпегені және өлімінен кейін атақ алғаны анық. Келесісі – Сатия, оның билігінің алғашқы кезеңіндегі III Тутмостың кіші әйелі. Одан кейін Меритре Хатшепсут, Тутмос III-нің тағы бір кіші әйелі, оның түпкі мұрагерінің анасы келді. Ол Амонның құдайлық құдайы Хуйдың қызы еді. Тізімдегі келесі орынды Тутмос III мен Меритре Хатшепсуттің қызы, яғни оның түпкі мұрагері Меритмен алады. Осы өзгерістердің бәрінен кейін оның ұзақ билігі кезінде, кеңсе иесі – Тутмос III-нің қызы болды, ол дәстүрлі байланысқа оралды. Аменхотеп II оның әкесі қарт болғанда Хатшепсуттің билігі туралы жазбаларды жоюға тырысып, одан кейін өзі перғауын болғаннан кейін де осы әрекеттерін жалғастырды, оның көптеген жетістіктерін өзіне жатқызды, бірақ толыққанды нәтижеге жете алмады. Аменхотеп II өзінің әйелдерінің есімдерін жазбауға тырысып, сондай-ақ патшалық тегінен тумаған әйелдерді ұрпақ желісіне енгізуге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды, өйткені оның таңдаған мұрагері ескерілмеді. Оның қайтысы шамамен б.з.д. 1400 жылы болды, ал Тутмос IV патшалық тегінен келесі перғауын ретінде таңдалды. Амонның Құдай әйелі рөлінің күші мен беделі Аменхотеп II-нің әрекеттерінен кейін күрт төмендеді. Ол осы лауазымды иеленгісі келмеген болуы мүмкін, егер ол әпкесі Меритменге берілмеген болса. Келесі лауазымды иеленген әйел – Тиаа. Бұл оның ұлы Тутмос IV-тің анасы болған әйелінің есімі, және ол оған басқа да атақтар бергендіктен, осы атақты оған берген болуы мүмкін, алайда Тутмос IV-тің қызы да Тиаа деп аталды. Кейінірек осы әулетте діни өзгерістер культтің мәртебесіне әсер еткендіктен, бұл атақ сәннен шықты. Перғауын Аменхотеп IV, 1353 немесе 1351 жылдары билік құрған, бастапқыда діни дәстүрлерді сақтады. Бірақ көп ұзамай ол Атенді тек басты культ ретінде ғана емес, сонымен қатар монотеистік культ ретінде көтерген жаңа дін құрды, басқаларын құлшылық етуді басып тастады. Перғауын өзінің есімін Ахенатен деп өзгертті және өзі салған жаңа елордасы Ахетатен – Атеннің көкжиегіне көшті, қазіргі кезде Амарна деп белгілі. Ол және оның патша әйелі Нефертити (ол оны корегент ретінде қарастырды) Атен мен халық арасындағы делдалдар болды. Амонға табынуға ерекше қарсылық көрсетілді, оның көптеген ғибадатханалары қиратылды және ешқандай бейнелерге рұқсат берілмеді. Атен тек күн дискісі ретінде бейнеленді. Діни рәсімдер ашық ауада өтті. Ахенатеннің өлімі шамамен б.з.д. 1336 жылы болды, және көп ұзамай дәстүрлі діни тәжірибалар қайта жандана бастады. Нефертити басқа есіммен билік еткен болуы мүмкін және, мүмкін, Тутмоздың билігінің соңына дейін патшалық отбасында ықпалды болды (1333–1324 ж.б.д.), бірақ егер ол билік еткен болса, жаңғыруға кедерес келтірмеді. Тутмоздың тоғыз жасар баласы Тутмозхатен есімімен билікке келді. Кейбіреулер оның Ахенатеннің кіші әйелінен туғанын айтады. Оның билігінде оның әкесінің құдайына байланысты есімінен бас тартылып, оның орнына Амон есімі қойылды. Бұл Фиваның қайтадан елорда ретінде қайта оралуының бастамасы болды. XVIII әулеттің соңғы билеушісі Хоремхеб (1320–1292 ж.б.д.) Амон дінін қайта жандандырды, бірақ Ахенатен культтің қуатты позициясын жойғаннан кейін дін қызметкерлерінің бұрынғы қуатын қайтаруына жол бермеді. Хоремхеб армияны реформалады және оның сенімді армиясының жоғары шендерінен дін қызметкерлерін тағайындады, ол...

ХХ-ХХVІІ дәулеттердегі қайта өрлеу

Амонның Құдай әйелі атағы жиырмасыншы династия кезінде қайта жаңғырды, онда Рамзес VI (б.з.д. 1145-1137) осы лауазымға, сондай-ақ Амонның құдайлық құрметіне ие болған қосымша атаққа қызы Исетті тағайындады; патшаның әрекеттері осы лауазымның әрбір келесі иесінің "патшаның қызы" болуы тиіс дәстүрді қалыптастырды және ол үйленбеген таза қыз болып қалуы күтілді. Патшалық мұрагерлікке көмектесу үшін ол келесі патшаның қызын өзінің мұрагері ретінде қабылдайтын. Амонның Құдай әйелі лауазымы үшінші аралық кезеңнің соңында, Осоркон III-нің қызы Шэпэнупет I алғаш рет Фивада осы лауазымға тағайындалған кезде саяси билігінің ең жоғары деңгейіне жетті. Нүбия патшасы Кашта өз кезегінде қызы Аменирдисті оның ізбасары етіп тағайындады. Бұл лауазымның жоғары мәртебесін Мединет-Хабудағы Аменирдис қабірі көрсетеді. Кейін Саит жиырма алтыншы династиясы кезінде Псамтик I Мысырды б.з.д. 656 жылы наурыз айында өзінің билігімен күштеп біріктіріп, сол кезде қызмет етіп жүрген Амонның Құдай әйелі, Пие қызы Шепенупет II-ді өзінің қызы Нитокристі осы лауазымға өзінің таңдалған мұрагері ретінде қабылдауға мәжбүр етті. Бұл лауазым Нитокристің мұрагері Анхнеферибрдің басқаруымен б.з.д. 525 жылға дейін сақталды. Содан кейін Амонның Құдай әйелі лауазымы тарихтан жоғалып кетті, өйткені Парсы империясы Мысырдың соңғы Саит билеушісі Псамтик III-ті (б.з.д. 526–525) құлатып, оның қызын құлдыққа алды.