Кіріспе

Сербияның бұрынғы оңшыл саяси партиясы

Сербияның либералдық партиясы (; аббревиатурасы СЛС немесе SLS) – Сербиядағы классикалық либералдық, ұлтшыл және монархиялық саяси партия.

Өмірбаян

Демократиялық партияның (ДС) бастама комитеті 1989 жылдың соңында жаңа саяси партия құру ниетін жариялады. Партия сол аттас соғыс аралық партияны қайта жаңғыртуға және өзін «азаматтық» және «орталық» бағыттағы партия ретінде көрсетуге тырысты. Алайда, ДС-да түрлі топтар мен пікірлердің көптігі байқалды. Партия ішіндегі белгілі бір топ, көрнекті тұлғалар және бұрынғы «Праксис» тобының мүшелері Драголюб Мичунович пен Зоран Джиндичтің ұстанған бағытына кейбір жағынан қарсы болды. Бұл топқа Коста Чавоски, Никола Милошевич және Воислав Коштуница кірді. Олардың талдаулары ДС-ның антикоммунистік күресті күшейту қажеттігін көрсетті. 1990 жылғы жалпы сайлауға дейін Сербияның Біріккен оппозициясы Слободан Милошевичке ашық хат жолдап, 90 күндік сайлау науқанын, оппозицияға телеарнада 2 сағат эфир уақытын бөлуді, барлық партиялардың сайлау органдарында өкілдігін қамтамасыз етуді және дөңгелек үстел отырыстарын қайтадан ұйымдастыруды талап етті. 12 қыркүйекте Чавоски бұл ашық хатты шамамен 40 мың адам жиналған митингте оқыды. Үкімет оппозицияға бірқатар жеңілдіктер жасады, оның ішінде сайлау науқаны кезінде телеарнаға қол жеткізу мүмкіндігін және кандидатты тіркеу үшін қажетті қол қою санын азайтуды ұсынды. Мичунович пен Джиндич 8 қазанда ДС Бас комитетінің сайлауға қатысу туралы қаулысын қолдады. Джиндич оппозицияның «биліктегі социалистердің заңсыз әрекеттерін тіркеп, халыққа жеткізу» мүмкіндігінен бас тартпауы керек екенін айтты. 9 қазанда бірқатар жетекші тұлғалар бұл қаулыға наразылық білдіріп, сайлауды бойкоттауды ұсынды, олардың ішінде Чавоски, Милошевич, Александар Петрович, Милан Божич және Владета Янкович болды.

Тарих

Сербия оппозициясының 1990 жылғы жалпы сайлауда үзіліс жасауға мүмкіндік таппауы, оппозициялық партиялар арасында өзіне шолу жасау және қайта құру кезеңіне алып келді. Демократиялық партияның (ДС) сайлауды бойкоттауды жақтаған тобы, өздерінің ауыр жеңілісі үшін партияның орталық саясатын ұстанатын жетекшісі Драголюб Мичуновичті кінәлады. Олардың пікірінше, Мичунович пен Зоран Джинджич қолдаған қатысу саясаты Милошевич режиміне саяси легитимділік берді, ал сайлауда аз ғана нәтиже берді. Бұл позицияны қолдағандар мен Мичуновичке қарсы болғандар арасында, өткен қыркүйектегі ДС съезінде ұлттық мәселе бойынша күшті байланыс болды. 1991 жылдың 22 қаңтарында бұл топ, соның ішінде академиктер Никола Милошевич пен Коста Чавошки, Мичуновичтің партиялық сайлаудағы бұрынғы қарсыласы, сондай-ақ Владан Васильевич, директор Александр Петрович және математик Милан Божич Демократиялық партиядан шығып, Сербия либералдық партиясын (СЛП) құрды. Партияны Василий Крестич, Смиля Аврамов, Мило Ломпар және Жарко Требешанин сияқты басқа да көрнекті академиктер қолдады. ДС-тің негізгі құрамынан шығып, Праксис тобының «рационалистік» сенімдерін енді ескермегеннен кейін, СЛП тұрақты түрде дәстүрлі идеологиялық түс алды. 1991 жылдың 16 қазанында СЛП өзінің саясатын республикалықтан монархиялыққа өзгертті. 21 қазанда Конституциялық монархияны жаңғырту қозғалысын құруда маңызды рөл атқарды. Чавошки Сербияда конституциялық монархияны енгізудің өткенмен символдық, бірақ радикалды үзіліс болатынын мәлімдеді. СЛП-нің құрылуы оның кейбір негізгі мүшелерінің және партияның «коммунизмге қарсы/ұлттық» қанатының жетекші тұлғаларының ДС-тен кетуімен белгіленді, бірақ бұл ағым Воислав Коштуница және Борислав Пекич сияқты ықпалды тұлғалармен жалғасты және СЛП ұзақ мерзімді перспективада бұрынғы партиясына күрделі сын бола алмады. Зоран Джинджич Чавошки босатқан ДС Атқару комитетінің төрағасы қызметін иеленді. СЛП 1991 жылдың 22 мамырында Сербияны жаңарту қозғалысымен (СПО) және Жаңа демократиямен бірігіп, қысқа ғұмырлы Біріккен Сербия демократиялық оппозициясы (БДО) одағына қосылды. Одақ 1991 жылдың 9 маусымында Республика алаңында митинг өткізді. 9 наурыздағы демонстрациядан айырмашылығы, оған билік тарапынан тыйым салынбады және зорлық-зомбылықсыз өтті. Митингті Воислав Шешель «сатқындық әрекеті» деп айыптады, содан кейін БДО қарсы шабуыл жасады, оның жақтастарын «қызыл четниктер» деп атады, ал өзін «қызыл воевода» деп атады, өйткені ол социалистік Милошевич режимімен тығыз байланыста болды. Одаққа Демократиялық партия кірмеді, ол ұйымдық және идеологиялық негізде оған қарсы болды, БДО-ның ұлтшылдық бағыты оның азаматтық идеологиясына қайшы келеді деп мәлімдеді. БДО маусым айының соңында Раковицадағы орынға SPS мүшесі және жазушы Миодраг Булатович қайтыс болғаннан кейін үміткер болды. Олардың үміткері Йован Марьянович ДС-тен Борислав Пекич пен СРС-тен Воислав Шешельге, сондай-ақ СПС-тің кішігірім мүшесі Радош Каракладжичке қарсы шықты. Шешель сайланды, ал БДО 1991 жылдың жазында ыдырап, жұмысын тоқтатты. 1992 жылдың 23 мамырында СЛП Сербияның демократиялық қозғалысына (ДЕПОС) SPO, Жаңа демократия және Сербия шаруалар партиясымен коалицияға қосылды. Демократиялық партияның басшылығы ДЕПОС құрамына кіретін партиялар «халықтық майданға беріліп қалды» деп, коалицияның монархиялық және нео-дәстүрлі бағытымен келіспейтіндігін айтып, оған қатысудан бас тартты. Демократиялық партияның негізін қалаушы және бұрынғы Праксис интеллектуалды Любомир Тадич СПО-ны, сондай-ақ «оның спутнигі Либералдық партияны» сынады. Воислав Коштуница басшылығымен ДС оң қанаты 1992 жылдың шілде айының соңында Сербияның Демократиялық партиясын (ДСП) құру үшін бөлініп кетті, содан кейін ДСП ДЕПОС-қа қосылды. 1993 жылдың қарашасында 1993 жылғы сайлау алдында СЛП ДСП-мен бірге ДЕПОС-тен шықты. Ол сайлауды бойкоттайтынын мәлімдеді, оны Слободан Милошевич өзінің жеке билігін нығайту үшін қолданатын сайлау құралы деп қарастырды. Алайда, СЛП-нің жоғары тұрған мүшесі Милан Божич ДЕПОС-та қалуға шешім қабылдады, кейіннен ол СПО-ға қосылып, Вук Драшковичтің негізгі кеңесшісі болды. Жаңа басшылықпен Зоран Джинджич ДС 1994 жылдың соңынан 1995 жылға дейін «ұлттық демократиялық» бағытты ұстанды. Драголюб Мичунович 1995 жылдың 2 желтоқсанында партиядан шығарылды, ал 3 желтоқсанда жаңа Демократиялық Альянс (ДА) құрылатыны туралы хабарланды, бұл коалиция ДС, ДСП, СЛП және бұрынғы СПО мүшесі Слободан Ракитичтің Ұлттық Ассамблея партиясын (SNS) біріктіретін болды. Коалиция 1996 жылдың наурыз айында ДС СПО және Сербия азаматтық альянсымен (ГСС) бірігіп, «Зайеднo» коалициясына қосылғаннан кейін ыдырады, бұл қадамды Коста Чавошки «табиғатқа қайшы» және «сербиялық ұлттық мүддеге сатқындық» деп сипаттады. СЛП 1997 жылғы сайлауды ДС, ДСП, ГСС және SNS-пен бірге бойкоттады. 2003 жылғы парламент сайлауында партия ДСП басшылығындағы тізімнің құрамында Ұлттық Ассамблеяда бір орын алды. Никола Милошевичтің 2007 жылы қайтыс болғаннан кейін партияны Милован Еремич басқарды. Сербия либералдық партиясы 2010 жылдың 24 қаңтарында ресми түрде жұмысын тоқтатты. Оның заңдық жалғасы – Сербия либералдық кеңесі (немесе Сербский либералдық совет) азаматтық тобы. 2016 жылғы сайлауда Сербия либералдық кеңесінің бас хатшысы және Милан Недичтің шөбересі Александр Недич ДСП «Двери» партиясының тізіміне кірді.

Іс-шаралар

SLS бірнеше қанағаттану туралы өтініште маңызды рөл атқарды. 2006 жылдың 3 мамырында СЛС, Сербия Демократиялық партиясының жастар қанаты және басқа да бірнеше тараптармен бірге, Югославия үкіметінің эмиграциядағы премьер-министрі және консервативті Сербия мәдени клубының президенті Слободан Йовановичтің қанағаттандырылуын сұрады. Йованович 2007 жылдың 26 қазанында қанағаттандырылды, оның мәйіті Сербияға жеткізіліп, 2011 жылдың 10 желтоқсанында қайта жерленді. 2009 жылдың 26 ақпанында Сербия Либералдық партиясы, бірнеше саяси тұтқындар қауымдастығымен бірге четниктердің басшысы Дража Михайловичтің қанағаттандырылу процесін бастады. Михайлович 2015 жылдың 14 мамырында қанағаттандырылды. 2008 жылы Сербия Либералдық партиясы нацистік оккупациядағы Сербиядағы марионеттік үкіметтің премьер-министрі Милан Недичтің қанағаттандырылу процесін, Недичтің шөбересі Александр Недичпен бірлесіп бастады. Олардың өтініші алғаш рет 2014 жылдың наурыз айында қабылданбады. Александр Недич кейіннен SLS-тің заңды жалғасы – Сербия Либералдық Кеңесінің бас хатшысы болды. 2015 жылы Сербия Либералдық Кеңесі, енді Александр Недич басқарады, өтінішті қайта жаңартты. Белград Жоғарғы соты 2018 жылдың шілдесінде, ал Белград Апелляциялық соты 2019 жылдың сәуірінде өтінішті қабылдамады.