Кіріспе

Британдық мәтіндік басылым қоғамы – Хаклюйт қоғамы, 1846 жылы құрылған және Лондонда орналасқан, тарихи сапарлар, саяхаттар және басқа географиялық материалдардың бастапқы деректерінің ғылыми басылымдарын жариялайтын мәтіндік басылым қоғамы. Басылымдық қызметінен бөлек, қоғам географиялық зерттеулер және мәдени алмасу тарихына қатысты жиналыстар, симпозиумдар мен конференцияларды ұйымдастырып, оларда қатысады. Бұл – кеңес мүшелері мен лауазым иелерінің ерікті командасы басқаратын тіркелген қайырымдылық ұйымы және коммерциялық емес мекеме. Оның мақсаттарына қызығушылық танытқан кез келген адам қоғамға мүше бола алады. Қоғам Ричард Хаклюйттің (1552–1616) есімімен аталады, ол ағылшынның шетелдегі мүдделеріне қатысты сапарлар мен саяхаттар туралы әңгімелерді және басқа да құжаттарды жинап, редакциялаған адам.

Қор

Қоғам 1846 жылғы 15 желтоқсанда Лондон кітапханасында, Сент-Джеймс-скверде өткен мәжілісте құрылды. Геолог сэр Родерик Мёрчисон төрағалығымен, география және тарих ғылымдарының маманы Уильям Десборо Кули, армияның медициналық қызметкері Эндрю Смит, теңіз офицері және геодезист сэр Чарльз Малколм, антиквар Болтон Корни, Британ мұражайының бас кітапханашысы сэр Генри Эллис, физик және математик Уильям Роуэн Гамильтон, ФРС, және Джон Эдвард Грей, Британ мұражайының зоология бөлімінің сақтаушысы кірді. Кули бұрынғыда Корольдік географиялық қоғамды географиялық мәселелерді шешуде заманауи материалдарға тым көп сүйенгені үшін сынаған болатын, географияны ғылыми тұрғыдан зерттеудің бұрынғы көздерді көптеп талдау және бағалауды қамтуы тиіс екенін айтты. Ол Корни мен Смит көмегімен қоғамның қалыптасу кезеңінде басты рөл атқарды, ал Мёрчисон тек номиналды басшылық қызметін атқарды. Кули қоғамды «Колумб қоғамы» деп атауды ұсынған, бірақ 1847 жылғы 26 қаңтарда өткен алғашқы кеңес отырысында оны Ричард Хаклюйттің есімімен атау туралы шешім қабылданды. Хаклюйттің өзі жеке зерттеуші емес, саяхаттарды жазушы ретіндегі беделі қоғамның мақсаттарын жақсырақ бейнелейтін, сонымен қатар оның басты мақсатын – Хаклюйттің еңбектерін қазіргі заманға жеткізуді жариялады. Қаулы қабылданды, оған сәйкес Қоғам мүшелеріне жылдық бір гинея төлем жасау шартымен, Уильям Дэмпиердің әлемді айналып өтуінен (де-факто 17 ғасырдың соңына дейін) бұрынғы кез келген кезеңде жасалған сирек саяхаттар, саяхаттар және географиялық жазбаларды басып, таратуға міндеттенді. Алғашқы кезде мәжілістер Лондон кітапханасындағы бөлмеде өтті, бірақ 1849 жылы Қоғамның баспаханасына, Сент-Мартин-Лейнге, ал 1850 жылдан бастап Грейт-Квин-стриттегі кеңселерге көшірілді. 1872 жылдан бастап олар Корольдік географиялық қоғамның ғимаратында, бастапқыда Савилл-Роуда, кейіннен Кенсингтон-Горда өткізілді. 1847 жылғы 4 наурыздағы жалпы мәжілісте қоғамның конституциясы мен жариялануға тиіс еңбектердің тізімі бекітілді. Қоғамды президент (Мёрчисон), екі вице-президент (Чарльз Малкольм және Х. Х. Милман), хатшы (Кули) және 17 сайланған кеңес мүшесі басқаратын болды. Бірінші жылғы кеңеске бастапқы басқару тобының мүшелерімен қатар Чарльз Дарвин, Чарльз Беке, капитан Чарльз Рамзи Дринкуотер Бетун және ғалым Ричард Генри Мейджор кірді. Қоғам алғашқы екі жылында 220 мүше тартты. Оның алғашқы басылымы – Бетюннің сэр Ричард Хокинстің байқаулары, 1847 жылдың желтоқсанында жарық көрді, содан кейін Майордың Кристофер Колумбтың таңдамалы хаттары (1847 жылы басылған, бірақ 1848 жылдың қаңтарында жарияланған) жарық көрді. Қоғам өзінің алғашқы басылымы ретінде қарастырған Ричард Хаклюйттің Американы ашуға қатысты «Әртүрлі саяхаттары» 1850 жылға дейін кейінге шегерілді. Осы арада сэр Роберт Шомбургктің Ралегтің Гвианаға сапары (1849), Кулидің сэр Фрэнсис Дрейктің сапары (1849), Томас Рундалдың Солтүстік-Батысқа саяхаттары және Майордың Вирджиния Британияға саяхат тарихы жарық көрді. Алғашқы басылымдар салыстырмалы түрде аз болды – шамамен 250 дана, барлық мүшелердің қажеттілігін қанағаттандыру үшін, сондай-ақ аздаған қосымша даналар, оларға қоғамның шамамен 50-60 фунт стерлинг қаржысы жұмсалды.

Кейінгі дамуы

Мерчисон 1871 жылы қайтыс болғанға дейін президент болып қызмет етті, бірақ оның лауазымы көбінесе құрметті болды. Оның орнын заңгер және саясаткер сэр Дэвид Дандас (1871–77), содан кейін шығыстанушы және бұрынғы Шығыс Үндістан компаниясының әскери қызметкері сэр Генри Юл (1877–89) басқарды. Юл қоғамның басылымдарын редакциялауға Мерчисон мен Дандастан гөрі тікелей қызығушылық танытты және болашақта шығатын барлық томдарды тізімдеуді міндет етті. 1849 жылы Кулиден хатшы қызметін алған Р. Х. Мейджор 1858 жылға дейін осы лауазымда болды, содан кейін оның орнын географ, тарихшы және экспедицияларды ұйымдастырушы Клементс Маркхэм иеленді. Маркхэм 1858–87 жылдары хатшы, 1889–1909 жылдары президент болып қызмет етті және жеке өзі 29 томнан кем емес кітапты редакциялады. 1893 жылдан бастап оған 1902 жылға дейін хатшы болып қызмет еткен Шығыс Үндістан компаниясының тарихшысы және Үндістан кеңсесінің мұрағатшысы Уильям Фостер көмектесті. 1908 жылы тағайындалған алғашқы тұрақты қазынашы – Корольдік географиялық қоғамның кітапханашысы Эдвард Хьювуд болды, ол отыз сегіз жыл бойы қызмет етті. 1908 жылы, Маркхэмнің билігінің соңғы жылы, Қоғам дәстүрден аттап, 1700 жылдан кейінгі алғашқы мәтінін – Болтон Корнидің «Капитан Дон Фелипе Гонсалес саяхаты» кітабын жариялады. 1909 жылы Маркхэмді президенттік лауазымға Сейлон азаматтық қызметінің бұрынғы өкілі сэр Альберт Грей алмастырды. Осы уақыттан бастап Қоғам өз қызметін жариялаудан басқа салаларға да кеңейте бастады. Ол 1911 жылы Бристоль соборында Ричард Хаклюйтқа ескерткіш орнатуға қолдау көрсетті, ал 1914 жылы Грей Шекспирдің 300 жылдығын ұйымдастырумен айналысқан Британ академиясының комитетінде Қоғамды өкілдік етті. Осы кезеңде Берта Филлпотс, Лавиния Мэри Энсти және Зелия Натталл сияқты әйелдер редакторлар мен аудармашылар ретінде көзге түсті. Қоғамға мүшелік саны артты, оның көп бөлігі 1911 жылы 440 мүшенің жартысын құраған ұйымдық жарналар есебінен болды. Бұрынғы хатшы Сэр Уильям Фостер 1928–1945 жылдары президент, содан кейін 1951 жылы қайтыс болғанға дейін вице-президент болып қызмет етті. Фостердің түсіндірмелер жасаудағы шеберлігі оның редакторларына әсер етті, нәтижесінде Қоғамның басылымдарының сапасы айтарлықтай жақсарды және мүшелік саны 2000-нан асты. 1945 жылы Фостердің орнын Британ мұражайының (қазіргі Британ кітапханасы) карталар бөлімінің бастығы Эдвард Линэм иеленді, ол соғыстан кейінгі президенттердің бес жылдық мерзімге сайланған алғашқысы болды. Соғыстан кейінгі кезеңде Қоғамның басылым бағдарламасына Р. А. Скелтон, Эйла Кэмпбелл, Теренс Армстронг, Сара Тяке, Майкл Бреннан, Робин Лоу және Уилл Райан сияқты редакциялық міндеттерді өз мойнына алған ерікті қызметкерлердің еңбегі үлкен үлес қосты.

Жарияланымдар

Қоғамның негізгі қызметі – әлемнің көптеген бөліктерінде жеке адамдар жасаған саяхаттар мен экспедициялар туралы бастапқы дереккөздердің ғылыми басылымдарын жариялау. Оларға сапар шеккен аймақтардың географиясы, этнологиясы және табиғи тарихы туралы алғашқы есептер кіреді. Қоғам бүгінгі күнге дейін шамамен 350 томдық 200-ден астам басылым шығарды. Барлық басылымдар ағылшын тілінде жарық көреді. Қоғамның бұрынғы басылымдарының көпшілігі британдық экспедицияларға және ағылшын тіліндегі құжаттарға қатысты болғанымен, көп бөлігі британдық емес экспедицияларға арналған және ағылшын тілінен өзге тілдердегі мәтіндерге негізделген. Испан, португал, итальян, француз және голланд тілдерінен аудармалар тұрақты түрде жарияланып келеді, сондай-ақ орыс, грек, латын, амхар, мандарин, парсы және араб тілдерінен сирек аудармалар да пайда болған. Материал ұсынылған аударма көбінесе жаңа нұсқа болып табылады, бірақ кейде қажет болған жағдайда тексеріліп, түзетілген бұрынғы аударма да қолданылады. Барлық басылымдарда мәтіннің күрделілігін түсіндіру және оны кең тарихи контекстке орналастыру үшін ғылыми түсіндірмелер бар. Томдар стандартты мұқабамен шығарылады және көбінесе карталар мен сол заманғы иллюстрацияларды қамтиды. Басылымдар келесі саяхатшылар туралы мәліметтерді қамтыды: Ибн Батута, Берналь Диас дель Кастильо, Фабиан Готтлиб фон Беллинсгаузен, Педро Сьеса де Леон, Джон Кэбот, Кристофер Колумб, Томас Даллам, Джон Ковель, Фердинанд Магеллан, Космас Индикоплеуст, Джеймс Кук, Васко да Гама, Семен Дежнев, Фрэнсис Дрейк, Хамфри Гилберт, Жан Франсуа де Ла Перуз, Людвиг Лейхардт, Ян Хуйген ван Линшотен, Ма Хуан, Олаус Магнус, Артур Дж. М. Джефсон, Йенс Мунк, Уильям Рубрук және Джордж Ванкувер. Қоғам 1847 жылдан 1899 жылға дейін бірінші сериясында 100 томдық басылым шығарды. Екінші серия 1899 жылдан 1998 жылға дейін жарық көрді және 190 томды құрады. Үшінші серия 1999 жылы үлкен форматта басталды және 2021 жылға қарай 38 томға жетті. Олардың ішінде Мадрид Теңіз Музейімен бірлесіп жарық көрген "Маласпина экспедициясы" журналының 3 томдық жинағы бар. Қазіргі уақытта жылына орташа есеппен екі том жарық көреді.

Қосымша серия

Қалыпты сериясынан өзге, Қоғам жеке "Extra Series" шығарады, онда тегін таратуға тым қымбат тұратын кітаптар жарық көреді, бірақ мүшелеріне жеңілдікпен ұсынылады. Осындай басылымдар алғаш рет 1903–1907 жылдары К.Р. Бизлидің Хаклюттен жасаған түсіндірме үзінділерімен және Хаклюттің "Басты Навигациялар" мен Пурхастың "Саяхаттары" атты көп томдық MacLehose басылымдарымен пайда болды. Бұл басылымдардың MacLehose-тің тек бірнеше жиынтығы ғана Hakluyt Society мүшелігімен бірге шықты, ал олардың ешқайсысында "Extra Series" белгісі болған жоқ. Бұл идея 1950 жылдары қайта жаңғыртылып, Капитан Джеймс Куктың күнделіктері жарық көргенде (4 том, 1955–67, "Extra Series" 34–37 томдары ретінде саналды) ресми түрде бекітілді, одан кейін басқа да атаулар, соның ішінде Капитан Куктың саяхаттарының керемет кестелері мен жағалау көріністері (1988–92) жарық көрді. 2012 жылдың соңына қарай "Extra Series" 47 томға жетті.

Басқа қызмет түрлері

Қоғамның жылдық жалпы жиналысы (ЖЖЖ) және жылдық лекциясы 2011 жылға дейін Корольдік географиялық қоғамда өткізілді, содан бері олар Лондон орталығындағы Нотр-Дам университетінде өткізілуде. 2020 және 2021 жылдары ЖЖЖ Zoom арқылы онлайн форматта өтті. Қоғамның веб-сайтында талқылау тобы, оның жарияланған томдарына арналған аймақтық зерттеу нұсқаулары және Hakluyt Society журналының рецензиялық басылымдары жарияланады.

Логотип

Қоғамның логотипі, барлық томдардың мұқабасында пайда болатын, Фердинанд Магелланның "Виктория" кемесінің виньеткасы болып табылады.

Хаклюйт қоғамының американдық достары

1996 жылы Браун университетінің кампусында орналасқан Джон Картер Браун кітапханасында Хаклюйт қоғамының американдық достары деген серіктес ұйым құрылды. Америкалық достары Хаклюйт қоғамының 150 жылдығын тойлаумен байланысты құрылды. Род-Айленд саудагері Джон Картер Браун (1797–1874) 1846 жылы қоғамның негізгі мүшесі ретінде қосылған алғашқы американдық болды. Хаклюйт қоғамының американдық достары Лондондағы Хаклюйт қоғамымен ұқсас мақсаттары бар коммерциялық емес корпорация болып табылады, бірақ Америка тарихына баса назар аударады. Бұл топ өткенге қатысты саяхаттар, экспедициялар және басқа географиялық материалдардың ғылыми басылымдарын шығаруға АҚШ-тан қаржылық қолдау көрсетуге және көмектесуге ұмтылады.