Фернау де Лоронья: Португалия саудагері және Бразилияны зерттеушісі

Кіріспе

Португалиялық саудагер Фернао де Лоронха (немесе одан бұрынғысы), оның аты жиі Фернандо де Норонха немесе Фернандо делла Рогна деп бұрмаланады, 16-шы ғасырдағы Лиссабонның көрнекті португал саудагері, еврей тегінен шыққан. Ол алғашқы жарғы иесі (1502–1512), Бразилиядағы алғашқы донатарлық капитан және көптеген ерте португалдық теңіз экспедицияларының демеушісі болды. 1504 жылы оның экспедицияларының бірінде ашылған және Лоронха мен оның ұрпақтарына феод ретінде берілген Бразилия жағалауындағы Фернандо де Норонха аралдары оның құрметіне аталған.

Өмірбаян

Фернао де Лоронха — католик дініне ауысқан сефард яхудисі (cristão novo). Ол Мартим Афонсо де Лоронханың ұлы және тағы бір Мартим Афонсо де Лоронханың інісі, Мәсіх орденінің кеңсе қызметкері болды. Екеуі де ақсүйек атағын алған және жаңадан жасалған елтаңбаға ие болды. Ол Виоланте Родригеске үйленді. 1500 жылға қарай Фернао де Лоронха Лиссабонда белгілі бір деңгейде орныққан саудагер болды, онда ол Аугсбургтің бай неміс банкирлер отбасының басшысы Якоб Фуггердің факторы қызметін атқарды. 1504 жылғы патшалық хатында Португалия королі Мануэль I Лоронханы патшалық үйдің рыцары (cavaleiro da nossa casa) деп атады. Португалияда тіпті бай және танымал яһудилер де қуғынға ұшыраған кезде оның мәртебесін алуы Лоронханың ерекше жоғары байланыстары болғанын көрсетеді. Оның есімінің Лоронхадан Норонхаға өзгеруінің кездейсоқ болмауы мүмкін, бұл оның Португалиядағы ең көрнекті ақсүйек отбасылардың бірі — Норонха руымен байланысты екенін көрсетеді (олар кастильдік патшалық тегінен шыққан, бірақ Лоронханың олармен қандық немесе туыстық байланысы болғанына дәлел жоқ). 1500 жылы Педру Алварес Кабрал Бразилияны ашқаннан кейін португал тәжірибесі 1501 жылы бразилиялық жағалауды зерттеу үшін карта жасау экспедициясын ұйымдастырды. Бұл экспедицияның командирі белгісіз, бірақ Америкаго Веспуччи онымен бірге болды және оқиға туралы жазба қалдырды. Кейбір ғалымдар Фернао де Лоронханың елдің бояу ағаш ресурстарына қызығушылығынан осы экспедицияның бас капитаны болғанын болжайды. Экспедициядан кейін Лоронха өзінің серіктестерімен бірге бразилиялық бояу ағаш пен басқа да өнімдерді сатуға рұхсат алды. 1501 жылғы карта жасау экспедициясын Лоронха басқарды деген гипотезаны қолдайтындардың қатарында Дуарте Лейте (1923) және Гринли (1945) бар. Оған қарсы шығушылардың арасында Рукема (1963) бар. Карта жасау экспедициясы бразилиялық шығыс жағалауының көп бөлігін, солтүстік-шығыстағы Сан-Роке мүйісінен бастап Кабо-Фрио маңына дейін зерттеді және жол бойындағы көптеген жерлерге ат қойды. 1502 жылдың қыркүйегінде Лиссабонға оралған экспедиция жағалауда бразилия ағашының (pau brasil) көп екенін хабарлады. Еуропалық мата өндірушілер бразилия ағашын өте жақсы бояу ретінде бағалады, себебі ол терең қызыл түс беретін. Бірақ басқа бір мәліметте Лоронхаға он жылдық келісімшарт берілгені, оған ол патшаға жылына 4000 дукат төлегені айтылады. Мүмкін, соңғысы бастапқы шарттарды емес, 1505 жылы Лоронханың келісімшарты жаңаланғанда келісілген жаңа шарттарды көрсетеді. 1503 жылдың сәуір-мамыр айларында Лоронханың консорциумы капитан Гонсало Коэльо басшылығымен алты кемеден тұратын жаңа экспедицияны ұйымдастырды, олар тағы да Америкаго Веспуччимен бірге бразилиялық жағалауды барлап, егін жинау қоймаларын құрды. 1503 жылдың 10 тамызында экспедиция Бразилияның солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан, қазір Фернандо-де-Норона аралы деп аталатын, адам тұрмайтын аралға тап болды. Алайда, ол сол кезде әртүрлі атаулармен белгілі болды: Веспуччи оны Сан-Лоуренсо деп атады, ресми құжаттар оны Сан-Жоао деп атады, ал сол кездегі карта, Кантино планисферасы, оны Кварсема деп атады. Коэльо-Веспуччи экспедициясына Лоронха жағалау бойында бразилия ағашын жинау орындары ретінде фабрикалар (феториалар, негізінен қоймалар) құруды тапсырды. Бұл экспедицияда үш қойма құрылған деп есептеледі: бірі - Кабо-Фриода Веспуччидің (24 адаммен, осылайша фортеза талабын орындады), екіншісі - Коэльоның Порто-Сегуродағы (феитория да Санта-Крус де Кабралия) және үшіншісі, сонымен қатар Коэльоның Гуанабара шығанағындағы (феитория да Кариока). 1509 немесе 1511 жылдары (нақты деректер белгісіз) Фернао де Лоронханың Кристовао Пирес басшылығымен ұйымдастырылған экспедициясы Баия-де-Тодос-ос-Сантоста (қазіргі Баия) тағы бір бразилия ағашы фабрикасын құрды. Сан-Висентеде 1508 жыл шамасында фабрика құрылған болуы мүмкін, бірақ бұл көбірек болжам. 1504 жылдың 14 қаңтарында Португалия королі Мануэль I Сан-Жуао (Фернандо де Норонха) аралын Фернао де Лоронхаға және оның ұрпақтарына жеке берген патшалық хат шығарды, осылайша Лоронха Бразилияның бірінші португалдық мұрагерлік донор капитаны болды. Аралда бірден фабрика құрылды және ол тез арада Лоронха операциясының орталығына айналды. Бразилия ағашы тікелей су арқылы жиналды немесе жағалаудағы фабрикалардан кішкентай қайықтармен жеткізілді, аралда жиналды және Португалияға үлкен кемелерге жөнелтілді. 1506 жылға қарай Лоронханың консорциумы 20 000 квинтал бразилия ағашын жинады, бұл бастапқы біржолғы төлем мен кеме шығыстарына қарағанда 400-500% пайданы білдіреді. Сонымен қатар, Лоронха түрлі-түсті бразилиялық попугайлар мен маймылдар, мақта және кейде үнді құлдары сияқты «жаңалық» жануарларды сатудан да табыс тапты. Лоронханың кәсіпорны, минималді штатпен жұмыс істеді және мәжбүрлеуге бейім болмады. Бразилия ағашы және басқа да өнімдер жергілікті халықтармен сауда арқылы алынды. Бразилиялық үндістер (көбінесе тупи) барлық ағаш кесу жұмыстарын өздігінен жасап, жинаған өнімді қоймаларға жеткізді, онда олар Лоронханың агенттерімен темір бұйымдар, құралдар, пышақтар, балталар, айналар және басқа да ұқсас өнімдерге сауда жасады. Құлдар шабуылдар арқылы емес, жергілікті тайпалардан соғыс тұтқындарын сатып алу арқылы алынды (бірақ бұл қиынға соқты, себебі тупи арасындағы каннибализм дәстүріне байланысты, жергілікті басшылар өздерінің «қасиетті» тұтқындарын сатуға құштар емес еді). Лоронханың саудалық келісімшарты 1506 жылы жаңаланды, содан кейін 1512 жылға дейін, осы кезде тәж келісімшартты басқа саудагер консорциумына, Хорхе Лопес Биксорда басшылығымен берді. 1515 жылы португал тәжірибесі Биксорданың келісімшартын тоқтатып, соңында фабрикаларды және бразилия ағашы саудасын өзіне алды. Осы кезде испан және француз бұзушылары (соңғылары негізінен Бретань және Нормандия Атлант портының саудагерлерімен байланысты, мата саудасымен айналысқан) бразилиялық жағалауға жиі келіп, бразилия ағашын жинап, немесе жағалаудағы португалдық фабрикалардан тонауға тырысты. Жеке португал саудагерлерінің шетелдік бұзушыларға қарсы тұруға мүмкіндігі (немесе билігі) болмағандықтан, шығын көп болды. Португал тәжірибесі кәсіпорынды өзіне алғаннан кейін ол осы жерлерді қорғау үшін әскери жағалау патрулін құрды. Саудалық келісімшартын жоғалтқанға қарамастан, Лоронханың отбасы Фернандо-де-Норона аралының мұрагерлік капитаниясын сақтап қалды (оны 1580 жылға дейінгі құжаттар растайды). Бразилиядағы қызметінен басқа, Фернао де Лоронха 1500 жылдардың басында португалдық Үнді армиясын құруға да қатысты. Мозамбик бұғазындағы Бассас да Индия Лоронханың кемесінің бірінен, «Жюдия» («Яхуди») атынан алған, ол 1506 жылы оған соқтығысып, атолды ашты. Байыш да Жюдияның бастапқы аты кейінірек қателік салдарынан «бассас да Индия» деп өзгертілді.

Fernão de Loronha was a Sephardi Jew converted to Catholicism (cristão novo). He was the son of Martim Afonso de Loronha and the brother of another Martim Afonso de Loronha, a clerk of the Order of Christ, both ennobled and granted a coat of arms newly created. He married Violante Rodrigues. By 1500, Fernão de Loronha was a well established merchant in Lisbon, where he served as the factor of Jakob Fugger, head of the wealthy German banking family of Augsburg. In his 1504 royal letter, King Manuel I of Portugal referred to Loronha as a knight of the royal household (cavaleiro da nossa casa). His acquisition of status at a time when even wealthy and notable Jews came under persecution in Portugal suggests Loronha had unusually high connections. Even the corruption of his name from Loronha to Noronha might not be accidental, but reflect a popular assumption (which he might not have been eager to correct) that he was connected to the Noronha clan, one of the most illustrious noble families in Portugal, of royal Castilian descent (although there is no evidence Loronha had any ties, by blood or marriage, to the Noronhas). After the discovery of Brazil by Pedro Álvares Cabral in 1500, the Portuguese crown sent out a follow up mapping expedition in 1501 to explore the Brazilian coast. The commander of this expedition is unknown, but it was accompanied by Amerigo Vespucci, who wrote an account of it. Some scholars believe that Fernão de Loronha may have been the overall captain of this expedition, due to his interest in the country's dye wood resources. After the expedition, Loronha in fact obtained a royal lease with fellow businessmen to commercialize Brazilian dye wood and other products. Proponents of the hypothesis that Loronha commanded the 1501 mapping expedition include Duarte Leite (1923) and Greenlee (1945). Opponents include Roukema (1963). The mapping expedition explored much of the Brazilian eastern coast from Cape São Roque in the northeast down to the environs of Cabo Frio and named many of the locations along the way. Returning to Lisbon by September 1502, the expedition reported the discovery of an abundance of brazilwood (pau brasil) on the coast. Brazilwood was highly valued by the European cloth industry as a superb dye, producing a deep red color, but it had to be imported from India at great expense. However, a different account reports Loronha was given a ten year charter, for which he paid the crown a fixed sum of 4,000 ducats per year. One possible reconciliation is that the latter reflect not the original terms, but new terms that were negotiated upon the renewal of Loronha's charter in 1505. In April–May 1503, Loronha's consortium outfitted a new expedition of six ships under captain Gonçalo Coelho, accompanied once again by Amerigo Vespucci, to scout the Brazilian coast and set up harvesting warehouses. On August 10, 1503, the expedition stumbled on an uninhabited island off the northeast Brazilian coast that is now called the Fernando de Noronha island. However, it went through different names at that time: Vespucci called it São Lourenço, official documents called it São João, while a contemporary map, the Cantino planisphere, apparently called it Quaresma. The Coelho Vespucci expedition was instructed by Loronha to establish factories (feitorias, essentially warehouses) along the coast as collection points for brazilwood harvests. It is believed three warehouses were established on this expedition one by Vespucci at Cabo Frio (manned by 24 men, thus filling the forteza requirement), another by Coelho at Porto Seguro (feitoria da Santa Cruz de Cabrália) and probably a third, also by Coelho, in Guanabara Bay (feitoria da Carioca). Around 1509 or 1511 (details uncertain), an expedition outfitted by Fernão de Loronha under Cristóvão Pires established another brazilwood factory at Baía de Todos os Santos (modern Bahia). It is believed a factory may have also been established at São Vicente around 1508 or so, although this is more speculative. On January 14, 1504, King Manuel I of Portugal issued a royal letter granting the island of São João (Fernando de Noronha) personally to Fernão de Loronha and his descendants, thereby making Loronha the first Portuguese hereditary donatary captain of Brazil. A factory was immediately set up on the island, and quickly became the hub of Loronha's operation brazilwood harvested directly across the water, or ferried in by small boats from the factories down the coast, were collected on the island, and dispatched on larger ships back to Portugal. By 1506, Loronha's consortium is said to have reaped a brazilwood harvest of 20,000 quintals by 1506, representing a 400 500% profit over the initial lump sum payment and ship expenses. Loronha also drummed up some business in 'novelty' pets like colorful Brazilian parrots and monkeys, cotton and occasionally, Indian slaves. Loronha's enterprise, run with only a bare minimum of staff, was not known to employ coercion. Brazilwood and other products were acquired by trade with indigenous peoples. Brazilian Indians (mostly Tupi) did all of the woodcutting independently and delivered the harvest to the warehouses, where they traded with Loronha's agents for iron goods, tools, knives, axes, mirrors, and other miscellaneous products of that kind. The slaves were not acquired in raids, but by ransoming war captives from local tribes (although this proved tricky, given the embedded tradition of cannibalism among the Tupi, local chieftains were reluctant to sell their 'sacred' prisoners.) Loronha's commercial charter was renewed in 1506, and then again until 1512, when the crown passed the charter to a different merchant consortium, led by Jorge Lopes Bixorda. In 1515, the Portuguese crown let Bixorda's charter expire, and finally took over the factories and the brazilwood trade itself. By this time, Spanish and French interlopers (the latter mainly outfitted by merchants from the Atlantic ports of Brittany and Normandy, connected to the cloth trade), had begun to visit the Brazilian coast with some regularity, landing brazilwood harvesting parties and/or plundering the stores from the lightly manned Portuguese factories along the coast. As private Portuguese merchants did not have the wherewithal (nor the authority) to challenge the foreign interlopers, the losses were heavy. When the Portuguese crown took over the enterprise, it immediately set up a military coastal patrol to defend these locations. Despite losing its commercial charter, Loronha's family retained its hereditary capitaincy of Fernando de Noronha island (heirs are confirmed in documents down to 1580). Independently of his Brazilian activities, Fernão de Loronha also participated in the outfitting of the Portuguese India Armadas of the early 1500s. The Bassas da India in the Mozambique Channel is named after one of Loronha's ships, the Judia ("Jewess"), which discovered the atoll by running into it in 1506. The original name baixas da Judia ("Judia Shoals") was corrupted into "bassas da India" by later error.

Бразилияның атауы

Егер Бразилия мен оның тұрғындарына ат қойған адам болса, ол Фернао де Лоронха болар еді. Жерді алғаш ашқандар оны Вера-Круз немесе Санта-Круз деп атағанмен, Лоронханың кезінде жердің атауы біртіндеп Terra do Brasil, ал оның тұрғындары Brasileiros деп өзгерді. 15- және 16-ғасырлардағы португалдар алыс елдерді нақты аттарымен емес, сауда тауары арқылы атауды қалайтын (мысалы, Мадейра аралдары, Бұрыш жағалауы, Азу жағалауы, Алтын жағалауы, Дәмдеуіш аралдары және т.б.). Вера-Круз жері де осы себепті "Бразилия елі" (Terra do Brasil) деп танымал болды. (1500 жылдардың басындағы кейбір хаттар оны Terra di Papaga, "Тоты құсы елі" деп атайды).

Демонимі әлдеқайда қызықтырақ. Португал тілінде Бразилияның тұрғыны Brasileiro деп аталады, бірақ -eiro жұрнағы кәсіптерді білдіреді, ал тұрғындарды әдетте -ano жұрнағымен белгілейді. Шамамен ағылшын тіліндегі баламасы -or (дәрігер, актер) немесе -er (ағаш шебер, сантехник) пен -an (үнді, америкалық) жұрнақтарын салыстыруға болады. Осылайша, Бразилияның тұрғыны португал тілінде Brasiliano ("бразилиялық") деп аталуы керек еді, бірақ португал тіліндегі демонимдердің арасында олар ерекше жағдай ретінде Brasileiro ("бразилер") деп аталады. Бұл Лоронханың қызмет кезінде пайда болды, сол кезде brasileiro сөзі бразиль ағашын кесуші немесе саудагер деген мағынада қолданылды. Бұл атау біртіндеп жердің барлық тұрғындарына қатысты қолданыла бастады.