Кіріспе

Галлюцинация түрлері

Жабық көзбен көру және жабық көзбен бейнелеу (CEV) – көздері жабық болғанда немесе қараңғы бөлмеде болғанда пайда болатын галлюцинациялар. Бұлар көздің торлы қабығына қысым түсіргенде немесе көзге басқа визуалды емес сыртқы фактор әсер еткенде пайда болатын жарық пен пішіндерді сезінумен (фосфендермен) шатастырылмауы керек. Кейбір адамдар психоделиктердің әсері астында CEV туралы хабарлайды; олардың айтуынша, бұл сол заттардың "ашық көзбен" көрілетін галлюцинацияларынан өзгеше болады. Көздің көру қабілетін жоғалту салдарынан пайда болатын ұқсас галлюцинациялар "көздің босап кету галлюцинациялары" деп аталады.

CEV қабылдау деңгейлері

КЭВ қабылдауының бес деңгейі бар, олар химиялық стимуляторлар арқылы немесе медитативтік релаксация техникалары арқылы қол жеткізілуі мүмкін. 1- және 2-деңгейлер өте кең таралған және көбінесе күнделікті болады. 3-ші, тіпті 4-ші деңгейді де сезіну қалыпты, бірақ халықтың шамалы бөлігі ғана психоделикалық препараттар, медитация немесе кеңейтілген визуализация жаттығуларысыз мұны басынан өткізеді.

1-деңгей: Көзбен көру шуы

CEV қабылдауының ең қарапайым түрі, оны қалыпты ес-сақтануда бірден сезінуге болады, пішін немесе ретсіздік байқалмайтын нүктелі жарық немесе қараңғы аймақтардың көрінетін кездейсоқ шуын қамтиды. Мұны көздерді жұмып, қақпақтардың ішкі жағына қарағанда көруге болады. Жарық бөлмеде, көз қақпақтары арқылы кішкентай мөлшерде жарық өтіп, қан арқылы өткеннен кейін қанның түсіне ие болғандықтан, қою қызыл түс көрінеді. Қараңғы бөлмеде қараңғылық көрінуі мүмкін немесе заттар көбірек түсті болуы мүмкін. Бірақ екі жағдайда да бұл өзгермейтін, бірқалыпты қызыл немесе қара түс емес. Егер адам бірнеше минут бойы белсенді түрде бақыласа, ол ретсіз қозғалысты, жабық қақпақтардың қызыл немесе қара түсіне жабысқан жарық немесе қараңғылықтың кездейсоқ өрісін байқайды. Осы жабық көзбен қабылдауды үнемі бақылауға тырысатын адам, егер ашық көздерімен тегіс көлеңкелі затқа қарап, осы визуалды шуды белсенді түрде іздесе, оны сезінеді және ашық көздерімен көретін нәрселердің үстіне жартылай көрінетін қабат сияқты, ретсіз, нүктелі қозғалысты көреді. Физикалық әлемге түскен кезде, бұл CEV шуы физикалық көруге кедерілмейді, тіпті көру өрісі өте күрделі, қиын немесе қозғалмалы болса, оны байқау қиын. Белсенді бақылау тоқтатылғанда, ол айқын немесе байқаусыз болып, қалыпты физикалық қабылдаудан жоғалып кетеді. Визуалды қар синдромымен ауыратындар ұқсас шуды көреді, бірақ оны саналы қабылдаудан шығаруда қиындық сезінеді.

2-деңгей: Жарық немесе қара жарықтар

Көз жұмылып көрген бейнелерге белгілі бір деңгейде саналық бақылау жасауға болады, бірақ оған көбінесе сәл демалу және назар шоғырландыру қажет. Толық сергіген кезде, шудың ішінде қарқынды қара, жарық ақ түсті немесе тіпті сары, жасыл, қызғылт сияқты түстер пайда болуы мүмкін. Бұл аймақтар бүкіл көру алаңында таралуы мүмкін, бірақ олардың пайда болуы уақытша болып көрінеді.

3-деңгей: Үлгілер, қозғалыс және түс

Бұл деңгей LSD сияқты психоделикалық препараттарды қолданатын адамдарға салыстырмалы түрде оңай қол жетімді. Дегенмен, ұзақ уақыт бойы терең концентрацияға ден қойған адамдар да оған жете алады. Түнде жатып, көздерді жұмғанда, ұйықтау алдында немесе оянуға жақын, гипнагогиялық галлюцинациялардың нәтижесінде ешқандай күш жұмсамай-ақ, осы суреттердің күрделі қозғалысын тікелей көруге болады. Суреттердің өзі фракталдарға ұқсауы мүмкін.

4-деңгей: Нысандар мен заттар

Бұл өте терең күй. Бұл деңгейде ойлар заттар немесе орта ретінде визуалданады. Осы деңгейге жеткенде, CEV шуы басылып, жоғалады, артында терең, жазық қараңғылық қалады. Көру өрісі белсенді кеңістікке айналады. Бұл құбылыстың қосымша ерекшелігі – көздеріңіз жабық тұрғанда қозғалысты сезіну мүмкіндігі. Көзді ашу сізді қалыпты физикалық әлемге қайтарады, бірақ CEV заттар өрісі оның үстіне жабысып, әлі де көрінеді. Осы күйде сіз ашық көзбен физикалық әлемде бар екені көрінетін, бірақ іс жүзінде жоқ заттарды көруіңіз мүмкін. Егер біз "нақты" әлем мен қиял мен галлюцинация әлемінің арасындағы басты айырмашылық құрамындағы элементтерде емес, осы элементтердің пайда болу тізбегінде екенін есімізде ұстасақ, онда сырттан басқарылатын тізбек іштен кездейсоқ шығарылатын таңдамалы формалардың шексіз комбинацияларын шектейді деген қорытындыға келеміз.

5-деңгей: физикалық қабылдаудың басымдығы

Бұл деңгейге толыққанды сезімталдықтан айырылу арқылы, мысалы, оқшаулау резервуарында немесе терең гипноз трансында сезілгендей, кіруге болады, бірақ тіпті осы жағдайда да толыққанды демалу қажет. Түс зерттеушісі Стивен ЛаБерджтің сөзіне сәйкес, қабылдау сезімдерден немесе қиялдан туындауы мүмкін. Таламусқа қатысты тежеу жүйесі, ықтималда серотонергиялық нейрондарды қамтиды, қиял арқылы пайда болған қабылдаулардың тым күшті белсенділігін шектейді, осылайша олар галлюцинацияларға айналмайды. Бұл жүйе REM ұйқысы кезінде тежеледі, соның нәтижесінде қиял қабылдау жүйелерімен еркін байланыса алады. 5-ші деңгейде осы жүйе, REM ұйқысындағыдай, сезімталдықтан айырылу, психоделикалық препараттар немесе медитациялық демалыс сияқты әртүрлі себептермен тежеледі.

Суреттен кейінгі (палинопсия)

Кескінді күйдіру, өте жарқын нысаналар көру аумағында болғанда пайда болады және оны көз жұмылғанда пайда болатын көрінділермен шатастыруға болмайды. Жарықтан туындаған кескінді күйдіру көзді жұмғаннан кейін немесе бірнеше рет жыпылықтағаннан кейін бірнеше минутқа көрінеді, бірақ торлы қабық қалпына келгенде әсері бірте-бірте жоғалады, ал ояу күйдегі CEV шуы, егер оны бірнеше минут бойы үнемі бақыласа, жоғалмайды.

Энтопиялық құбылыстар

CEV "қозғалмалы бөлшектер" сияқты энтоптік құбылыстарды қамтымайды, олар көздің шыны тәрізді денесіндегі тұмандылықтардан туындайды және көбінесе көру аумағында жасушалар немесе жіптер түрінде көрінеді. Көз қабақтарын толық жауып, қайта ашу кезінде, көз жасының бетінде анық көрінетін сүргіштік жолақ пайда болады. Көз қабақтарын толық жауып, қайта ашу сонымен қатар көздің шыны тәрізді денесін қозғатып, гравитация салдарынан қысқа уақыттан кейін орнына түседі. Ояну кезіндегі CEV шуының қозғалысын тікелей және физикалық тұрғыдан бақылау немесе қайтару мүмкін емес.

Көк аспанды шұбарлар

CEV күн сәулесі ашық көк аспанға қарағанда (күнге қарамастан) жылдам қозғалатын нүктелер түрінде көрінетін "сприттер" (көк фондық энтоптикалық құбылыс) деп аталатын құбылыспен байланысты емес сияқты. Бұл нүктелер көк түсті жазық фонға түсірілген және олар – торлы қабықтың қан тамырлары арқылы қозғалатын ақ қан жасушалары. Ояну жағдайындағы CEV шуының қозғалысы, ояну жағдайындағы көк аспандағы "сприттер" қозғалысына қарағанда біркелкі кездейсоқ болып келеді.

Ретинаның физикалық стимуляциясы

CEV ретинаны физикалық түрде ынталандырған кезде көрінетін визуалды шумен байланысты емес. Көздің ішкі қысымын арттыратын күшпен көзді уқалау арқылы торшада визуалды шудың жарық үлгілерін тудыруға болады. Сонымен қатар, көздің артқы бөлігіне жақын жерге тигізу арқылы қысымдық фосфендер пайда болып, торша шуы тудыруға болады (мысалы, егер көзді жұмып, толық солға қарап, көздің оң жақ бөлігіне жеңіл-жеңіл тигізсе, сол жақта шеңбер пішіндес визуалды шу пайда болады – бұл әрекет ауыртпайды және қауіпті емес). Бұлардың ешқайсысы да жабық көзбен көрілетін галлюцинация емес, оның орнына механикалық стимулдардың визуалды стимулдарға бұрмалануы. Сондықтан, қысымдық фосфендер – сенсорлық бұрмалаулар, ал галлюцинациялар емес, себебі галлюцинациялар – стимулдардың болмауында туындайтын нақты емес сезім.