Кіріспе

Фучжоу шайқасы, немесе Фучжоу шайқасы, сондай-ақ Пагода Анкері шайқасы (французша: Combat naval de Fou Tchéou, қытайша: 馬江之役 немесе 馬尾海戰, сөзбе-сөз Мавей шайқасы) – 16 айлық Қытай-Француз соғысының (1883 жылдың желтоқсаны – 1885 жылдың сәуірі) бастапқы шайқасы. Шайқас 1884 жылдың 23 тамызында Фучжоу қаласының оңтүстік-шығысында Мавей (馬尾) портындағы Пагода Анкерінде болды. Шайқас барысында адмирал Амеде Курбедің Тынық мұхиты эскадрильясы Қытайдың төрт аймақтық флотының бірі – Фуцзянь флотын дерлік толығымен жойды.

Өмірбаян

1884 жылғы 11 мамырда француз және қытай келіссөзшілері Тяньцзинь келісімін жасады, бұл келісім Тонкинде Франция мен Қытай арасындағы бірнеше айға созылған ашық жарияланбаған қақтығыстарды тоқтатуға бағытталған. 1884 жылғы 23 маусымда осы келісімнің талаптарына сәйкес Лангсонды басып алуға бет алған француз әскерлері, Bắc Lệ шағын қаласының жанында Қытайдың Гуанси армиясының жасағымен соқтығысты. Қытайлықтар француздарға атыс ашып, екі күндік шайқасқа себеп болды, нәтижесінде француз колоннасы ауыр зардап шекті. Бұл оқиға, Bắc Lệ тұтқыны, Қытай-Француз соғысының тікелей себебі болды. Бах Лэ тұтқыны туралы хабар Парижге жеткенде, қытайлардың ашыққан сатқындығы деп есептелген оқиғаға зор ашу туды. Жюль Ферри үкіметі кешірім сұрауды, өтемақы төлеуді және Тяньцзинь келісімінің шарттарын дереу орындауды талап етті. Қытай үкіметі келіссөздерге келісті, бірақ кешірім сұраудан және өтемақы төлеуден бас тартты. Франциядағы көңіл-күй келісімге қарсы болды, және шілде айы бойы келіссөздер жалғасқанмен, адмирал Курбеге эскадрильясын Фучжоуға (Фучжоу) жеткізуге бұйрық берілді. Курбеге Фучжоудан төмен орналасқан Мавейдегі Фучжоу теңіз кемежайын жоюға және Мавей портындағы қытай флотына шабуыл жасауға дайындық туралы нұсқау берілді. Қызығы, Фучжоу теңіз кемежайы, француз әкімшісі Проспер Гикельдің басшылығымен бірнеше жыл бұрын салынғандықтан, Қытайдың болашағына француздың маңызды инвестициясын білдірді. Шілде айының екінші жартысы мен тамыздың бірінші жартысында Курбе эскадрильясын Мавей портында, Пагода Анкориджде шоғырландырды – бұл порттың үстіндегі төбеде тұрған ескере орналасқан қытай пагодасы, Луосинта (羅星塔) атымен аталды. Тамыздың ортасында Франция мен Қытай арасындағы келіссөздер тоқтап, 22 тамыздың кешінде француз үкіметі Курбеге жаушылық әрекеттерді бастауға рұқсат берді. Ол тиісінше, шетелдік консулдарға, Фуцзянь және Чжэцзян провинцияларының генерал-губернаторларына, сондай-ақ Пагода Анкориджде бекітілген бірнеше бейтарап соғыс кемелерінің (британдық канонерлік қайықтар және американдық корвет «Энтерпрайз») командирлеріне хабарлады.

Жарыс реті

23 тамызда таңертең Пагода Анкориджінің жанында Қиыр Шығыс эскадрильясының бір бөлігі ғана болды. Әсіресе, Қиыр Шығыс эскадрильясының төрт броненосесінің ешқайсысы да дереу қолжетімді болмады. Курбедің флагманы «Байард» Мацу аралының жанындағы «Шарп Пик» деген жерде маңызды телеграф стансасын күзетіп тұрды. «Аталант» Тонкин шығанағында қаракшылық кемелерді іздеп жүрді. Курбе Фучжоудың жанында оған қосылу үшін Шанхайдан «Триомфанды» және Килунгтен «Ла Галиссоньерді» шақырды, бірақ «Ла Галиссоньер» Килунгте нашар ауа райынан тоқтатылды, ал «Триомфан» Мин өзеніне жақындағанмен, оның кіреберісіндегі сайдан өте алатыны белгісіз болды. Курбе тікелей басқаруында бірінші сыныпты крейсерлер «Дугуэ Труэн», «Вилларс» және «Д’Эстен», үшінші сыныпты крейсер «Вольта» (ол шайқас кезінде өзінің флагманы ретінде таңдады), «Lynx», «Aspic» және «Vipère» канонерлік кемелері, сондай-ақ Torpedo Boats No. 45 және No. 46 болды. Екінші сыныпты крейсер «Шаторено» және әскер тасымалдау кемесі «Саон» қытайлықтардың эскадрильяның қашуына кедері келтіру үшін Мин өзенінің кіреберісіндегі Цинпай өтегішінде қалдырылды. Қытайдың Фуцзянь флоты ағаштан жасалған «Янгу» корветінен (флагмандық кеме), «Чэньхань», «Йонгбао», «Фупо», «Фейюн» және «Джиань» барлау көліктерінен, «Иксин» бұқтырма кемесінен, «Женвэй» ағаштан жасалған және «Фуксинг» қытайлық канонерлік кемесінен, «Фушенг» және «Джианшенг» Rendel түзу темір канонерлік кемелерінен тұрды. Жақын маңда 12 ірі джанк болды, бірақ олар шайқасқа қатыспады. Француз эскадрильясы 14 500 тонна суды ығыстырып, 1780 адамнан тұрды, ал қытай флотындағы он бір соғыс кемесі 8 000 тонна суды ығыстырып, 1040 адамнан тұрды. Француз эскадрильясы қытай флотына қарағанда жақсы жарақталған және жақсы басқарылған. Қытай кемелерінің тек бірнешесі ғана Курбенің шабуылына қарсы тұра алды. Қытай қорғанысын императорлық комиссар Чжан Пейлун (張佩綸), Қытайдың соғыс партиясының жетекші мүшелерінің бірі басқарды.

Француз эскадрильясы

Атауы Түрі Техникалық сипаттамалары Құрылысы Капитан Триумфант станциялық темір кеме (cuirassé de croisière) 4,585 тонна 1879, Рошефорт капитан де ваисео Бaux Ла Галиссоньер станциялық темір кеме (cuirassé de croisière) 4,645 тонна 1874, Брест капитан де ваисео Флевриа француз крейсері Дюгае Труэн 1-сыныпты темір крейсер 3,479 тонна 1879, Шербург капитан де ваисео Деснуи француз крейсері Вилларс 1-сыныпты крейсер 2,363 тонна 1881, Шербург капитан де ваисео Вивиелле француз крейсері д’Эстайн 1-сыныпты крейсер 2,363 тонна 1881, Брест капитан де ваисео Куломбо француз крейсері Шатореналь 2-сыныпты ағаш крейсер 1,820 тонна 1869, Нормандия капитан де фрегат Ле Пуа француз крейсері Вольта 3-сыныпты ағаш крейсер 1,323 тонна 1869, Шербург капитан де фрегат Жигон Саон транспорт 1,575 тонна 1880, Тулон капитан де фрегат Монин Линкс композиттік канонерлік кеме 465 тонна ~1870-ші жылдар, Шербург лейтенант де ваисео Бонайр Аспик композиттік канонерлік кеме 465 тонна ~1870-ші жылдар, Рошефорт лейтенант де ваисео де Фоке де Жонкьер Випэр композиттік канонерлік кеме 465 тонна ~1870-ші жылдар, Рошефорт лейтенант де ваисео Пикар Дестелан Торпедалық қайық № 45 торпедалық қайық 30,58 тонна ~1879, Ле-Хавр лейтенант де ваисео Латур Торпедалық қайық № 46 торпедалық қайық 30,58 тонна ~1879, Ле-Хавр лейтенант де ваисео Дузанс

Әскери флоттың орналасуы

Қытай флоты сегіз кемеден тұратын солтүстік топқа және үш кемеден тұратын оңтүстік топқа бөлінді, француз эскадрильясы олардың арасында орналасты. Ағаштан жасалған "Янву" корветі, ағаштан жасалған "Фусин" канонерлік кемесі, қарулы "Фупо" көлігі, "Рендел" түзу темір канонерлік кемелері "Джианшенг" және "Фушенг", сондай-ақ шағын "Иксин" бу кемесі өзеннің солтүстік-батыс қисығында, француз кемелері мен Фучжоу әскери-теңіз кемежайының арасында дислокацияланды. Олардың артында, кемежайға жақын жерде қарусыз "Юнбао" және "Ченхан" көліктері бекітілген күйде тұрды. Бұл солтүстік топтың міндеті француздардың әскери-теңіз кемежайына шабуыл жасауына кедергі келтіру болды. Ал қарулы ағаш көліктері "Цзянь" және "Фэйюн", сондай-ақ ағаштан жасалған канонерлік қайық "Чжэнвэй" француз эскадрильясының ағысы бойымен, өзеннің оңтүстік-батыс бөлігінде, Кеден ғимаратының алдында қауіпті түрде оқшауланған. Олардың міндеті Кеден ғимаратын қорғау және Курбедің Мин өзенінен шығуын тоқтату болған сияқты. Курбе жоспарында қытай флотына қарсы басым күш қолданылуы көзделген. Ол қытай кемелерінің толықсумен қозғалатынын байқағандықтан, келесі күні, 23 тамызда, сағат 14:00-де, қытай кемелері француз кемелерінен алыстап, шабуылдаушыларға осал бөліктерін ұсынар кезде, толықсудың ең жоғары нүктесінен бұрын шабуыл жасауға шешім қабылдады. Бұл уақыттың тағы бір маңыздылығы бар еді. Егер "Триомфант" сәтті түрде Мин өзенімен жоғары қарай өрлеп шықса, ол сол кезде пайда болар еді. Қытай флоты өз позициясын өзгертпесе, Курбе бұйрығы бойынша француз кемелері сағат 13:45-те жауынгерлік дайындыққа көшуі керек және оның сигналы бойынша шамамен сағат 14:00-де шабуылға өтуі керек еді. Шабуыл No.45 және No.46 торпедалық катерлердің "Янву" және "Фупо" кемелеріне шабуылымен басталар еді. Бұл шабуылға "Вольта" кемесінен артиллериялық және мылтықпен атқыштар көмектесер еді. Содан кейін "Вольта" Жоғалған аралдың батысында орналасқан соғыс джонкалары мен өрт кемелерінің қатарын жоюға кірісер еді. Торпедалық катерлердің шабуылы жол ашқаннан кейін, "Аспик", "Випер" және "Линкс" канонерлік кемелері өзенмен жоғары қарай Теңіз кемежайына қарай жүзіп, Қытайдың солтүстік тобының қалған кемелерімен шайқасады. Болашақта француз адмиралы болатын лейтенант де васеу Огюстин Бу де Лапьерердің басқаруындағы төрт бу кемесіне "Вольта" мен үш француз канонерлік кемесін қытайлық миналық катерлердің шабуылынан қорғау міндеті жүктелді. Шығыс жағынан "Дюгей Труан", "Вилларс" және "Д’Эстенг" қытайдың оңтүстік тобының үш кемесін басып алуға, жақтан соғыс джонкаларымен шайқасуға, Пагода маңында үш "Крупп" зеңбірегімен қаруланған батареяны және Арсеналды қорғаған үш "Крупп" зеңбірегімен қаруланған тағы үш батареяны шабуылдауға тиіс болды. Олардың бу кемелері қытай торпедалық шабуылдарынан қорғаныш беру үшін дислокацияланатын болады.