Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Су өсімдіктері туысы
Genus of aquatic plants
Нупар – Nymphaeaceae тұқымдасына жататын су өсімдіктерінің туысы. Ол солтүстік жарты шардың орташа және поляр аймақтарында кең таралған. Жиі қолданылатын атаулары: су лилиясы (Еуразия түрлері; осы тұқымдасқа жататын көптеген басқа туыстармен ортақ), тоған лилиясы, аллигатор қалпағы немесе қалпақ лилиясы, және шпаттердок (Солтүстік Америка түрлері).
Nuphar is a genus of aquatic plants in the family Nymphaeaceae, with a temperate to subarctic Northern Hemisphere distribution. Common names include water lily (Eurasian species; shared with many other genera in the same family), pond lily, alligator bonnet or bonnet lily, and spatterdock (North American species).
Таксономия
Бұл туыс Nymphaea туысына тығыз байланысты. Нуфардың ерекшелігі – оның гүл жапырақтары 4-6 ашық сары түсті тостағанша жапырақтарынан әлдеқайда кішіді, ал Nymphaea-да гүл жапырақтары тостағанша жапырақтарынан әлдеқайда үлкен. Бұл туыстар жемістерінің пісуімен де ерекшеленеді; пісіп жетілу кезінде нуфардың жемісі өз сабағында су бетінен жоғары қалады, ал Nymphaea-ның жемісі гүлдері жабылғаннан кейін бірден су астына шөгіп, сонда піседі. Екі туыста да жапырақтары су бетінде жүзеді және жапырақ тігісінің суға жалғанатын жеріне дейін радиалды тілік болады. Түрлеріне қарай, көптеген түрлердің жапырақтары жүрек тәріздіден дерлік дөңгелекке дейін, жапырақ тігісі ортасынан бекітіліп, қалқанша тәрізді көрінеді. Дегенмен, кейбіреулерінде жапырақ морфологиясының өзгеше нұсқалары бар; мысалы, N. sagittifolia-ның жапырақтары сопақтаған сағат тәрізді болады. Бұл туыстағы түрлердің саны әлі де зерделенуде. 20-шы ғасырдың ортасына дейін кейбір ботаниктер бұл туысты тек бір айнымалы түр деп қарастырған (соның үшін Еуропалық N. lutea басымдыққа ие), ал басқалары дәстүрлі таксономиялық стандарттар бойынша тағы он шақты түрді мойындаған. Жақында жүргізілген молекулалық зерттеулер еуразиялық түрлер (сек. Нуфар) мен американдық түрлердің (сек. Астил) арасында маңызды айырмашылықтар бар екенін көрсетті, Солтүстік Американың N. microphylla-сынан басқа, ол еуразиялық түрлермен жақын. Молекулалық таксономия мұндай аз түрді мойындау мүмкін емес екенін нақты көрсетті және танылған түрлердің санын арттыруға итермеледі; кейбір деректерде жетпіске жуық түр тізімделген.
The genus is closely related to Nymphaea. Nuphar differs in that its petals are much smaller than its 4–6 bright yellow coloured sepals, whereas in Nymphaea, the petals are much larger than the sepals. The genera also differ in the maturation of their fruit; while maturing, Nuphar fruit remain above water level on their scapes, whereas fruit of Nymphaea sink below water level immediately after their flowers close, and there they mature. In both genera the leaves float and have a radial notch from the circumference to the point of attachment of the petiole. Depending on the species, the leaves of most species range from cordate to practically circular with the petiole attached in the middle, giving a peltate appearance. Some however, have modified versions of that leaf morphology; for example the leaves of N. sagittifolia have leaves of an elongated sagittate form. The number of species in the genus is still under review. Until the mid 20th century, some botanists treated the genus as just a single variable species (for which the European N. lutea has priority), while some other authorities accepted about a dozen more species on the basis of traditional taxonomic standards. Recent molecular work has shown that there are substantial differences between the Eurasian species (sect. Nuphar) and American species (sect. Astylus), except for North American N. microphylla which clusters with the Eurasian species. Molecular taxonomy has shown conclusively that recognition of so few species is out of the question, and forced an increased number of recognised species; some sources list about seventy.
Этимология
Сөздің этимологиясы: ортағасырлық латын тіліндегі nuphar, ортағасырлық латын тіліндегі nenuphar, одан араб тіліндегі nīnūfar, одан парсы тіліндегі nīlūfar, одан санскрит тіліндегі nīlōtpala = көк лотос гүлі. Ботаникалық тұрғыдан қарағанда, атауы әйел есімдік ретінде қарастырылады. Сулы жерлердегі топырақтар гипоксиялық болады, ал бұл туыс оттегі болмаған жағдайда да уақытша өсуге қабілетті. Сонымен қатар, жас жапырақтар арқылы кіріп, тамырсаба арқылы өтіп, ескі жапырақтар арқылы шығатын, оттегі бар ауаның көп мөлшерде ағыны болуы мүмкін. Су тасқынына бейімделудің осы екі физиологиялық қасиеті де көптеген су және ылғалды жерде өсетін өсімдіктерге тән. Nymphaeaceae тұқымдасының көптеген басқа да қарқынды өсетін түрлері сияқты, Nuphar-дың кейбір түрлері су бетін толығымен жауып, жарықты тоқтатып, су астындағы өсімдіктерді де, нашар бәсекелесетін су бетінде өсетін су өсімдіктерін де өлтіруі мүмкін. Олар сонымен қатар аллелопатиялық екені эксперименттік жолмен дәлелденген алкалоидтарды да өндіреді, бірақ бұл қосылыстардың табиғатта қаншалықты маңызды болуы әлі белгісіз. Құстар, мысалы, қаздардың кейбір түрлері Nuphar тұқымын жейді, ал бобёрлер мен койпулар сияқты сүтқоректілер кем дегенде кейбір түрлерінің тамырын жейді. Бұғылар гүлдер мен жас жапырақтарды жейді, ал жапырақтарды басқа жануарлар шағып жейді.
The etymology of the word is: medieval Latin nuphar, from medieval Latin nenuphar, thence from Arabic nīnūfar, thence from Persian nīlūfar, thence from Sanskrit nīlōtpala = blue lotus flower. For botanical gender, the name is treated as feminine. Wetland soils are hypoxic, and this genus is known to be capable of temporary growth even in the absence of oxygen. Also there can be mass flow of oxygen containing air, entering by means of the young leaves, passing through the rhizome, and exiting through the older leaves. Both of these physiological adaptations to flooding are considered typical of many wetland and aquatic plants. Like many other vigorously growing members of the Nymphaeaceae, some species of Nuphar tend to cover the water surface completely, blocking out the light and thereby killing both submerged plants and less competitive surface growing aquatics. They also produce alkaloids that have experimentally been shown to be allelopathic, though it is not clear how relevant the compounds may be in the wild. Birds such as some species of ducks eat Nuphar seeds, and mammals such as beaver and coypu eat the roots of at least some species. Deer eat the flowers and young leaves, and the leaves are grazed by other animals.
Қолданылуы
Нупар түрлері, Nymphaea туысына жататын су лилиясының әртүрлі түрлерімен салыстырғанда, азық ретінде немесе медицинада көбінесе аз пайдалы. Өсімдіктің жеуге жарамдылығы туралы айтылғандар өте әртүрлі болған, бұл кейбір жағдайларда қателіктер мен шатасудың нәтижесі болуы мүмкін. Бірақ, жаңа түрлердің анықталуы артып, түрлер саны көбейгеніне байланысты, шатасудың себебі бұрын белгісіз болған түрлердің ерекшеліктерінде болуы ықтимал. Кейбір түрлерін жергілікті халықтар қолданған. Осындай құралымдардың болуы, дәрілік қолданысқа түсіндіруге болады.
Nuphar species are less generally useful as food or medicine than various species in the related water lily genus Nymphaea. Claims of the edibility or otherwise of the plant have varied wildly, which might in some cases have reflected errors and confusion, but in the light of the recognition of an increased number of species, the confusion might largely be because hitherto unrecognised species differ in their attributes. Some species have been used by indigenous peoples. The presence of such compounds could explain some of the medicinal uses
Дәрілік мақсаттардан басқа, нупардың жапырақтарында теріні күйдіру және бояу үшін, сондай-ақ қан тоқтату үшін қолданылатын жеткілікті мөлшерде танин бар екендігі хабарланған. Кейбір түрлерінің тамырында да тері күйдіруге жететіндей танин мөлшері бар.
Apart from pharmaceuticals, the leaves of Nuphar are reported to contain sufficient concentrations of tannin to have been widely used for tanning and dyeing leather, and also as a styptic for staunching bleeding. The roots of some species also contain sufficient tannin to have been used for tanning.