Кіріспе

Бұл шайқас 28 наурызда француздардың Ланг Соннан шегінуіне жағдай жасады және Франция үшін үлкен ұятқа толы жағдайда Қытай-Француз соғысы сәуірдің басында аяқталды.

Тонкиндегі әскери тұйықталу, 1885 жылдың наурызы

1885 жылдың 17 ақпанында Тонкин экспедициялық корпусының бас штаб-генералы генерал Луи Бриер де л’Иль, Тюен Куанг қоршауын жеңілдету үшін подполковник Лорен Джованнинеллидің 1-бригадасымен бірге Ланг-Соннан аттанды. 3 наурызда Хоа Мук шайқасында Джованнинеллидің әскері қытайлықтардың бекінісін бұзып, қоршаудан құтқарды. Кетуге бұрын Бриер де л’Иль, 2-бригадамен Ланг-Сонда қалған генерал Франсуа де Негриерге Қытай шекарасына қарай ілгерілеуге және Гуанси армиясының қалдықтарын Тонкин жерінен ығыстыруға бұйрық берді. 2-бригаданы азық-түлік пен оқ-дәрімен қамтамасыз еткен соң, де Негриер 23 ақпанда Донг Джан шайқасында Гуанси армиясын жеңіп, Тонкин аумағынан тазартты. Одан әрі, француздар Гуанси провинциясына қысқа ғана уақытқа еніп, Тонкин-Гуанси шекарасындағы Қытай кеденінің монументалды ғимаратын – «Қытай қақпасын» жарылыспен қиратты. Бірақ, олар бұл жеңістің нәтижесін толыққанды пайдалана алмады, сондықтан 2-бригада ақпан айының соңында Ланг-Сонға қайта оралды. Наурыздың басында, Хоа Мук пен Донг Джан шайқастарындағы француз жеңістерінен кейін, Тонкиндегі әскери жағдай уақытша тоқтап қалды. Джованнинеллидің 1-бригадасы Хунг Хоа мен Тюен Куанг маңында Тан Цзиньсонның Юньнань армиясына қарсы тұрды, ал де Негриердің 2-бригадасы Ланг-Сонда Пан Дингсиннің Гуанси армиясымен бетпе-бет келді. Екі қытай армиясының да бірнеше апта бойы шабуылға шығу мүмкіндігі болмады, ал ақпан айында Ланг-Сонды бірлесіп басып алған екі француз бригадасы ешқайсысының да жеке-жеке жеңіліске ұшыратуға жеткілікті күші болмады. Бриер де л’Иль мен де Негриер 2-бригадамен Гуансиге өтіп, Лончжоудағы ірі қытай әскери қоймасын басып алу мүмкіндігін қарастырды, бірақ 17 наурызда Бриер де л’Иль Паристегі әскери министрлікке мұндай операция олардың күшіне шамадан тыс екенін хабарлады. Наурыздың ортасында Тонкинге француз күштері жетіп келді, бұл Бриер де л’Ильге тоқтап тұрған жағдайды бұзуға мүмкіндік берді. Ол Юньнань армиясына шабуыл жасап, оны Йен шығанағынан ығыстыру мақсатымен 1-бригаданы күшейту үшін күштердің басым бөлігін Хунг Хоаға жөнелтті. Джованнинеллимен бірге батысқа шабуыл жоспарларын жасаған кезде, де Негриерге Ланг-Сон маңындағы қытай әскерін қадағалауға бұйрық берді. Сонымен қатар, Қытай шекарасының ар жағында Гуанси армиясы да күшін жинап жатты. Француздардың Лончжоудағы вьетнамдық тыңшылары қаладан өткен әрбір қытай батальонының компаниялық туларын санап, 17 наурызда олар 40 000 адамнан тұратын қытай күштеріне қарсы тұрғанын есептеді. Бұл, әрбір қытай компаниясы толық құрамында деген болжамға негізделген шамадан тыс бағалау болды. Шындығында, көптеген қытай бөлімшелері 300-400 адамнан кем болды, ал Женнан асуы шайқасындағы Гуанси армиясының саны шамамен екі мың адамды құрады, ал Лончжоуда 25 000-30 000 сарбаз жиналған еді. Осы төмендетілген сандармен де, француздардың күші олардан әлдеқайда кем болды.

Банг Бо шайқасы, 1885 жылы 23-24 наурыз

22 наурызда Фэн Цзычай (冯子材) қолбасшылығындағы қытай әскерлері Ланг Соннан бірнеше шақырым солтүстікке қарай орналасқан Донг Дангтағы француздың алдыңғы бекетін шапты. Француз бекетінің командирі подполковник Пол Густав Гербингер болды, және оны бас батальон Дигедің 2-ші Шетелдік легион батальоны қорғады. Легионерлер қытайлық шабуылды қиындықсыз тойтарды. Де Негье Гербингерге көмек көрсету үшін 2-бригаданың көп бөлігін Ланг Соннан әкелуге мәжбүр болды, ол дереу қарсы шабуыл жасауға шешім қабылдады. Қытайлықтарды күтпеген жерден ұстап алуды үміттене отырып, ол шекарадан өтіп, Чжэннангуань шекаралық өткеліне жақын Банг Бодағы Гуанси армиясына шабуыл жасауға шешім қабылдады. Оның Гуансиге үлкен шабуыл жасау ниеті болған жоқ. Оның мақсаты, сол кездегі әскери тілмен айтқанда, Донг Данг маңында "бірқатар мүмкіндіктер жасау" (se donner de l'air) болды. Банг Бода қытайлықтарға күйдіргі шабуыл жасап, оларды Донг Дангқа жақындаудан алшақтатқаннан кейін, ол 2-бригадамен Ланг Сонға қайта оралуды жоспарлады. Батальон шебері Сервиерге 2-ші Африка батальонының бір ротасымен және Мартин мен Руссель батареяларымен Ланг Сонды қорғауды тапсырып, 23-ші желілік батальонды Донг Дангта өзінің жабдықтау желісін қорғау үшін орналастырды. Ол 23 наурыз күні таңертең 1600 сарбаз бен 10 зеңбірекпен (111-ші және 143-ші желілік батальондар, 2-ші және 3-ші легион батальондары және Ропер мен де Сакс батареялары) қытай шекарасына қарай жорық жасады. 2-бригадаға қосымша күштер Ланг Сонға қарай келе жатқан еді, бірақ де Негье оларды күтпеуді шешті. Ол 22 наурызда Фэн Цзычайдың шабуылынан кейін қытайлықтардың жігері әлі де толыққан жоқ екенін ескере отырып, шабуыл жасауды маңызды деп санады. 23 және 24 наурызда 2-бригада Женнангуан маңында Гуанси армиясымен қаһарлы шайқас жүргізді. Бұл шайқас Қытайда Женнан өткелінің шайқасы деп белгілі, ал еуропалық дереккөздерде оны Банг Бо деп атайды, себебі шайқас қытайлық позицияның ортасындағы ауылда ең қатты болды. Француздар 23 наурызда бірнеше сыртқы бекіністерді басып алды және Куа Айдан Ван Дебанг бастаған оң жақтан жасалған қытайлық қарсы шабуылды жеңді. 24 наурызда де Негье Банг Бо маңындағы Гуанси армиясының негізгі бекіністеріне шабуыл жасады. Оның жоспары бойынша Фэн Цзычайдың әскерлеріне бір мезгілде алдыңғы және артқы жақтан шабуыл жасау көзделді, олар Банг Боның алдында француздар "Ұзын ор" деп атаған траншеялар тізбегін ұстап тұрды. 111-ші батальон фронталды шабуылды, ал Дигедің 2-ші легион батальоны мен Фарренің 143-ші батальоны артқы шабуылды жүргізуге тиіс болды. Гербингерге Диге мен Фаррені шабуыл позициясына жеткізуге нұсқау берілді. Ол екі батальонды қалың тұманның ішінде кеңінен айналып өтіп, жолдан адасып қалды. Де Негье Гербингердің өз позициясына жете алмағанын білмеді және Ұзын орға қарай жылжып келе жатқан қытай әскерлерінің колоннасын Гербингердің екі батальоны деп қате түсінді. Ол батальон шебі Фоурдың 111-ші батальонына жоспарланған фронталды шабуылды бастауға бұйрық берді. 111-ші батальон сарбаздары қаптарын тастап, қатарға тұрып, шабуылға көшті. Батальон Фэн Цзычайдың жаяу әскерінен қатты атысқа ұшырады, сондай-ақ жақын маңдағы төбелердегі қытайлық бөлімшелерден флангтық атысқа да ұшырады және бірнеше секунд ішінде бірнеше рота офицерлерін жоғалтты. 111-ші батальонның төрт ротасының екеуі траншеяға жетті, бірақ қысқа уақытқа созылған қолға-қол соғыстан кейін Фэн Цзычай жеке басқарып келген қытайлық қарсы шабуылдан кері қайтарылды. Аман қалған француздық компанияның аға офицері капитан Вердье (кейіннен кампания туралы егжей-тегжейлі есеп жазды, "Ланг Соннан шегіну туралы шындық", Жакус Хармант псевдонимімен) батальонды жұмыстан шығарып, қайта жинауға мүмкіндік алды. Француз жаралыларының басын шауып, тастап кеткен француздардың қаптарын тонауға ниеттенген қытайлықтар 111-ші батальонды қуып жүрмеді, және Вердье оның шашыраған компанияларын қауіпсіз жерге шығара алды. 111-ші батальонның Ұзын орға шабуыл жасағанда қаза тапқан офицерлердің арасында 2-ші лейтенант Рене Норман болды, мойнына оқ тиіп, жан тәсілім етті. Норман Тонкинге жақында ғана келген еді және 1885 жылы 10 ақпанда Ланг Сон жорығы кезінде Фу Выдағы шайқаста өзін ерекшелендірді. Тонкиннен жазған хаттарының жинағы, оның ішінде Ланг Сонды басып алу ақпандағы науқанының бірқатар нақты сипаттамалары, 1886 жылы Францияда оның өлімінен кейін жарияланды. Соғыс алаңының оң жағында 143-ші батальон мен 2-ші легион батальоны күтілгеннен бірнеше сағат кешірек әрекетке кірісіп, қытайлық бекіністі басып алды. Бұл күні француздардың жалғыз жетістігі болды. Сағат 15:00-де Пан Динсин 111-ші батальонның толыққан тоқ шегінісін және Гербингердің әскерлерінің шаршағанын көріп, бүкіл фронт бойынша қарсы шабуыл жасады. Гербингердің әскерлері дерлік қиылып қалды. 143-ші батальонның капитаны Гайон қытайлықтармен қоршалып алынды. Диге батальонындағы ирландиялық офицер капитан Патрик Коттер Гербингерден Гайонды тағдырына қалдыру туралы бұйрықты елемеді және оның легиондық ротасын Гайонды құтқаруға бастап шықты. Легионерлер шабуыл жасап, Гайонның әскерін сәтті босатып алды, бірақ Коттер шайқаста қаза тапты. Диге мен Фарре батальондары эшелонмен кері шегінді, қытайлықтарды ұстап тұру үшін үнемі бұрылып атып тұрды. Сонымен қатар, Шёффердің 3-ші легион батальоны, француз колоннасының қанаттарын қорғау үшін Донг Данг маңындағы Тонкин топырағында қалуға бұйрық алған, 2-бригаданың шегінуіне жол ашу үшін күшпен шайқасты. Шёффердің әскерлері француздың екі қанатындағы қытайлық шабуылдарды жеңіп, басқа үш жаяу әскер батальоны мен екі артиллериялық батареяның қауіпсіз шегінуіне мүмкіндік берді. Генерал де Негье француздың соңғы сақшыларымен бірге шайқасты, жеке батылдығымен үлгі көрсетті, және қытайлықтар француздың шегінісін жеңіске айналдыра алмады. Соңғы шайқаста, күн батқанға аздай қалғанда, Шёффер батальонының капитаны Брюне атылып өлтірілді. Жеңілген француз әскерлері шайқастан кейін қайта жиналғанда алаңдатушы тәртіпсіздік орын алды, және де Негье оларды басып тастауға белсенді араласты. Бригаданың көңіл-күйі осал болды және оқ-дәрі азайып бара жатқандықтан, де Негье Ланг Сонға қайтаруды шешті. 24 наурыз күні кешке бригада Донг Дангқа қайтып келді, онда түнге кемпінг құрды. Аш, шаршаған және жеңіліске шок болған көптеген француз әскерлері болған оқиғаға сене алмады. Дигедің 2-ші легион батальонының сержанты Мори нервтік күйзеліске ұшырады:
Түн өте қараңғы болды. Әскерлер толық үнсіздікпен жүрді. Біз алданып қалғанымызды, ұялып, ашуланып сезіндік. Біз өзімізбен бірге жеңісті де, көптеген достарымызды да қалдырып кеттік. Уақыт-уақытпен біз төмен үнмен жоғалғандарды анықтадық. Содан кейін қайғының үнсіздігіне және жоғалтудың ащылығына қайта оралдық. Осылайша біз ешкім бұзылмаған күйде Донг Дангқа жеттік. Бір қасық сорпа ішкеннен кейін аурухананың палаталарында ұйықтадық. Біз азып, шаршадық. Біз бүкіл күні тамақтанбадық, және таңнан бері бір кесе кофеден басқа ештеңе ішпедік. Шалыққандығыма қарамастан, мен мазасыз түнді өткіздім. Менің ойымда күндізгі оқиғалар, соғыс суреттері және бақытсыздықтардың көріністері мазалады. Мен құрылыстармен дірілдедім. Мен ешқашан соғыс алаңында осылай дірілдеген емеспін. Мен жаттым, бірақ ұйықтай алмадым.

Шығындар

Француздар майданнан шайқасып шегініп, қытайлықтардың шегін бұзуына жол бермегенімен, екі күндік шайқаста 2-ші бригаданың шығыны салыстырмалы түрде ауыр болды: 74 адам қаза тапты (оның ішінде 7 офицер) және 213 адам жараланды (оның ішінде 6 офицер). Осы шығынның көп бөлігі (70 қаза тапқан және 188 жараланған) 24 наурызда тіркелді. Ең көп шығын 111-ші батальонға (31 қаза тапқан және 58 жараланған) және 2-ші легион батальонына (12 қаза тапқан және 68 жараланған) тиді. Сондай-ақ, 143-ші батальонда (17 қаза тапқан және 48 жараланған) және 3-ші легион батальонында (12 қаза тапқан және 34 жараланған) да елеулі шығын болды. Қаза тапқан және ауыр жараланған офицерлердің арасында 111-ші батальоннан капитан Майлхат, доктор Рейно, лейтенант Канин және 2-ші лейтенант Норман, 143-ші батальоннан лейтенант Тебо, Диге легионынан капитан Коттер және Шоффер легионынан капитан Бруне болды. Жараланған офицерлердің қатарында Тонкинский стрелоктер бригадасының шеф де батальон Тоно, 111-ші батальоннан лейтенант де Коломб, 143-ші батальоннан лейтенант Мангин және 2-ші лейтенант Бруно, сондай-ақ Диге батальонынан лейтенант Дюрион және 2-ші лейтенант Коминьян бар еді. Лейтенант Мангин Ланг Сонда шайқастан бірнеше күн өткен соң, жараланған мүшесін кесу операциясынан кейін туған шоктан көз жұмды.

Маңыздылығы

1885 жылы 24 наурыздағы Банг Бо шайқасындағы француз әскерінің жеңілісі Францияның Цинь әулетіне қарсы соғысын бұрын қолдаған бірнеше француз саясаткерлерін дүрліктірді. Одан да маңыздысы, де Негриердің орынбасары, полковник Пол Густав Гербингерді 2-бригада Ланг Сондағы жағдайдың өте қиын екеніне көз жеткізді. 28 наурызда де Негриер Кьи Ля шайқасында ауыр жарақат алды, онда Тонкин экспедициялық корпусы Гуанси армиясының Ланг Сон қорғанысына жасаған шабуылын тойтарды. Гербингер 2-бригаданың басшылығын өз мойнына алып, дереу Кеп пен Чуға шегінуге бұйрық берді. Осылайша, Банг Бо шайқасы Ланг Соннан шегінуге және 30 наурызда Жюль Ферри үкіметінің Тонкин дауындағы құлауына себеп болды. Келіссөздер нәтижесінде соғыс аяқталғанға дейін, француз әскерінің Женнан мен Лангсондағы жеңілістері Цинь әулетіне бүкіл соғыста жеңіске жеткендей көрінуге мүмкіндік берді.

Фильмдегі бейнелеу

Фэн Цзычайдың және қытай әскерлерінің жеңісі туралы оқиға 2017 жылы "Лунг соғысы" фильмі болып түсірілді.