Кіріспе

Саяхатшылар немесе туристерге арналған жер туралы кітап – "саяхатшылар мен туристерді пайдалану үшін жасалған, белгілі бір жер туралы ақпарат кітабы". Онда көбінесе көрікті жерлер, тұруға орын, мейрамханалар, көлік және ойын-сауықтар туралы мәліметтер болады. Әртүрлі деңгейдегі карталар мен тарихи-мәдени ақпараттар да жиі қосады. Саяхаттың түрлі салаларына – шаруашылық саяхаттан демалысқа дейін, немесе әртүрлі кірісі бар саяхатшыларға, сондай-ақ сексуалдық бағдарлануы немесе тамақтану ерекшеліктері бойынша әртүрлі нұсқаулықтар бар. Саяхат нұсқаулықтары немесе кітаптар саяхат веб-сайттары түрінде де кездеседі.

Ежелгі дәуір

Жолсерік кітаптарының алдында "периплус" (periplus) пайда болды. Эритрея теңізінің периплусы сияқты периплус – кеме капитанының жағалау бойында кездестіретін порттар мен жағалаудағы маңызды нүктелерді, шамамен аралық қашықтықтарды тізімдеген қолжазба құжат болды. Бұл еңбек біздің заманымыздың I ғасырының ортасында жазылған болуы мүмкін. Ол Римдегі аялдамалардың кейінгі маршруты сияқты мақсатқа қызмет етті. Перигезис немесе "айналып өту» эллинистік дәуірде қалыптасқан әдеби жанр болды. Олимпияны сипаттаған Агаклиттің жоғалған еңбегі (περὶ Ὀλυμπίας) Суда мен Фотийде еске алынады. Дионисий Перигетес (сөзбе-сөз, Дионисий Саяхатшы) – грек тіліндегі гексаметр өлеңдермен жазылған, қысқа және әдемі стильдегі, жер бетіндегі туристерге емес, klismos саяхатшыларына арналған әлемді сипаттаған автор; ол Александрияда жұмыс істеген және Адриан тұсында өркендеген деп саналады. Ежелгі дәуірдегі «өте жақсы хабарланған және қызықты жолсерік» – Паузанийдің II ғасыда жазылған «Грекия сипаттамалары» (Hellados Periegesis) еңбегі. Бұл ең белгілі шығарма – ежелгі Грекияның қызықты орындары, сәулет өнерлері, мүсіндері және ерекше салты туралы нұсқаулық, және бүгін де классиктер үшін пайдалы. Христиан дінінің пайда болуымен еуропалық діни саяхатшылар үшін жолсерік пайдалы нұсқаулыққа айналды. Алғашқы жазбалардың бірі – IV ғасырда Киелі жерге сапар шеккен паломник Егерияның егжей-тегжейлі маршруты. Орта ғасырлық араб әлемінде артефакттар мен қазыналарды іздеген араб қазына іздеушілері, сиқыршылары мен алхимиктері саяхатшыларға арналған жолсеріктерді жазды. Бұл әсіресе араб Мысырында кең таралды, онда қазына іздеушілер ежелгі Мысырдың құнды ескіліктерін табуға құштар болды. Кейбір кітаптарда артефакттарды қорғайтын сиқырлы кедергілерді жоя алатын сиқыр күші бар деп айтылған.

Саяхаттық жазбалар

Саяхат әдебиеті Қытайдың ортағасырлық Сунь династиясы (960–1279) кезінде танымал болды. Бұл жанр «саяхат жазба әдебиеті» (youji wenxue) деп аталды және көбінесе баяндама, проза, очерк және күнделік стилімен жазылды. Саяхат әдебиетінің авторлары Фан Ченда (1126–1193) және Сюй Сяке (1587–1641) өз жазбаларына географиялық және топографиялық ақпаратты мол енгізді, ал белгілі ақын және мемлекет қайраткері Су Шидің (1037–1101) «Тас қоңырау тауына сапар» атты «күндік сапар есебі» философиялық және моральдық аргументтерді негізгі мақсаты ретінде ұсынды. Батыста жолдама кітаптар Еуропаны аралап, «Grand Tour» сапарымен шыққан аристократтардың жеке тәжірибелерінен пайда болды. Өнерді, сәулет өнерін және антикалық мұраларды бағалау асыл тәрбиенің маңызды бөлігі болғандықтан, олар әсіресе Италия түбегіне арналған жолдамаларда басымдық алды. Ричард Ласселс (1603–1668) бірқатар қолжазба нұсқаулықтар жазды, олар Парижде және Лондонда (1670) «Италия сапары» деген атпен қайтыс болғаннан кейін жарияланды. «Grand Tour» жолдамалары 18-ші ғасыр бойы баспаханалардан шығып жатты, мысалы, Патрик Брайдонның «Сицилия мен Мальта арқылы саяхат» кітабы Англиядан ешқашан шықпаған көптеген адамдар тарапынан оқылды. 1626–1649 жылдары голланд баспашысы Officina Elzeviriana (Эльзевир үйі) «Эльзевир республикалары» (Respublicae Elzevirianae) атты бестселлер кітаптар сериясын шығарды, ол «қазіргі саяхат жолдамасының ата-бабасы» деп сипатталды. Әр томда Еуропа, Африка, Таяу Шығыс немесе Қиыр Шығыстағы бір ел туралы ақпарат (география, халық саны, экономика, тарих) келтірілген. «Grand Tour» саяхат кітаптарының ерекше стилінен ақпаратқа толы және бейтарап жолдамаға көшуде маңызды рөл атқарған тұлға – Мариана Старк. Оның 1824 жылы жазылған Франция мен Италияға саяхаттау жөніндегі жолдамасы 19-шы ғасырдың басында британдық саяхатшылар үшін маңызды серік болды. Ол 1815 жылдан кейін шетелге саяхаттайтын британдықтардың саны артып келе жатқанын, оның көптеген оқырмандары отбасылық топтарда және қаражатты шектеулі пайдаланатынын мойындады. Сондықтан ол алғаш рет багаж, паспорт алу, әр қаладағы тамақ пен жатақхананың нақты құны және тіпті денсаулығы нашар отбасы мүшелерін күту туралы кеңестер берді. Ол сондай-ақ бүгінгі жұлдыздық рейтингтердің алдағысы болған, әрекет белгілерін бағалау жүйесін [!!! ] ойлап тапты. Джон Мюррей баспасында жарық көрген оның кітаптары кейінгі жолдамалардың үлгісі болды. Америка Құрама Штаттарында алғашқы жарияланған жолдамалар – 1822 жылы жарық көрген Гидеон Майнор Дэвисонның «Модалы тур», Теодор Дуайттың «Солтүстік саяхатшысы» және Генри Гилпиннің «Солтүстік тур» (1825) кітаптары болды.

Қазіргі заманғы жолдама

Қазіргі заманғы жолдама 1830 жылдары ұзақ қашықтыққа саяхаттың дамыған нарығымен бірге пайда болды. 1836 жылдан бастап баспагер Джон Мюррей Лондонда «Мюррейдің саяхатшыларға арналған нұсқаулықтарын» басып шығара бастады. Серияда Еуропа, Азия және Солтүстік Африкадағы туристік орындар қамтылған, сонымен қатар ол «көрнекіліктер» ұғымын енгізді, оларды Старктың таңдану белгілері үшін жұлдыздармен бағалады. Ғалым Джеймс Бузардтың айтуынша, Мюррей стилі «мұқият жоспарлаудың үлгісі болды, бұл жаңадан пайда болған туристік индустрияның да, британдық коммерциялық және өнеркәсіптік ұйымдастырудың да идеалдарына сай келді». Германияда Карл Бедекер 1828 жылы профессор Йоханнес Август Клейннің «Рейн саяхаты Майнцтан Кёльнге дейін; Жылдам саяхатшыларға арналған нұсқаулық» атты саяхатшыларға арналған нұсқаулығын шығарған Франц Фридрих Рёлингтің Кобленцтегі баспаханасын сатып алды. Ол бұл кітапты келесі он жыл бойы аз өзгерістермен жариялады, бұл Бедекердің саяхат жолдауларына жаңа көзқарасының бастауы болды. Клейн қайтыс болғаннан кейін, ол 1839 жылы жаңа басылым шығаруға шешім қабылдады, оған саяхатшыға қандай ақпарат беру керектігі туралы көптеген өз ойларын қосты. Бедекердің басты мақсаты – саяхатшыны маршруттар, көлік, тұру орындары, мейрамханалар, қонақжайлық, көрікті жерлер, серуендеу немесе баға туралы ақпаратты іздеуден босату болды. Бедекер Джон Мюррейдің жолдауларының стилін үлгі етті, бірақ бұрын-соңды болмаған егжей-тегжейлі ақпаратты қамтыды. 1846 жылы Бедекер көрнекі орындар, көңіл көтеру орындары және тұру орындары үшін жұлдыздық рейтингтерді енгізді, бұл Старктың және Мюррейдің дәстүрін жалғастырды. Бұл басылым оның алғашқы «эксперименттік» қызыл жолдаулығы болды. Ол сондай-ақ Джон Мюррей III-нің үлгісін ұстанғандай, өзінің саяхат жолдауларын «нұсқаулықтар» деп атауға шешім қабылдады. Бедекердің алғашқы нұсқаулықтарының мұқабалары қоңыр болған, бірақ 1856 жылдан бастап Мюррейдің қызыл мұқабалары мен алтын әріптері Бедекер жолдауларының баршаға таныс белгісіне айналды, ал мазмұны айқындығымен, егжей-тегжейлілігімен және дәлдігімен танымал болды. Бедекер мен Мюррей бейтарап, объективті жолдаулар шығарды; осыған дейінгі еңбектерде фактілік ақпарат пен жеке сезімталдық ойлар біріктірілген. Нәтижесінде, Бедекердің ағылшын тіліндегі басылымдарының екі редакторы компаниядан кетіп, Мюррейдің нұсқаулықтарына құқықтарды алды. Соның нәтижесінде шыққан кітаптар, қызыл мұқабалы Бедекерлерден ажырату үшін «Көк жолдаулықтар» деп аталды, және олар 20 ғасырдың көп бөлігінде маңызды жолдаулықтар сериясының бірі болды және бүгінгі күнге дейін басылып келеді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көп ұзамай, халықаралық саяхатқа еуропалық және американдық көзқарастарды біріктірген екі жаңа есім пайда болды. Юджин Фодор, Венгрияда туған, соғыстан бұрын АҚШ-қа эмиграциялаған саяхат мақалаларының авторы, ағылшын тілінде оқитын аудиторияға континенттік Еуропаны таныстырған саяхат нұсқаулықтарын жазды. Артур Фроммер, Корея соғысы кезінде Еуропада дислокацияланған американдық солдат, континент бойынша саяхаттау тәжірибесін негізге алып, 1957 жылы «Күніне 5 доллармен Еуропа» атты кітабын жазды, ол оқырмандарға Еуропадағы бюджеттік саяхат мүмкіндіктерін ұсынды. Екі автордың да нұсқаулықтары кең көлемді сериялардың негізіне айналып, әлемнің түкпір-түкпіріндегі бағыттарды қамтыды. Одан бері Let's Go, Lonely Planet, Insight Guides, Rough Guides, Eyewitness Travel Guides және тағы да көптеген саяхат нұсқаулықтары жарық көрді.

Арнайы қызмет түрлеріне арналған

Тау шаруашылығының, тауға өрлеудің, таулы серуендеудің және қиын жолдармен өтудің ерекше қажеттіліктеріне байланысты тауларға арналған арнайы нұсқаулықтардың ұзақ тарихы бар. Мысалы, В.А.Пучердің нұсқаулықтары Ұлыбританияның таулы аймақтарында кеңінен қолданылады. Мысалы, Ұлыбританиядағы көптеген альпинизм орындары бойынша Альпинистер клубы көптеген арнайы нұсқаулықтар шығарған. Саяхат нұсқаулықтары су астына түсу орындары мен нақты су астына түсу участалары үшін жасалады. Бұлар журналдардағы мақалалар, жеке кітаптар және веб-сайттар түрінде жарияланады, көбінесе белгілі бір қызмет көрсететін ұйымдардың жанындағы су астына түсу орындарын жариялайды.

Цифрлық әлем

Цифрлық технологияның дамуымен көптеген баспагерлер баспа түріне қосымша немесе оның орнына электрондық таратуға көшті. Бұл портативті компьютерде немесе қолға ұсталатын құрылғыда (мысалы, PDA немесе iPod) оқуға арналған жүктеліп алынатын құжаттар немесе веб-сайт арқылы қолжетімді онлайн ақпарат түрінде болуы мүмкін. Бұл саяхат нұсқаулықтарын шығарушыларға ақпаратты одан әрі жаңартып отыруға мүмкіндік берді. Дәстүрлі саяхат нұсқаулықтарының белгілі шығарушылары – Lonely Planet, Frommers, Rough Guides және In Your Pocket City Guides, сондай-ақ Schmap және Ulysses Travel Guides сияқты жаңа баспагерлер қазір саяхат нұсқаулықтарын жүктеуге ұсынады. Tripadvisor, Wikivoyage және Travellerspoint сияқты жаңа онлайн және интерактивті нұсқаулықтар жеке саяхатшыларға өз тәжірибелерін бөлісуге және нұсқаулыққа ақпарат қосуға мүмкіндік береді. Wikivoyage, CityLeaves және Travellerspoint өздерінің нұсқаулықтарының барлық мазмұнын пайдаланушылар өзгерте алады және олардың нұсқаулықтарындағы ақпаратты ашық контент ретінде, тегін пайдалануға береді.