Свен Фойн: Қыттарды аулаудағы инновациялар және Норвегияның өркендеуі

Кіріспе

Свенд Фойн (9 шілде 1809 – 30 қараша 1894) – норвегиялық кит аулау, кемешілік саласының ірі кәсіпкері және меценат. Ол киттерді аулау және өңдеудің жаңа революциялық әдістерін дамытты. Свенд Фойн заманауи гарпун қаруын енгізіп, кит аулауды жаңа сатыға көтерді. Ол сонымен қатар Вэстфолд округіне теңіз есірткіштерін аулауды алғаш рет енгізген пионер ретінде танылады.

Өмірбаян

Свенд Фойн Норвегияның Вестфолд аймағындағы Тенсберг қаласындағы Фойнегарден ауданында дүниеге келген. Ол кеме капитаны Лорантиус Фойннің (1772–1813) және Бенте Мари Агердің (1781–1842) ұлы болды. Фойн төрт жасқа толғанда әкесінен айырылды, және анасы оның тәрбиесіне үлкен әсер етті. 11 жасында Фойн отбасының кемелерімен теңізге шықты. 19 жасында Кристиансандта навигациялық емтихан тапсырып, 1833 жылдан бастап кеме жүргізуші шебер атанды.

Мансап

Оның кемесі бастапқыда Швеция мен Норвегиядан Еуропа порттарына ағаш тасыды, ал кейіннен өндірілген тауарлармен қайтып келді. 1846 жылы Фойн тюленьдер мен морждарды іздеуге экспедицияға шықты. 1860 жылдары ол кит аулау кемелеріне ие болды. 1863 жылы ол әлемдегі алғашқы бумен жұмыс істейтін кит аулау құралын жасады. Төрт жылдың ішінде ол Финнмарк жағалауында кит аулаумен тәжірибе жасады. Фойн китті гранаталық гарпунмен бірінші болып соқты. Свенд Фойн 1870 жылы гранаталық гарпунға патент алды. Ол Эрик Эриксеннің идеяларын пайдаланып, бұрынғы дизайндарды жетілдірді. Ол зеңбірек түріндегі, жарылатын ұшы бар гарпунды ұшыратын құралдан тұрды. Атып, бағытталған кезде гарпунның ұшы китке ілінетін болды. Сәтке соң, гарпун басындағы жарылғыш заряд китке өлімге әкелетін жарақаттар келтіретін. Содан кейін кит лебёдкамен тартылып алынды. Кит аулау кемесіне жақын келгеннен кейін, китті өңдеу орнына жеткізу үшін оны ауамен толтырып, су бетінде ұстап тұратын. Свенд Фойн жарылатын гарпунды ойлап тапқаннан кейін кит аулау процесі түбегейлі өзгерді. Осылайша ол кит аулаудың қауіптілігін азайтты, бірақ ол өте қауіпті кәсіп болып қала берді. Оның өнертабысы кит аулаудың тиімділігін арттырып, үлкен және жылдам киттерді аулауға мүмкіндік берді. Фойн 86 тонналық, жеті түйіндік "Spes et Fides" атты алғашқы бумен жұмыс істейтін кит аулаушы кемесін құрыстырды. Кемеде жеті кит қаруы орнатылған, олардың әрқайсысы гарпун мен граната атуға арналған, алдыңғы бөлігіне орнатылған. Кеменің ұзындығы 29 метр, қуаты 15 кВт болатын. Ол 7 түйінге дейін (13 км/сағ) жылдамдыққа жете алатын. Осы жетістік арқасында ол Норвегияны жаңа және пайдалы салаға енгізді. Көп жылдық тәжірибелерден кейін граната мен гарпунды бір уақытта атуға қабілетті зеңбірек жасағаннан соң, 1868 жылы Фойн ақыры 30 кит аулауға қол жеткізді. Бұл тиімділікті және көлемді арттырып, барлық ауланған түрлерді ғана емес, сонымен қатар бұрынғы аң аулау технологияларының күшіне бағынбаған ең ірі түрлерді де аулауға мүмкіндік берді. Фойн алғаш рет гарпунды зеңбірекке орнатқан кезде кит аулау саласы төмендеп бара жатқан. Фойнның зеңбіректі табысты жасауы, жылдам және икемді бумен жұмыс істейтін кит аулау кемелерімен үйлесімде, қазіргі заманғы кит аулау индустриясының басталуы болды, оған алдымен норвегиялықтар, содан кейін британдықтар, соңында орыстар мен жапондықтар басымдық танытты. 1894-1895 жылдарғы Антарктика экспедициясын Свенд Фойн қаржыландырып, Хенрик Йохан Булл басқарды. Екі жылдық экспедиция - бұл кит аулау экспедициясы, ол "Антарктика" кемесімен Росс теңізіне сапар шекті. Ұжымға кейінірек Антарктикаға "Оңтүстік крест" экспедициясын басқарған Карстен Борхгревинк кірді.

His ship initially transported lumber from Sweden and Norway to European ports and returned with manufactured goods. Started in 1846, Foyn was on the expedition for seals and walrus. By the 1860s, he had a fleet of whaling ships. In 1863, he built the world's first steam powered catcher. Within four years he experimented with whaling on the coast of Finnmark. Foyn was the first to hit the whale with grenade harpoon. Svend Foyn patented his grenade harpoon gun in 1870. He modified existing designs and utilized ideas developed by Erik Eriksen. It consisted of a cannon that fired a barbed explosive head harpoon. Aimed and fired, the harpoon barb would hook into the whale. A moment later an explosive charge in the head of the harpoon would inflict a mortal wound. Then the whale was retrieved by a winch. Once alongside the whaling vessel, the whale was pumped full of air to keep it afloat, as the whale was moved to the location of processing. The whole process of whaling was changed drastically when Svend Foyn invented the exploding harpoon. By doing so, he removed much of the danger from whaling although it remained a very dangerous undertaking. His invention increased the efficiency by which whales could be captured and made it possible to hunt the larger and faster rorquals, the largest group of baleen whales. Svend Foyn introduced mechanized, steam powered catcher boats equipped with bow chaser deck cannons and heavy caliber harpoons that exploded on impact. Foyn constructed his 86 ton, seven knot Spes et Fides, the first steam powered whale catcher. The ship was equipped with seven whale guns separately mounted on the forecastle, each firing a harpoon and grenade. The vessel was 94 feet (29 m) long, with a 20 horsepower (15 kW) engine. It could reach a speed of 7 knots (13 km/h). With this development, he launched Norway into a new and profitable industry. After years of perfecting a cannon that could fire a grenade and harpoon simultaneously, Foyn finally managed to catch 30 whales in 1868. These increased efficiency and volume, enabling the harvest not only of all of the species that had been hunted for, but also the largest species which had eluded all previous hunting technologies. The whaling industry was in decline when Foyn first began his development of the bow mounted harpoon cannon. Foyn's eventual successful development of the cannon, in combination with fast and sleek steam powered catcher vessels, ushered in a modern whaling industry that was to become dominated first by the Norwegians, then the British and finally the Russians and Japanese. The Antarctic Expedition of 1894–95 was funded by Svend Foyn and led by Henrik Johan Bull. The two year expedition was a whaling expedition that sailed to the Ross Sea aboard the ship Antarctic. The crew included Carsten Borchgrevink, who later led the Southern Cross Expedition to Antarctica.

Қайырымдылық

Фойн киттердің шикізатын өз зауытында өңдеу арқылы үнемі табысын арттырып, мол байлық жинады. Ол Тонсбергтегі жұмысшыларға арналған тұрғын үйлерді (Svend Foyns Arbeiderboliger) салуға қаржы бөлді. Ол өз қызметкерлеріне көмек көрсету үшін ақша жұмсады, ал кейіннен мүлігін миссионерлік қорға сыйлады. Фойн жұмысшылардың үйлерін жақсартып, қорғады. 1865 жылы 73 пәтерде 303 адам тұрды. Мұнда кітапхана, дұғахана және елдегі алғашқы балабақша болды. Свенд Фойн – қазіргі заманғы кит аулау өнеркәсібінде ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік жағдайлар тұрғысынан да заманнан озған адам болды. Свенд пен Лена Фойндардың естелік үйі – қарт әйелдерге арналған пансионат 1896 жылы Лена Фойнның күшімен салынды. Свенд Фойн шіркеуі (Svend Foyns bedehus) 1876 жылдың 5 қарашасында киеленді. Онда 500 адамға отыруға орын болды және сол кезде Норвегиядағы ең ірі әрі әдемі шіркеулердің бірі саналды.

Жеке өмір

Свенд Фойн 1839 жылы Елиза Амалия Тведеге үйленді, бірақ бұл неке 1842 жылы жақсы ниетпен ажырасып бітті. Оның бұрынғы әйелі, кейіннен Елис Вэреншёльд аталған, 1847 жылы Техас штатына көшіп кетті. Фойн өмірінің соңына дейін бұрынғы әйелімен алыстан достық қарым-қатынас сақтап тұрды. 1849 жылы Фойн Магдалена Маргрете "Лена" Буллға (1824–1905) үйленді, ол кеме иесі және мастер болған Хенрик Йохан Буллдың (1793–1826) және Андреа Матея Буллдың (1796–1844) қызы еді. 1853 жылы Фойн Норвегия Корольдік Сент-Олаф орденінің рыцары атанды, 1870 жылы командир дәрежесіне көтерілді және 1893 жылы Ұлы крест орденімен марапатталды. Фойн 1894 жылы Ноттерройда қайтыс болды, ал оның жесірі Лена 1905 жылы дүние салды. Екеуі де Тонсберг қаласының орталығында орналасқан Тонсберг ескі зиратында (Tønsberg gamle kirkegård) жерленді. Олар Svend Foyn and Wife Mission Fund (Svend Foyn and Hustrus Missionsfond) атты миссиялық қор құрды, оның капиталы мол болды. Бұл қор олардың қызметкерлеріне көмек көрсету және олардың отбасыларының әл-ауқатын жақсарту мақсатында құрылған еді.

Ескерткіштер

Свенд пен Лена Фойндардың Тойнсбергтегі Сторгатендегі бұрынғы тұрғын үйі қорғалатын мүлік болып табылады. 1700 жылы салынған Свенд Фойнның толық қалалық үй кешені 1750 жылдан бері кеме иесінің үйі ретінде сақталған. Свенд Фойнның балалық шағындағы үйі 1924 жылдан бері қорғауға алынған. Бұл қаладағы 18-ғасырға тән толық сақталған жалғыз үй. Норвегиялық мүсінші Андерс Свордың (1864–1929) мүсіні 1915 жылы Тойнсберг соборының (Тойнсберг собор) сыртында орнатылған.