Кіріспе

Легендарлық қытай жекпе-жегінің шебері, қытай ритмдік гимнастикасымен айналысушы Бак Мей, Цинь әулетінің (1644-1912 жж.) Шаолин монастырын қиратуынан аман қалған, кейбір деректерге сәйкес, Шаолинді императорлық үкіметке сатқан легендарлық Бес қарияның бірі болған деседі. Ол өзінің атын өзіне тиесілі Оңтүстік Қытай жекпе-жегімен бөліседі. Бак Мей Гонконгтағы "Шаолиннен келген жазалаушылар" (1977), "Шаолин аббаты" (1979) және "Ақ лотос кланы" (1980) сияқты жекпе-жек фильмдерінде көркем образ ретінде бейнеленген. Бак Мей көркем кейіпкер ретінде Батыста Pai Mei ретінде жақсы танымал, оны Голливудтың "Килл Билл, 2-том" (2004) фильмінде Гордон Лю сомдады.

Өмірбаян

Бес ақсақал туралы әңгімелер көп және әртүрлі, кейбір нұсқаларында сатқын Бак Мей, ал басқалары Ма Нинг Йи деп көрсетіледі. Тағы бір нұсқаларда екі ақсақал да Шаолинге сатқандық жасаған, кейде Фунг До Дукпен бірге. Кейбіреулер "Бак Мей" атауының іс жүзінде Ма Нинг Йи немесе Фунг До Дук есімдерінің лақап аты болғанын айтады. Бес ақсақал туралы әңгімелердің тарихи фактілерге негізделгендігі әлі расталмаған. Олардың кең таралғандығы мен үлкен танымалдығын, кем дегенде, Уся романдарына (мысалы, Ван Ниан Цин) және 19-шы ғасырдың басында Қытайда жылдам тараған Аспан мен Жер қоғамы сияқты Цинге қарсы ұйымдардың мифологиясына байланыстыруға болады. Негізді болсын, болмасын, Бак Мейдің сатқын репутациясы оның атымен аталған жекпе-жек өнерінің шеберлері мен оның сатқан делінгендермен байланысты жекпе-жек өнерінің шеберлері арасында антагонизм тудырды. Кейбір Бак Мей шеберлерінің айтуынша, олардың негізін қалаушы Шаолинге сатқан жоқ, керісінше, Цинге қарсы көтеріліске қосылудан бас тартқан. Басқа деректерде Бак Мейдің Шаолин ғибадатханасынан қуылғаны айтылады, себебі ол өзінің жаңа күресу стилін жаңа бастағанда бірнеше монахтарды өлтірген. Кейбір Бак Мей шеберлері мұны олардың негізін қалаушының стилі, ол өлтірген деп есептелетін Шаолин шәкірттерінің стилінен жоғары екенін дәлелдеу үшін түсіндіреді.

Тарихи Бак Мей

Бақ Мей Шаолин ғибадатханаларының құлауына маңызды үлес қосты. Маньчжу 1644 жылы Қытайды жаулап алды. Оған дейін Қытайды ішкі сыбайлас жемқорлық пен бүлікшілдік әлсіреткен Мин әулеті басқарған болатын. Маньчжу династиясы Цин династиясы деп аталды. Маньчжулардың Қытайды бағындыру науқанының бір бөлігі ретінде олар буддалық Шаолин ғибадатханаларына шабуыл жасады. Шаолин ғибадатханасының басшысы Хонг Мей (“Қызыл қаш”) қайтыс болды, оның мұрасын Чи Тхен Суға, сондай-ақ Джи Син деп аталатын бес ұлы кунг-фу шеберлерінің біріне қалдырды. Кейбір аңыздарға сәйкес, тағы бір шебер, Чу Лонг Туен, кейін Бак Мей болып табылатын монах, бұған келіспеді. Ол Миннің жемқорлыққа ұшырағанын және Чи Тхен Су оларға әлі де қызмет ететініне сенді; Бак Мей шет елдік Цин әулетіне қызмет етуді жөн көрді. Содан кейін 1647 жылы Фуцзянь провинциясындағы Кванчжоудағы Шаолин ғибадатханасына шабуыл жасалды. Кейбір деректерге сүйенсек, бұл ғибадатхана шын мәнінде Хэнаньда болған, немесе шабуылдаушылар тибеттік жауынгерлерден көмек сұраған. Бірақ бес қария аман қалды, көп ұзамай Чи Тхен Су Фуцзянь провинциясындағы Тоғыз Лотос тауында екінші Шаолин ғибадатханасын құрды. Бес кунг-фу шебері Шаолин ғибадатханасының алғашқы қирауынан аман қалды және басқа ғибадатханада, Фуцзянь ғибадатханасында баспана іздеді, бірақ басқа монахтар қырғынға ұшырады. Бак Мей жазадан қорқып, өзінің шын есімін беруден бас тартқаннан кейін (егер оның отбасы мен шәкірттері аман қалса), ғибадатхананың аббаты монахқа “Бак Мей” – Ақ қабау деп ат қойды. Кейбір аңыздарға сәйкес, Бак Мей осы кезде Минге опасыздық жасап, маньчжуларға қарсы жоспар туралы ақпаратты маньчжу императоры Шунчжиге жеткізді, содан кейін маньчжулардың шабуылы туралы ақпаратты Шаолинге жеткізді. Маньчжулар ғибадатхананы жойғаннан кейін Бак Мей ғибадатханадан шығып, даосизмді зерттеуге кірісті. Бак Мей императорлық билікке қарсы шабуыл жасауға күш жинады, бірақ оның күштері императорлық әскерлерге тұтқынға түскеннен кейін, Хэнандағы Шаолин ғибадатханасын екінші рет қирату үшін императордың 50 000 әскерін оқытуға және басқаруға мәжбүр болды. Сол жерде Бак Мей “жеңілмейтін” Шаолин көшбасшысы Чи Тхен Суды жекпе-жекте мойнын сындырып өлтірді. Ол мұны өзінен кейін келген әскерлердің ғибадатханадағы монахтарды қырғынға ұшыратуын болдырмау үшін жасағанын айтты. Бак Мейдің өлімі туралы әңгімелер көптеген нұсқада айтылады – оны улап өлтірген немесе басқа жекпе-жекшілермен үлкен шайқаста қаза тапқан деседі. Бак Мейді көбінесе сатқын ретінде бейнелейді, бірақ оның іс-әрекеттері әрқашан осыған сәйкес келмейтінін ескеру қажет. Бак Мейдің іс-әрекеттері, тіпті ғибадатхананы қиратуға дейін, оған ергендерге зиян келтірмеу мақсатымен жасалды. Егер Бак Мей императорлық күштерге көмектеспеген болса, оның ізбасарлары азапталып өлген болар еді.

Ескертпелер

Пай Мей туралы осы екі аңыз да Бак Мей кунг-фуының ізбасарларынан келген, бірақ бір-бірінен мүлдем өзгеше. Бак Мей және Бес Ұлы Кунг-фу шеберлері туралы әңгімелер көп және сан алуан. Кейінгі деректе Шаолиннің сатқыны Бак Мей емес, Ма Нинг И есімді адам деп көрсетілген, алайда бұл мәлімет көлемдік шектеулерге байланысты қысқартылған. Тағы бір нұсқаларда Бак Мей де, Ма Нинг И де Шаолинге опасыздық жасайды, кейде оларға Фун До Дук та қосылады. Ал басқа нұсқаларда "Бак Мей" – Ма Нинг И немесе Фун До Дуктың лақап аты екені айтылады. Шындығында, Бак Мей туралы аңыздың тарихи негізі болуы мүмкін емес, ол толығымен "Уань Ниан Цин" сияқты уся романдарынан туған болуы да мүмкін. Аңыздар осылай шатастыру себебі, кейбір храмдар Бак Мей заманынан кейін де бірнеше рет өртенген.

Бак Мей кунг-фу

Бак Мейге жақын арақашықтықтағы күшті қол соққыларына ерекше мән беріледі. Бак Мейде Фу (Жүзу), Чум (Шөгу), Тун (Жұту), және Тоу (Түкіру) сияқты Оңтүстік Қытай жекпе-жегінің өнерінде, мысалы Ын Йинг Кунгфуда және Каратеде де кездесетін төрт принцип бар. Бак Мейді ерекшелендіретіні – оның келесі 6 күшті жіктеуі: биу (ұсыну), чум (шөгу), тан (серпілу), фа (бейтараптандыру), тунг және чук. Бак Мей жолбарыстың қозғалыстарын баса көрсетеді. Бак Мей кунг-фу дәстүрінің бастауы Емей тауынан басталады, онда Бак Мей өнерін Чан (Зен) шебері Гвонг Вайға берген, ол өнерді Чан шебері Жук Фаат Ванға және даосист Фунг Фоға жеткізген.

Фушань филиалы

Таолық Фунг Фо бұл өнерді Лау Сиу Лёнгке үйретті, ол Бак Мейдің Фушан тармағын қалыптастырды.

Ченг Лай-Чюен филиалы

Чен Лай Чуен 7 жасында дәстүрлі қытай медицинасының шебері Шак Лиден жекпе-жек өнерін оқуға кірісті, ол оған "Жолсыз" стилін үйретті. Кейін Ченг Ли Мунгтан үйреніп, оның отбасылық стилін меңгерді, сондай-ақ Лам Иу Квайдың үлкен ағасынан тәлім алды. Лам отбасымен жекпе-жек өнерін оқып жүргенде, ол Лам Иу Кваймен жақын дос болып, олармен көптеген ортақ нәрселері болды. Кейін Лам Аждаһа Кунг-Фуды кеңінен таратуымен танымал болды, ал Ченг Бак Мейді таратуымен белгілі болды. Екеуі де Гуандун провинциясының Хуйчжоу префектурасындағы Хуйнь округінде дүниеге келді, ал олардың отбасылары арасындағы неке оларды туысқандарға айналдырды. Олар Хуйчжоудан Гуанчжоуға көшіп, бірге бірнеше мектеп ашып, болашақтарын құрды. Гуанчжоуға көшкеннен кейін Ченг Линь Санг монахтан жеңіліске ұшырады, содан кейін монах Ченгті өзінің ұстазы Юк Фаат Ванға бағыттап, ол Ченгке келесі екі-үш жыл бойы Бак Мей өнерін үйретті. Ченг Ли Мунгтың отбасылық стилін және Хакка халқымен байланысты "Жолсыз" стилін зерттеу арқылы Хакка Куэннің негіздерін меңгерді, сондай-ақ Оңтүстік дұғашы мантисімен таныс болды (бірақ Ченг оны үйренген деген мәлімет жоқ). Осы себепті, Ченгтің Бак Мей стилі Хакка Куэнмен байланысты, бірақ Лам Иу Квайдың Аждаһа стилімен одан да тығыз байланысты, өйткені Ченг пен Лам көп жылдар бойы бірге оқыды. Лам Иу Квайдың да Хакка Куэнмен таныс болғаны айтылады.

Бак Мей - Наман Аңның ұрпағы

Мын Қытайы жемқорлық пен ішкі көтерілістерден әлсіреген кезде 1644 жылы маньчжу халқы оны басып алды. Осы кезеңде Оңтүстік Шаолин ғибадатханасының абысы Хун Мей ("Қызыл қабақ") қайтыс болды, ал оның орнына Чи Тхен Су келді, ол Дхарма есімімен Jee Sin Sim See, "Чан ұстазы, толықтыққа жеткен" деп танылды. Чжу Лонг Туен есімді тағы бір шебер бұған қарсы болды. Ол Мин әулетінің жемқорлыққа ұшырағанын және маньчжу Цинь әулетіне қызмет етуді дұрыс көретініне сенді. 1647 жылы маньчжу әскері Фуцзянь провинциясының Кванчжоу қаласындағы Оңтүстік Шаолин ғибадатханасына шабуыл жасады. Тек бесеуі ғана қашып құтыла алды және содан бері олар Бес қария деп белгілі болды. Бес қарияның бірі Чи Тхен Су Фуцзяньдағы Тоғыз лотос тауында аман қалғандардың паналаған жаңа ғибадатханасын құрды. Чжу Лонг Туен отбасы мен шәкірттеріне қарсы жазалаудан қорқып, нақты есімін жасырды. Сондықтан абысы оны "Бак Мей" ("Ақ қабақ") деп атады. Кейбір әңгімелерде Бак Мей Минге сатқындық жасап, басқыншыларға қарсы жоспар туралы ақпаратты Шунчжи императорына жеткізгені, содан кейін маньчжу шабуыл жоспары туралы ақпаратпен Шаолинге оралғаны айтылады. Ғибадатхана қиратылғаннан кейін Бак Мей мен Фонг Тох Так (Бак Фу Пайдың авторы) даосизмді зерттеу үшін әртүрлі жолдармен кетіп қалды. Бак Мей императорға қарсы күрес күштерін даярлады, бірақ олар императорлық әскерлерге түскен соң, Шаолин ғибадатханасын екінші рет қирату үшін 50 000 императорлық сарбазды оқытуға және басқаруға мәжбүр болды. Сол жерде Бак Мей "жеңіске жете алмайтын" Шаолин көшбасшысы Джи Синнің мойнын сындырып, жекпе-жекте өлтірді. Ол бұл әрекетті одан кейін келген әскерлердің ғибадатханадағы монахтарды қырғынға ұшыратуын болдырмау үшін жасағанын айтты. Көбінесе сатқын ретінде бейнеленгенімен, Бак Мейдің іс-әрекеттері, соның ішінде ғибадатхананы қирату, оған ергендерге зиян келтірмеу мақсатында жасалды. Егер Бак Мей императорлық күштерге көмектеспеген болса, оның ізбасарлары азапталып өлген болар еді.

Бак Мей Пай

Бак Мей Пай өзінің бастауын Емей тауынан алады, онда Бак Мей өнерін Чан (Зен) шебері Гвонг Вайға жеткізді, ол кейін оны Жүк Фаат Ванға үйретті. Бак Мейдің жекпе-жек стилі оңтүстік қытай жекпе-жегіне тән "қалқыту" (фу), "бату" (чум), "жұту" (тун) және "түкіру" (тунь) принциптерін пайдаланады. Ол жақын арадағы күшті қол соққыларына ерекше назар аударумен ерекшеленеді. Бак Мей соққылары көбінесе қарсыластың соққысын тоқтату және бұғаттаумен бірге орындалады. Бак Мейге тән ерекшелік – келесі 6 нейджин (қуат) жіктелуі: биу (ұсыну), чум (бату), тан (серпілу), фа (бейтараптандыру), тунг және чук. Бак Мей дұрыс үйретілсе, жүйке жүйесіне әсер ете алады және оқушыға пайдалы болуы мүмкін. Бак Мей Леопард Кунг Фу техникаларын баса назар аударады, ал оның соққылары Fa jin арқылы ағынмен және күшпен орындалады. Бұған қоса, көптеген Dim Mak қолданыс түрлері бар. Бұл қолданыстар туит және чин нах сияқты анатомияға бағытталған өнерге ұқсас. Осы қолданыстардың кейбіреулері лақтыру, құлату және шектеу техникаларын қамтиды.

Фушань филиалы

Фасан әулетінің шежіресіне сәйкес, Пак Мей өнерін Квонг Вай, Чук Юн, Фунг Фо Дао Ян және Лау Сиу Ленг (刘少良) -ке үйретті, олар Бак Мейдің Фасан тармағын қалыптастырды. (дереккөз: Барбари Джонатан)