Кіріспе

19 ғасырдағы романдық қайта жаңғыру (немесе нео-романдық) – 11 және 12 ғасырлардағы романдық сәулет өнерінен шабыттанған, 19 ғасырдың ортасынан бастап қолданылған құрылыс стилі. Тарихи романдық стильге қарағанда, романдық қайта жаңғыру стиліндегі ғимараттар көбінесе тарихи үлгілерінен гөрі қарапайым аркалар мен терезелерге ие болды. "Қоңыр доғалы стиль" (Rundbogenstil) деп аталатын романдық қайта жаңғыру стилінің ерте түрі 1830 жылдардан бастап неміс жерлерінде және неміс диаспорасында кең таралды. "Романдық" стильде еркін жұмыс істеген ең белгілі және ықпалды американдық сәулетші – Генри Хобсон Ричардсон. АҚШ-та оның үлгілерінен туындаған стиль Ричардсон романдық стилі деп аталады, бірақ олардың барлығы романдық қайта жаңғыру стиліне жатпайды. Романдық қайта жаңғыру стилі кейде "нормандық стиль" немесе "ломбардтық стиль" деп те аталады, әсіресе 19 ғасырда Англиядағы нормандықтар мен Ломбардиядағы итальяндықтар дамытқан тарихи романдық сәулет өнерінің нұсқаларынан кейін жарық көрген еңбектерде. Романдық стильге ұқсас, романдық қайта жаңғыру стилі шіркеулерді салуда кеңінен қолданылды, сондай-ақ 1898 жылы салынған Страсбургтің жаңа синагогасы және 1929 жылы салынған Нью-Йорктің Емануэль қауымы сияқты синагогалар үшін де пайдаланылды. Бұл стиль 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында университеттердің кампустарында, әсіресе АҚШ және Канадада өте танымал болды. Оның белгілі мысалдары Калифорния университеті (Лос-Анджелес), Оңтүстік Калифорния университеті, Тулан университеті, Денвер университеті, Торонто университеті және Уэйн мемлекеттік университетінде кездеседі.

Ұлыбританиядағы романдық қайта өрлеу немесе нормандық қайта өрлеу

Нормандық қайта жаңғыру стилі Британ аралдарында ұзақ жылдар бойы дамыды, 1637–38 жылдары Иниго Джонстың Лондон мұнарасының Ақ мұнарасын қайта жаңартуымен және король Чарльз II үшін Хью Мейдің Уиндзор қамалындағы жұмысымен басталды, бірақ бұл көбінесе қалпына келтіру жұмысы болды. 18 ғасырда дөңгелек аркалы терезелерді пайдалану нормандық емес, саксондық деп есептелді, ал дөңгелек аркалы терезелері бар ғимараттардың мысалдарына Оксфордширдегі Ширберн қамалы, Йоркширдегі Вентворт және Сомерсеттегі Энмор қамалы жатады. Шотландияда стиль 1744 жылы басталган Аргил герцогының Инверидегі қамалымен және Роберт Адамның Калзеандағы (1771), Оксенфурдтағы (1780–82), Далкуаррандағы (1782–85) және Сетон сарайындағы (1792) қамалымен көріне бастады. Англияда Джеймс Уайт 1780–89 жылдары Беркширдегі Сэндлфорд монастырында дөңгелек аркалы терезелерді қолданды, Норфолк герцогы Арундел қамалын қайта жаңартуға кірісті, ал Херефордширдегі Истнор қамалын Роберт Смирк 1812–1820 жылдары салды. Осы кезде Нормандық қайта жаңғыру танымал сәулет стиліне айналды. 1817 жылы Томас Рикман «Ағылшын сәулетінің стильдерін жаулаудан реформацияға дейін ажыратуға талпыныс» атты еңбегін жариялады. Енді «дөңгелек аркалы сәулет» Британ аралдарында негізінен роман стиліне тән екені анық болды және ол саксондық емес, нормандық деп сипатталды. «Археологиялық тұрғыдан дұрыс» Нормандық қайта жаңғырудың басталуын Томас Хоппердің сәулетінде көруге болады. Бұл стильдегі алғашқы әрекеті Ирландиядағы Армаг қаласындағы Госфорд қамалында болды, бірақ одан да сәтті болғаны Солтүстік Уэльстегі Бангор қаласына жақын орналасқан Пенрин қамалы. Бұл ғимарат 1820–1837 жылдары Пеннант отбасы үшін салынды. Бұл стиль тұрғын үйлерде кеңінен қолданылмады, бірақ Виктория дәуірінде көптеген ел үйлері мен қамалдар қамал готикасы немесе кастеллатты стильде салынды, бұл готика стилінің қосымша түрі болды. Дегенмен, Нормандық қайта жаңғыру шіркеу сәулетіне әсер етті. Уэльстік сәулетші Томас Пенсон Хоппердің Пэнриндегі жұмысымен таныс болды және романдық қайта жаңғыру шіркеуінің сәулетін дамытты. Пенсон француз және бельгиялық романдық қайта жаңғыру сәулетіне, әсіресе неміс кірпіш готикасының ерте романдық кезеңіне ықпалданды. Сент-Дэвид Ньютаун, 1843–47 және Сент-Агата Ляньянье, 1845 жылдары ол Брюггедегі Сент-Сальватор соборының мұнарасын көшірді. Пенсонның романдық қайта жаңғыруының басқа мысалдары – Христос шіркеуі, Уэлшпул, 1839–1844 ж. және Лангедуин шіркеуі. Ол терракотаны пайдаланып, роман стиліне тән әшекейлік қалыптар жасады, бұл таспен жұмыс істеу шығындарын үнемдеді. Пенсонның романдық қайта жаңғыру стиліндегі соңғы шіркеуі Росланнерхругог, Врексем, 1852 жылы. Пенсон қабылдаған роман стилі басқа сәулетшілердің, мысалы Томас Генри Уайттың итальяндық роман стилінен ерекшеленеді, ол 1841–1844 жылдары Пемброктің жесір графинясы мен оның ұлы Лейдің лорд Герберт үшін салынған Уилтондағы Сент-Мария және Сент-Николас шіркеуін осы стильде жобалады. 19 ғасырда Англикан шіркеулері үшін таңдалған сәулет әр қауымның діни көзқарастарына байланысты болды. Оксфорд қозғалысының ықпалымен салынған жоғары және англо-католик шіркеулері готикалық қайта жаңғыру сәулетінде салынса, төменгі шіркеулер мен кең шіркеулер көбінесе романдық қайта жаңғыру стилімен салынды. Романдық қайта жаңғыру сәулетінің кейінірек үлгілерін конформист емес немесе диссидент шіркеулер мен капеллаларда көруге болады. Бұған жақсы мысал ретінде Линкольн архитекторлары Дрюри мен Мортимердің 1870 жылы Линкольн қаласындағы Минт-Лейн баптистік капелласын итальяндық романдық қайта жаңғыру стилімен жобалауын қарастыруға болады. 1870 жылдан кейін Ұлыбританиядағы шіркеудің бұл стилі жойылып, 20 ғасырдың басында Византиялық қайта жаңғыру сәулетімен алмастырылды.

Канада

Канаданың екі провинциялық заң шығару органы – Торонтодағы Онтарио заң шығарушы ғимараты мен Викториядағы Британдық Колумбия парламенті ғимараты романдық жаңғырту стилінде салынған. Университет колледжі – Торонто университетінің жеті колледжінің бірі және романдық жаңғырту стилінің мысалы болып табылады. Соңғы жобаның құрылысы 1856 жылдың 4 қазанында басталды.

Швеция

Швецияның Гетеборг қаласындағы Ваза шіркеуі – неоромандық сәулет стилінің тағы бір көрнекті мысалы.

Америка Құрама Штаттары

Бруклиндегі Бруклин биіктігінде орналасқан Ричард Апджон жобалаған және 1844–1846 жылдары салынған Қажылар шіркеуі (қазір Ливанның Әйел Анамыз Маронит соборы) – Америка Құрама Штаттарындағы романдық жаңғыру архитектурасының алғашқы туындысы саналады. Одан кейін Вашингтондағы Смитсондар институтының ғимаратының жобасы пайда болды, оны Джеймс Ренвик-младший жасады және 1847–51 жылдары салынды. Ренвик жобалар конкурсына екі ұсыныс берген, бірі готикалық, екіншісі роман стилінде. Смитсондар институты соңғысын таңдады, ол неміс сәулет кітаптарындағы жобаларға негізделген. Америка Құрама Штаттарында романдық жаңғырудың танымал болуына бірнеше бірдей факторлар әсер етті. Біріншісі – 1840 жылдары Германиядан келген иммигранттардың көптеп келуі, олар өздерімен бірге Рундбогенстиль стилін әкелді. Оның орнына, роман стилінің американдық архитектура үшін икемдірек және экономикалық тиімді екенін ұсынды. Одан кейін, 1853 жылы Конгрегациялық шіркеу шіркеулер мен пасторлық үйлерге арналған жоспарлар жинағын жариялады, онда Апджон, Ренвик, Генри Остин және Герваз Уилер сияқты 10 сәулетшінің 18 жобасы қамтылған, олардың көпшілігі романдық жаңғыру стилінде болды. Ричард Солтер Сторрс және кітап комитетінің басқа да дін қызметкерлері Апджонның Қажылар шіркеуінің мүшелері немесе жиі уағыз айтушылар болды. Индиана штатының Хаммонд қаласындағы Сент-Джозеф шіркеуі романдық жаңғыру стилінде салынған. XIX ғасырдың соңындағы «романдық жаңғырудың» ең танымал сәулетшісі Х.Х. Ричардсон болды, оның қалыптасқан стилі соншалықты ерекше болғандықтан, ол «Ричардсондық роман» деп аталды. Оның ең танымал ғимараттары – Бостон қаласындағы Троица шіркеуі және Гарвард университетіндегі Север Холл мен Остин Холл. Оның шәкірті Р.Х. Робертсон да осы стильде жобалар жасады. Робертсон Пеквот кітапханасын, Шелбурн фермасын, Нью-Йорк жинақ банкін және Джеки Кеннедидің балалық шағындағы үйі – Хаммерсмит фермасын салуға жауапты болды.

Қасиетті Ана құрсауының ұлттық ғибадатханасының базиликасы

Ақмақ Концепция Ұлттық Қасиетті Базиликасы – Америка Құрама Штаттарының Вашингтон қаласында орналасқан ірі католик кіші базиликасы және ұлттық қасиетті орын. Бұл қасиетті орын Солтүстік Америкадағы ең үлкен католик шіркеуі, әлемдегі ең ірі шіркеулердің бірі және Вашингтон қаласындағы ең биік тұрғын ғимарат. Византиялық және Романдық қайта жаңғыру сәулет стиліндегі құрылысы 1920 жылдың 23 қыркүйегінде белгілі мердігер Джон МакШейн бастады және 2017 жылдың 8 желтоқсанында, Ақмақ Концепция мерекесінде, Троица күмбезінің мозаикасын бағыштау және салтанатты түрде бата берумен аяқталды, осы рәсімді кардинал Дональд Уильям Вурл жүргізді.