Кіріспе

Деребей (айлақ даланың иесі) – 18 ғасырда Анатолия, Понт аймағындағы Лазистан және Аджарияда феодалдық билік жүргізген, Осман империясының орталық үкіметінен едәуір тәуелсіз болған феодал. Деребейлер соғыс кезінде әскери көмек көрсетуге міндетті болды, бірақ іс жүзінде толық тәуелсіздікте өз аумақтарын басқарып, көбінесе жергілікті династиялар құрды. Олардың пайда болуына көбінесе сипахилердің әскери феодаты басқарған тимар жүйесінің біртіндеп тоқтатылуы және 18 ғасырдан бастап орталық үкіметтің салық кірістерін жекеменшікке беруге бейімділігі себеп болды, деребейден белгілі бір соманы алып, салықты жинау міндетін оларға жүктеді. Ресми терминологияда осы делдалдарды көбінесе [[Аян (сынып)]] деп атады, бірақ осы сыныпты сипаттау үшін басқа да терминдер қолданылды. Деребейлердің ресми мәртебесі, нақты өкілеттіктері және билігінің географиялық аумағы бір деребейден екіншісіне айтарлықтай өзгеруі мүмкін, сонымен қатар уақыт өте келе әртүрлі дамуы мүмкін. Олардың билік аймағының ерекшеліктері, мысалы экономикалық даму немесе оның халықаралық саясат контекстінде мәселеге айналуы, деребейлердің тағдырына үлкен әсер етті. Деребейлер Осман мемлекетін құлатуға ұмтылмаса да, өздері мен ұрпақтары үшін империядан автономия іздеді. Аймақтарындағы салық кірістерін жинап, бақылап және сұлтанның соғыстарына тек өздеріне пайда келтіретін жағдайда ғана қарулы күштерді ұсынған арқылы, деребейлер 18 және 19 ғасырларда Осман мемлекетінде орталық биліктің әлсіздігін көрсетті. 1768–1774 жылдардағы орыс-түрік соғысы Осман үкіметінің оларға сүйенуіне байланысты деребейлердің күші мен ықпалын арттырды. 18 ғасырдың соңында, Сұлтан Селім III билік құрған кезде Анатолияның көп бөлігі деребейлердің билігінде болды және олардың Осман істеріндегі рөлі маңызды болды. Селімнің ізбасары Махмұд II (Мұстафа IV билігінің бір жылдық мерзімінен кейін таққа отырды) Осман үкіметінің орталықтандырылуы мен әкімшіліктің тағайындалған билеушілер арқылы жүргізілуі нәтижесінде деребейлердің ыдырауын бақылады. 19 ғасырда бұл термин Оңтүстік және Шығыс Түркияның қуатты мұрагерлік жер иелеріне қатысты қолданыла бастады. 1866 жылға қарай қалған деребейлер Чукурова аймағындағы әскери экспедициямен бағындырылды. Деребейлер біртіндеп Осман мемлекетіне сіңіп, яғни 19 ғасырда Осман орталық билігінің нығаюымен орталық үкімет механизмінің бір бөлігіне айналды. Деребей отбасыларының көптеген мүшелері жалпы халықтың игілігіне қызмет ететін маңызды істер қалдырды, ал басқалары халық көтерілістеріне әкелген қатал күреске қатысты, мысалы, Атчалы Кел Мехмет Эфе көтерілісі.