Кіріспе

XIX ғасырдағы француз теңізші офицері Анри Лоран Ривьер (1827–1883) – француз теңізші офицері және жазушы. Ол ең алдымен 1880-ші жылдардағы Тонкиннің (Солтүстік Вьетнам) французтар тарапынан жаулануына үлкен үлес қосуымен есімдері сақталған. Ривьердің 1882 жылғы сәуір айында Ханой цитаделін басып алуы Франция мен Дай Нам (Вьетнам сол кезде осылай аталған) арасындағы ашық жарияланбаған қақтығыстардың бастауы болды, бұл бір жылдан кейін Тонкин жорығында (1883–1886) шешімін тапты.

Ерте мансап

1827 жылы 12 шілдеде Парижде туған Ривьер 1842 жылы қазан айында Теңіз академиясына (École Navale) оқуға түсті. 1845 жылы тамыз айында ол мичман (екінші сынып) болып бітіріп, алғашқы теңіз қызметін Тынық мұхитында «Брильянте» кемесінде өтті. 1847 жылдың ақпан айында Оңтүстік теңіздердегі теңіз бөліміне, «Виргиния» кемесіне жіберілді. 1847 жылдың қыркүйегінде мичман (бірінші сынып) және 1849 жылдың қыркүйегінде «энсень де вайсо» шеніне ие болды. Келесі бес жыл бойы Жерорта теңізі эскадрильясында «Иена» (1850), «Лабрадор» (1851) және «Юпитер» (1852–54) кемелерінде қызмет етті. Осы кезеңдегі құпия есептерінде оның поэзия мен әдебиетке артық қызығушылық танытқаны жазылған. Ривьер Крым кампаниясына (1854–56) қатысып, «Урани», «Суффрен», «Бурраск» және «Монтебелло» кемелерінде қызмет етті. 1856 жылдың қарашасында лейтенант де вайсо шеніне көтеріліп, Франко-австрия соғысы (1859) кезінде «Рейн Хортенс» кемесінде қызмет етті. 1866 жылы «Рон» және «Брэндон» кемелерінде Мексика жорығына қатысты. 1870 жылдың маусымында капитан де фрегат шеніне көтеріліп, Франко-пруссия соғысы кезінде француз Балтық эскадрильясының «Тетис» бронекорветіне екінші офицер болып тағайындалды. Ол осы науқандардың ешқайсысында тікелей қатыспады. 1870-ші жылдардың соңында Француз колониясы Жаңа Каледониядағы көтерілісті басуға қатысқан Ривьер 1880 жылдың қаңтарында қадірлі капитан де вайсо шеніне ие болды. 1881 жылдың қарашасында Ривьер Сайгонға, Кохинхина теңіз бөлімінің командирі болып жіберілді. Бұл қызмет орны көбінесе ерекше көзге түсуге мүмкіндік бермейтін артта қалған жер деп есептелді. Ривьер өзі үшін оны Француз академиясының мүшесі болуға мүмкіндік беретін әдеби шедевр жазу мүмкіндігі ретінде қарастырды. Ривьер өмірінің көп бөлігін теңіз офицері ретінде өткізгенімен, әдеби даңққа да ұмтылды. Ол «La Liberté» газетінде журналист болды, сондай-ақ «Revue des deux mondes» журналында мақалалары жарияланды.

Ривьердің Тонкиндегі іс-әрекеті

1881 жылдың соңында Ривьер француз саудагерлерінің қызметіне қарсы вьетнамдықтардың шағымдарын тексеру үшін француз әскери күштерінің шағын тобымен Ханойға жіберілді. 1882 жылдың 25 сәуірінде ол бірнеше сағаттың ішінде Ханой цитаделін басып алды, губернатор Хоанг Дио императорға кешірім сұрап хат жіберіп, өзін-өзі өлтірді. Ривьер кейіннен цитадельді вьетнамдықтардың бақылауына қайтарғанмен, күш қолдануы Вьетнам мен Қытайда алаңдаушылық тудырды. Вьетнам үкіметі өзінің әлсіз әскерімен Ривьерге қарсы тұра алмағандықтан Лю Ёнфудан көмек сұрады. Оның жақсы жаттығудан өткен және тәжірибелі Қара Ту сарбаздары француздар үшін үлкен қиындыққа айналды. Қара Тулар 1873 жылы лейтенант де васеу Фрэнсис Гарнье басқаратын француз күштеріне жеңіліс сыйлады. 1882 жылы Ривьер сияқты Гарнье де өз нұсқауларын сақтамай, Солтүстік Вьетнамға әскери араласуға тырысты. Лю Ёнфу Вьетнам үкіметі шақырған болатын, ол Гарньенің француз әскерін Ханой қабырғаларының астында жеңіп, француздардың Вьетнамға қарсы жеңістерінің ерекше тізбегін аяқтады. Гарнье осы шайқаста қаза тапты, ал француз үкіметі кейіннен оның экспедициясын мойынбұрмады. Вьетнамдықтар да Қытайдан қолдау іздеді. Вьетнам ұзақ жылдар бойы Қытайдың қарауында болды, сондықтан Қытай Қара Туларды қаруландырып, қолдау көрсетуге және Тонкиндегі француз операцияларына жасырын түрде қарсылық көрсетуге келісті. Цин әкімшілігі француздарға Тонкиннің француз бақылауына түсуіне Қытай жол бермейтінін ескертті. 1882 жылдың жазында Қытайдың Юньнань және Гуанси әскерлері шекараны кесіп, Тонкинге кіріп, Ланг Сон, Бак Нинь, Хунг Хоа және басқа қалаларды басып алды. Қытайдағы француз министрі Фредерик Буре Қытаймен соғысқа түсу қаупінен қатты алаңдады, сондықтан 1882 жылдың қараша және желтоқсан айларында ол Қытай мемлекет қайраткері Ли Хунцзяңмен Тонкиннің француз және қытай ықпал ету аймақтарына бөлінуі туралы келісімге келді. Осы келіссөздерге вьетнамдықтар ешқайсысы да қатыстырылмады. Ривьер Буре жасаған келісімге наразы болды және 1883 жылдың басында мәселені күшпен шешуге бел буды. Ол Франциядан жаяу әскер батальонын алып келді, бұл оған Ханойдан тыс жерлерге шығуға жеткілікті күш берді. 1883 жылдың 27 наурызында Ханойдан жағалауға дейінгі байланыс жолын қамтамасыз ету үшін Ривьер өзінің жеке басқаруымен 520 француз әскерінен Нам Динь цитаделін басып алды. Нам Диньде болмаған кезде Қара Тулар мен вьетнамдықтар Ханойға шабуыл жасады, бірақ олар 28 наурыздағы Гья Кук шайқасында батальон командирі Берте де Виллерс тарапынан кері қайтарылды. Ривьер қуанды: "Бұл оларды Тонкин мәселесін алға жылжытуға мәжбүр етеді!" Ривьердің уақыты тап дұрыс келді. Ол Нам Диньді басып алғаны үшін жазаланады деп күткен еді, бірақ оның орнына ол осы сағаттың батыры атанды. Францияда жақында үкімет ауысты, ал Жюль Ферридің жаңа әкімшілігі отаршылдық кеңеюді ынталандырды. Сондықтан ол Ривьерді қолдауға шешім қабылдады. Ферри және оның сыртқы істер министрі Пол Арман Шалем Лакур Буренің Ли Хунцзяңмен жасаған келісімін айыптап, француз министрін қайтарды. Олар сондай-ақ қытайлықтарға Тонкиннің француз қорғауына өтуіне бейілді екендерін жеткізді. 1883 жылдың сәуір айында вьетнамдықтар француздарға қарсы тиімді тұруға қабілетсіз екенін түсінген қытайлық мансапкер Тан Цзиньсон (Тан Цзиньсон, 唐景崧) Лю Ёнфуны Қара Ту армиясымен Ривьерге қарсы майданға шығуға көндірді.

Жеңілісі мен өлімі

1883 жылғы 10 мамырда Лю Ёнфу француздарды Ханой қабырғаларына кеңінен таратылған плакаттардағы қысымды хабарламамен шайқасқа шақырды. 19 мамырда Ривьер Ханойдан шығып, Қара Туларға шабуыл жасады. Оның шағын күші (шамамен 450 адам) тиісті сақтық шараларын қолданбай алға жылжуда, және Ханойдан батысқа қарай бірнеше шақырым қашықтықтағы Қағаз көпірінде (Pont de Papier) жақсы дайындалған Қара Тудың тұзағына түсіп қалды. Қағаз көпір шайқасында француздар екі жағынан да қоршалған еді, және тек қиындықпен қайта топтасып, Ханойға қарай кері шегінді. Ұрыс соңында француздық зеңбірек кері соққысынан аударылып кетті, ал Ривьер мен оның офицерлері оқшыларға оны тіктеуге көмектесу үшін алға жүгірді. Қара Тулар күресіп жатқан адамдар тобына оқ атып, бір француз офицерін өлтіріп, Ривьердің иығына ауыр жарақат келтірді. Бірнеше секундтан кейін Ривьер құлап қалды. Француздық қатардың шатасуын көріп, Қара Тулар алға жылжып, француздық артқы жасақты кері тартты. Осы қиын сәтте бірнеше француз офицері жараланды, ал шегіну кезінде Ривьердің денесі шайқас алаңында қалдырылды. Оның әріптес офицерлері оны бірден өлген деп есептеді. Егер ол жарақатынан бұрын өлмесе, Қара Тулар оның кім екенін білгенде, өлтіретін еді. Қағаз көпір шайқасы француздар үшін ауыр жеңіліс болғанымен, ол Жюль Ферри үкіметінің Тонкиндегі француз протекторатын нығайтуға деген ниетін күшейтті. Ривьердің жеңілісі мен қазасы туралы хабар 26 мамырда Парижке жетті, ал француз теңіз министрі адмирал Пейрон: «Франция өз даңқты ұлдарының кекін алады!» деп мәлімдеді. Депутаттар палатасы Тонкинге күшті әскери экспедиция жіберуді қаржыландыру үшін үш жарым миллион франк несиеге бірден дауыс берді. Ривьердің Тонкиндегі оқиғасы бірнеше жыл ішінде француз билігінің Кохинхинадан тыс бүкіл Индокитайға дейін кеңейтілуіне әкелді.

Өлімнен кейінгі марапаттар

Француздар Ривьердің денесін қағаз көпір шайқасы алаңында қалдыруға мәжбүр болды және бірнеше ай бойы оның өлімінің нақты жағдайларын біле алмады. Иығына оқ тиген соң Ривьер құлап, қайта тұрып, қайтадан құлады. Оның денесі соңғы рет Қара Ту әскерлерінің тобымен қоршалған күйде көрінді. Ривьердің көптеген әріптес офицерлері оның сол жерде, шайқас алаңында атып немесе пышақтап өлтірілгенін болжады, бірақ көптеген вьетнамдықтар оның Қара Тулармен тірідей алынғанына сенді. Сол кезде болған деген уәкілдік берген вьетнамдық әскердің айтуынша, шайқас аяқталғаннан кейін Ривьер Лю Ёнфудың алдына әкелінді және Қара Ту көшбасшысының бұйрығымен, шайқаста француздың қолынан қаза болған жақын досының құрметіне бас кесілді. Оның өлімі туралы екі нұсқа да расталмады. Шайқастан кейін бірнеше апта өткен соң француздар Ривьердің денесінің қатыгездікпен қиратылғаны және Фу Хоайдағы Қара Ту бекінісіне жақын жерге жерленгені туралы қауесеттерді естіді. 18 қыркүйек 1883 жылы вьетнамдық дереккөздерден алынған мәліметтер бойынша, француздар теңіз жаяу әскерінің екі батальонымен аймақты қарап шықты. Ривьердің кесілген басы мен қолы лакталған қорапта Кьен Май ауылынан табылды, ал үш аптадан кейін 19 мамырда Ривьер құлаған жерге жақын қағаз көпірден теңіз формасындағы еуропалықтың қираған денесі табылды. Денесінде қылыштан жасалған жаралар болды, басы мен қолы жоқ еді, ал шен белгілерін алып тастау үшін теңіз формасының жеңдері кесілген. Ривьерді жақсы білетін бірнеше француз теңіз офицерлері дененің оның екенін растады. Бұл жағдайлар Ривьердің қағаз көпір шайқасында қаза тапқанын күшті түрде көрсетті. Лю Ёнфу француз офицерлерінің басшылары үшін олардың шеніне сәйкес үлкен сыйлық ұсынған, ал Қара Ту әскерінің бірі жараланған француз командирін өлтіріп, содан кейін сыйлықты алу үшін басын кесіп, қолын кесіп, формасындағы жолақтардың (галон) саны бойынша шенінің расталуын қамтамасыз еткен болуы мүмкін. Ривьердің денесі Ханойға әкелінді, онда Батыс Тонкиннің француз апостолдық викариі Поль Франсуа Пюжинье оған арналған жобалау рәсімін өткізді. Он жыл бұрын Пюжинье Франсис Гарньенің денесімен де осы рәсімді өткізген, ол да ұқсас жағдайда қаза тапқан. Ривьердің отбасының өтініші бойынша денесі Францияға қайтарылды. Соңында ол Париждегі Монмартр зиратына жерленді.