Кіріспе

Тайлық Патриарх Ваджирананнаваррораса (талайшаша: Vajirañāṇavarorasa, Вачирайнаварроро, пали тілінде Ваджирананнаваррораса, วชิรญาณวโรรส, толық атауы Somdet Phramahasamanachao Kromphraya Vajirananavarorasa) (1860 жылғы 12 сәуірде, Бангкок, Таиланд – 1921 жылғы 2 тамызда, Бангкок, Таиланд) – 1910-1921 жылдар аралығында Тайландтың оныншы Жоғарғы Патриархы. Ол тай буддизмін институционалды етуге үлкен үлес қосты. Тайлық тарихшы Дэвид К. Уайатттың (Reynolds 1979:xiii) сөздерімен айтқанда, ол "Сиамдағы өзінің буынының жетекші зиялысы" болуға тағайындалған, ал оның патшалық аты – Принц Манусьянагаманоб (พระองค์เจ้ามนุษยนาคมานพ) ("адамдардың арасындағы нага"). Ваджираннаварораса – 1882 жылғы 16 наурызда Кроммамуен шенімен бірге алтын тақтада жазылған аты.

Ерте өмір және білім

Ваджираяна – король Моңкуттың 47-ші баласы. Ол Ұлы сарайда король Моңкуттың кәнизактарының бірі, Фаяның төртінші баласы ретінде дүниеге келді. Ол бесінші баласын, қызын, туғаннан кейін қайтыс болды. Содан кейін оны анасының туысы, король Рама III-нің қызы, ханшайым Варасеттасута немесе "Путри", және оның анасы, корольдің Самашакти немесе "Уэнг" атты нағашы қызы тәрбиеледі. Сарайда Нок Панаканган деген әйел оған сиам алфавитін үйретті. Корольдік ғалымдар бөлімінің басшысы Пхрая Париатидхаррмадхата немесе "Пям" (кейін Луанг Раджабирама деп аталды) жас Ваджираянаны және басқа да ханзадаларды пали тілінде діни мәтіндерді жазу үшін қолданылатын кхмер жазуын үйрету үшін сарайға келді. Сыртқы соттың қызметкері болған ұстазымен Ваджираяна Падамала (пали грамматикасы), Дхаммапада түсіндірмесі және басқа да мәтіндерді 1868 жылға дейін оқыды. Ағасы Брахмаваранұрақша ханзадаға novice ретінде тағайындалғанда, Ваджираянаға біраз уақыт бойы Ват Паваранивешада бірге тұруға рұқсат етілді. Ол жерде ол кейде Пхра Париятидхаррмадхата ("Чанг", кейін Луанг Шриваравохара) –мен пали жазбаларын зерттеді. 1868 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін және ағасы Чулалонгкорн таққа отырғаннан кейін, Ваджираяна сарайға оралып, асыраушы әпкесі, ханшайым Варасеттасутадан білім ала бастады. Ол сиам тілінде оқу мен жазуды үйренді, сондай-ақ өлең формаларын, сиамдық арифметика мен астрологияны үйренді. Король Чулалонгкорн сарай аумағында ағылшын тілінде білім беретін мектеп құрды және батыстық білім беру үшін ағылшын Фрэнсис Джордж Паттерсонды жалдады. 1872 жылы мектеп ашылғанда, Ваджираяна сонда оқи бастады. Паттерсон корольдің ағайындыларына таңертең, ал Корольдік қарулдары полкінің жігіттеріне түстен кейін нұсқау берді. Паттерсон сиам тілінде сөйлей алмады, ол еуропалық оқулықтарды қолданды, ағылшын және француз тілдерін (оқу, жазу және сөйлеу), математика, сондай-ақ еуропалық тарих пен географияны үйретті. Ваджираяна мен Дамронг Раджанубхаб Паттерсонның ең құлшынысты оқушылары болды. Ваджираяна өзінің білімін 1875 жылға дейін Паттерсонмен жалғастырды. 13 жасында Ваджираяна 1873 жылдың 7 тамызында 78 күнге novice ретінде киінді. Ол монах ретінде Ват Паваранивешада "Баспахана" деп аталатын кішкентай резиденцияда тұрды: оның әкесі, король Моңкут, бір кездері монах ретінде сол жерде тұрып, өзінің Арияка жазуын баспаға шығарған. Novice киімін шешкен соң, Ваджираяна тұңғыш рет көп ақша жұмсауға мүмкіндік алды және тұтыну әлемін ашты. Бірақ 1876 жылы ол жас шотландтық дәрігермен (жасы 25 пен 30 аралығындағы) танысты. Доктор Гован оған ағылшын тілін үйретті және медицина туралы біраз, және ол Ваджираянаның өмірлік мінез-құлқына үлкен әсер етті (түсіркі тартуды, ішуді және кейбір ысырапшыл немесе тіпті азғын әдеттерді тоқтату). Манастырға деген қызығушылығы арта түскен Ваджираяна өзінің ағасы, билік басындағы Жоғарғы Патриарх Принц Павареске барады. Ол Ваджираянаға 1876 жылы поэзия, астрология және буддалық жазбаларды үйретті. Ол қосымша астрологияны (яғни күнтізбелерді қалай жасау керектігін) басқа екі ұстаздан, Кхун Дебьякаранадан ("Ол") және "Пиадан" (Пхракрупалат Сувадханасутагуна Ват Раджапратиштада) үйренді. Принц Паварештің басшылығымен Ваджираяна да Дхамманы зерттей бастады. Сондай-ақ, ол өзінің бұрынғы пали мұғалімдерінің бірі Пхра Париятидхармадхатты ("Чанг") монастырға келіп, оны пали тілінде қайтадан үйрету үшін шақырды. Ваджираяна әрқашан студенттердің пали тілін үйренуі әдістерін қатты сынға алған және кейін пали тіліндегі зерттеулер үшін мәтіндерді қайта жазатын. Ваджираяна монастырға жиі барса да, монах болуды әлі шешкен жоқ. 1877 жылдың 12 шілдесінен бастап ол екі жыл бойы король Чулалонгкорнның заң хатшысы болып жұмыс істеді. Король Чулалонгкорн Сангхадағы Ваджираяна сияқты сенімді адамға мұқтаж болды, сондықтан ол оны дәстүрге сәйкес діни қызметкер болғаннан кейін де монах болып қалуға көндіруге тырысты. Ваджираяна әлі де сенімді болмаса да, егер ол монахтықтан кетсе, бірінші жаңбырдың соңында кететінін уәде етті. Егер ол одан да ұзаққа созылса, киімін шешпейді. Король Чулалонгкорн оған үш жаңбыр бойы монах болып қала берсе, оған әміршілік атақ беремін деп уәде берді. Ол 1882 жылы берген уәдесін орындады.

Қасиетке ие болу және Сангхадағы алғашқы жылдары

1879 жылдың 27 маусымында Ваджираяна Корольдік шіркеуде 71 жастағы Принц Паварес басшылық етуші ретінде толықтай қабылданды. Тағы бір аға монах, Ват Макуṭакṣatriya аббаты Фра Чандрагокарагуна (Candrarańsī), салтанатты рәсімде каммава̄ча̄рия ретінде көмектесті. Қабылданғаннан кейін Ваджираяна алғашқы жаңбыр маусымын Ват Паваранивешада өткізді, онда пали тілін (мысалы, Дхаммападаға түсіндірмелермен) және буддалық жазбаларды оқыды. Оның бұрынғы пали тілінің мұғалімі Пхра Париятидхармадхата ("Чанг") оған тағы да сабақ берді. 1879 жылдың қараша айында жаңбырдан кейін Ваджираяна Ват Макуṭакṣatriya-ға (кейін Ват Намабаннати деп аталды) көшті. Онде ол Чаохун Фра Брахмамунидің (Киттисара) жетекшілігімен пали тілін (Мангалаттадипани) оқыды. 1880 жылдың 3 қаңтарында Ваджираяна Дхаммайутика дәстүрі бойынша сал үстінде қайта қабылданды, оның басшысы Чаохун Дхарматрайлока (Ṭhānacāra) болды. Ол Ват Макуṭакṣatriya-да Фра Чандрагокарагунаның шәкірті және жеке көмекшісі, ал Фра Брахмамунидің пали тілінен оқушысы ретінде өмір сүруін жалғастырды. 1881 жылдың 25 желтоқсанында Ваджираяна пали тілінен емтихан тапсырды, онда Бас Патриарх емтиханшы болды. Ол бірден 5-prayōk деңгейіне көтеріліп, бұрын уәделенгендей krom дәрежесіне жетті. Сонымен қатар, ол Дхаммайутика сектасының (Чаохана Ронг Ханна Тхаммайутика) Патриарх орынбасары болып тағайындалды.

Орта жастары

1892 жылы ханзада Паварес қайтыс болды. Ваджирьянана оның орнын басып, Ват Паваранивесаның иесі және Дхаммайутика орденінің патриархы болды, ал Са Пуссадево жаңа Жоғарғы патриарх атанды. 1893 жылғы 1 қазанда Махамакута Корольдік академиясы (Махамакут буддистік университеті) ашылды. Ваджирьянана енді пали және Дхамманы оқытуға қатысты реформаларын жүзеге асыра алды. Ваджирьянана пали тілінде грамматика және бірнеше оқулықтар жазды. Сондай-ақ ол университеттің оқу жоспарын жасады. Оқу жоспары діни біліммен қатар, сиам тілінде оқу мен жазу, тарих және ғылым сияқты пәндерді қамтыды, сонымен қатар монахтарды пали емтиханына дайындау және оларды мұғалімдер етіп тәрбиелеу мақсатында құрылған академияның мақсаты осы еді. 1898 жылы король Чулалонгкорн ханзада Дамронг пен Ваджирьянаға елдің барлық аймақтарына бастауыш білім беру мәселесін шешуді тапсырды. Қаржының жетіспеуіне байланысты, шешім елдің шет аймандарындағы ауылдарда білімді монахтарды мұғалімдер етіп тағайындау болды. (Алайда, бұл жоспар 1902 жылдан кейін іске аспады.) 1894 жылы Ваджирьянана «Дхамманың көзі» – Даммачакшуды құрды, ол Сиамдағы алғашқы буддалық журнал болды. Журналда академия жаңалықтары, буддизм туралы мақалалар және уағыздардың мәтіндері жарияланды. Махамакута Корольдік академиясы Дхаммайутика орденіне қарасты болса да, король Чулалонгкорн Уат Махадхатудағы Маханикая орденінің мектебін де нығайтты, ол 1896 жылы Махачулалонгкорнраджавидьялая университетіне айналды. Сангха бірлігін нығайту үшін пали емтиханын екі түрде өткізуге шешім қабылданды: бірі – Ваджирьянаның жаңа оқу жоспары мен жазбаша емтихан форматы қолданылатын Махамакута академиясында, екіншісі – дәстүрлі ауызша аудармалар тыңдалатын Корольдік капелласында. 1902 жылы қабылданған бірінші Сангха заңы елде Сангханың жаңа басқару жүйесін құрды. 1906 жылы король Чулалонгкорн Ваджирьянаның князьдік шеніне Кроммалуанг шені берді, бірақ князь-монахтарды олар егде жасқа келгенше жоғарылату патшалық дәстүр емес еді. Алайда Ваджирьянаның ағаларымен салыстырғанда кем түспеуі керек еді. 1900 жылдан 1910 жылға дейін Таиландтың Жоғарғы патриархы лауазымы бос тұрды. Рейнольдс король Чулалонгкорнның 9-шы патриархқа мұрагер тағайындаудан бас тартқанын болжайды, себебі аға монахтар жүргізіліп жатқан реформаларды қолдауға тым консервативті болуы мүмкін, ал Ваджирьяна консервативті аға монахтардың қарсылығына тойтарыс беруге әлі де тым жас болуы мүмкін.

Кейінгі жылдар

1910 жылы Ваджиравуд патша таққа отырғаннан кейін Ваджираянана Жоғарғы Патриарх болып тағайындалды. 1921 жылы патша Ваджиравудх Жоғарғы Патриархқа Пхрамахасаманачао деген құрметті атақ берді. Ваджираянана діни білім беру, Санга әкімшілігі және ғылыми зерттеулер саласындағы қызметін жалғастырды. Ол 1902 жылғы Сангха заңымен құрылған Ақсақалдар кеңесін (Тера) жаңарып, қайта жандандырды. "Талаенг кан ханасонг" жарияланымы [Санга істері туралы хабарлама] ел ішіндегі барлық Санга үшін ережелерді таратып, бекітті. 1912 жылы ол бұрынғы пали білімі талап етілмейтін Дхамманы зерттеуге арналған жаңа оқу бағдарламасын жасады. 1912 және 1917 жылдар аралығында Ваджираяна Санганың жағдайын тексеру үшін Сиам провинцияларына сапар шекті. Ол кейін 1921 жылдың 2 тамызында Бангкокта туберкулезден қайтыс болды.