Кіріспе

Клеофон суретшісі – б.з.д. V ғасырдың ортасы мен соңында гүлденген қызыл сурет стиліндегі афиналық ваза суретшісіне берілген есім. Ол осылай аталған, себебі оған жатқызылатын туындыларының бірінде "Клеофон" есімді жас жігітті мақтауға арналған жазу бар. Ол бастапқыда Полигноттың шеберханасында жұмыс істеген, кейін Динос суретшісін оқытқан. Үш ваза Ахилл суретшісімен бірлескен жұмысты көрсетеді, ал кейбір ғалымдар оған қара суреттердің де жатқызылуын айтады.

Өмірбаян

Клеофон суретшісі б.з.д. V ғасырында түрлі қызыл фигуралы аттикалық вазаларды салуымен танымал болды. Оның вазаларының тақырыптары көбінесе бірнеше нақты жанрларға тоқталады, атап айтқанда, грек мифологиясы, тұрмыстық тақырыптар (құрбандықтар мен шерулерді қоса алғанда) және жауынгерлердің суреттері. Қазылып алынған вазалардың арасында 104 тұрмыстық стильдегі, 43 мифологиялық және 24 жауынгерлер туралы суреттер бар. Оның вазаларын бүкіл әлемде кездестіруге болады. Мәліметтерге сәйкес, ол әлдеқашан б.з.д. V ғасырында вазаларын Италия мен Испанияға дейін жіберген. Оның көптеген вазалары үлкен, ал кішкентайлары аз. Көбінесе оның вазалары кратерлер болып табылады. Клеофон суретшісінің ерекше стилі болғандықтан, оның вазаларын сол дәуірдегі басқа вазалардан ажырату қиын. Көптеген вазалар «Клеофон стилінде» немесе «Клеофонмен салыстырылады» деп жіктеледі. Оған ұқсас суретшілердің бірі – Динос суретшісі. Динос суретшісінің де жалпылама стилі болды, бұл оны Клеофонмен ұқсас және ажырату қиын етті. Клеофон суретшісінің туындыларын анықтаудың бір жолы – вазаның табылу орны, сондай-ақ вазадағы тақырып, түрі, өрнектері және кейіпкерлердің стилі сияқты белгілері, әсіресе көздері мен жағын қарау. Клеофон суретшісінің вазаларында көздер көбінесе дөңгеленген үшбұрыш тәрізді, ал жағы дөңгеленген немесе тіпті кейде домалақ болады. Клеофон суретшісі, ең болмаса, Афина қала-мемлекетінде немесе оның маңында болған, өйткені оның көптеген жұмыстары сол жерде табылған. Клеофон суретшісінің 22 вазасы әлі де Афинадағы Агора мұражайында немесе Ұлттық археологиялық мұражайында сақталуда. Ол салған кейіпкерлер көбінесе үйде бейнеленген. Басқа туындыларында үйіне келе жатқан немесе қайтып келе жатқан жауынгерлер, немесе мифологиялық сюжеттер бейнеленген. Мұндай вазаларды оған жатқызу қиын, себебі көптеген ваза суретшілері мифологияны тақырып ретінде пайдаланады; алайда, Клеофон суретшісі салған мифтердің өзіндік ерекшеліктері бар, көбінесе Дионис және оның менадтары немесе Гефест суреттелген. Дионис суреттерін анықтау қиын, өйткені шарап сақтауға арналған көптеген кратерлерде Дионис суреттері кездеседі, және олардың барлығы Клеофон суретшісінің жұмысы емес. Гефест суреттері сирек кездесетін болғандықтан, мұндай вазаларды анықтау оңай.

Ағаш құмыралары

Клеофон суретшісі көбінесе үлкен вазаларды, әсіресе каликстерді суреттеген. Оның салған 180 вазасының 69-ы каликстер болды. Ол 27 гидрия және 19 пелика сурет салған. Сондай-ақ, ол 12 стамнос және 11 амфора суреттеген. Клеофон суретшісінің туындысы деп саналатын жеті лотрофор, бес лекитос, бір пиксис және бір кесе де табылды.

Үй шаруасы немесе ырым-жырым

Клеофон суретшісінің вазаларында ең көп кездесетін тақырып – тұрмыстық немесе діни сахналар. Клеофон суретшісінің 104 белгілі вазасы тұрмыстық немесе рәсімдік тақырыптармен суреттелген. Ол тұрмыстық тақырыпты әртүрлі стильдегі вазаларға салған. Оған үйлену тойлары мен Комос сияқты рәсімдерді бейнелеу ұнаған. Комос – ежелгі Грециядағы рәсім, онда қатысушылардың көпшілігі көп ішіп, қала орталығына шерумен өткен. Бұл рәсімнің мақсаты белгісіз, бірақ тарихшылар оны үйлену тойын немесе құдайларға құлшылықты тойлау деп есептейді. Сурет құрбандық, Комос немесе шеруды бейнелемесе, онда ол ежелгі Грецияның кез келген тұрмыстық сахнасы болуы мүмкін. Тұрмыстық стильдегі вазаның керемет мысалы – Грецияның Делос қаласында табылған және қазір Миконос археологиялық мұражайында сақталатын аттикалық қызыл фигуралы гидрия. Бұл жұмыстың жасалған мерзімі б.з.д. 450-400 жылдар аралығы. Онда күрделілік жоқ дерлік. Бұл бір-біріне қарап тұрған екі әйелдің қарапайым суреті. Гидрияның жоғарғы жиегінде тіл тәрізді өрнек бар, ол гидрияның жоғарғы бөлігін айналып өтеді. Гидрияның мойнында, иығының үстінде осы тіл тәрізді өрнектің күрделі нұсқасы бар. Төменгі бөлігінде әр төртінші бөлігі сайын кесіліспен үзілген меандр өрнегі бар. Осы үш өрнектен басқа гидрия өте қарапайым. Онда бір-біріне қарап тұрған екі әйел бейнеленген. Сол жақтағы әйел (гидрияға қарағанда) қолында қорап ұстап, басын иіп отыр. Оның басында бас киім бар, қолы көрінбейді. Оң жақтағы әйелдің де басы иілген, бірақ бәлкім, сол сияқты емес, және бас киім кимейді. Екі әйелдің де бет-әлпеті өте ұқсас. Көздері үшбұрышты, бұл Клеофон суретшісінің көптеген жұмыстарында кездесетін ерекшелік. Олардың мұрындары табиғи емес үшбұрышты, ал жақтары тегіс қисық. Оң жақтағы әйелдің жауыры сол жақтағы әйелге қарағанда сәл ірі. Екі әйел де аяқтарына дейін жететін қарапайым халат киген. Халаттарда бірнеше желілер мен бүктемелер бар, бірақ көбінесе олар қарапайым. Артқы жағында тек көлеңкеде ілінгендей көрінетін айна (дегенмен, қабырғаға ілінген болуы мүмкін) және қарапайым өрнегі бар орындық бар. Клеофон суретшісінің киімді суреттеу стилі көптеген жұмыстарында біркелкі сақталады. Клеофон суретшісіне жатқызылатын тағы бір тұрмыстық сурет – екі жас жігіттің бұқаны құрбандыққа дайындалып жатқан көрінісі бейнеленген кесек кратер. Ол Италияның Спина қаласында табылған және қазір Феррарадағы Museo Nazionale di Spina мұражайында сақталған. Италиядағы орналасқан жері Клеофон суретшісінің вазаларын Грециядан тысқары жерлерге жібергенін көрсетеді. Бұл мерзім б.з.д. 450-400 жылдар аралығы. Бұл Клеофон суретшісінің барлық жұмыстарында кездесетін уақыт аралығы, яғни ол қайтыс болғаннан кейін оның шеберханасы жалғастырылмаған дегенді білдіреді. Кратердің жоғарғы жиегінде жапырақ тәрізді өрнек бар. Төменгі бөлігін айналдыратын меандр өрнегі әр төртінші бөлігінде кесіліспен үзілген. А жағында екі жас жігіт бұқаны құрбандыққа шалу үшін алтарьға алып бара жатқан көрініс бейнеленген. Бұл екі жігіт те аяқтарынан жоғарырақ тоқтатылған халат киген. Көздері үшбұрышты (жігіттерде), ал бұқаның көздері дөңгелек. Б жағында екі жігіт бейнеленген, бірақ бұқа жоқ. Кратерді осылай салудың мақсаты бұқаның құрбандыққа шалынғанын көрсету болған деп болжауға болады. Жігіттер А жағында бұқаны алып келген алтарьда тұр.

Грек мифологиясы

Клеофонт суретшісінің туындыларындағы екінші ең көп кездесетін тақырып – грек мифологиясы. Ол көбінесе Гефесттің оралуын немесе Дионис бейнелерін суреттеген. Гефест – металл өңдеудің құдайы. Аңыз бойынша, ол анасын қорғап, оған қарсы шыққаннан кейін Зевс оны Олимпиядан қуған. Ол жер бетіне келіп, Ахилл үшін өте жарқын, құдайдың қолынан жасалғандай қару жасаған, оны троялықтар көргенде дереу қашқан. Ондайларға қарсы шыққандар аяусыз жазаланған. Клеофонт Гефесттің оралуын пеликтерге, скифостарға және кратерлерге бірнеше рет салған. Дионис – жүзім мен шарап құдайы. Оны Клеофон суретшісі көбінесе әйел ізбасарлары – Менадтармен бірге бейнелеген. Олар шектен тыс маскүнемдікке беріліп, өзінше ұстамай, көбінесе жыныстық қатынасқа түсіп, жабайы аңдарды аулаған. Дионис пен Менадтарды Клеофон суретшісі көбінесе кратерлерге салған, себебі кратерлер шарап жасауға қолданылған. Дионис пен Гефест тақырыптары Клеофонт суретшісінің туындыларында жиі кездессе де, мифологиялық тақырыптың ең көрнекті мысалы – Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайының коллекциясындағы Эос пен Кефалостың суреті. Бұл б.з.д. 430-420 жылдар аралығында жасалған аттикалық қызыл фигуралы ваза, Джон Бизли оны Клеофонт суретшісіне жатқызған. Суреттің мойнының жоғарғы бөлігінен ортасына дейін қара түс басып, мойынның ортасында қара мен қызыл түсті бөліп тұратын тіл тәрізді өрнек бар. Тілдің астында лекитостың мойнына оралған үш гүлді өрнек орналасқан. Гүлді өрнек тілді өрнектен басталып, мойынның ең жіңішке бөлігінен иықтың үстіне дейін созылады. Вазаның бір тұтқасы (ішкі жағы қызыл) мойынның бойымен иыққа дейін созылады. Иықтың айналасында қызыл меандр өрнегі, әр төртінші бөлігінде сальтир өрнегімен үзіліп тұрады. Басты сәндік элемент иықтың астында орналасқан. Бұл – титан Эос пен оның сүйіктісі Кефалостың суреті. Грек мифологиясында Эос – таңның құдайы. Кефалос оның сүйіктісі, оны кейде жалаңаш күйінде бейнеленген Кефалосты ұстап тұрған басқа вазаларда көруге болады. Бұл суретте екеуі де киім киген. Эос қанаттарымен және кең киімімен танылады. Эостың көзі үшбұрышты, Кефалосқа қаратылған. Кефалостың көзі сәл дөңгелек, бірақ үшбұрышты пішінде, Эосқа қарап тұр. Эостың киімінде төменгі жағы дөңгелектелген көптеген бүктемелер бар, ал Кефалостың киімінде бүктемелер жоқ. Вазаның мойны мен иығының үстіңгі бөлігі симметриялы. Тек бір ерекшелік – тұтқа А және В жақтарының арасында орналасқан. Ваза иықтың астындағы Эос пен Кефалостың суретіне келгенде симметриялы пішінін өзгертеді. А жағында Эос Кефалосқа қарай созып тұрғанын көруге болады. Оның ұзын шапаны бар, қанаттары артына бүгілген. B жағында Кефалос Эосқа қарсы тұрып, агрессивті көрінеді. Ол бас киім киген, қысқа шапан киген. Оның денесінен сәл қараңғырақ қызыл түсті биік етік киген. Эос пен Кефалосты бейнелейтін лекит Клеофонт суретшісінің көптеген туындыларындағы сурет салу стилінің ерекшеліктерін жақсы көрсетеді. Әр төртінші бөлігі үзілген меандр өрнегі осының Клеофонттың суреті екенін көрсетеді. Оның көптеген туындыларында тіл тәрізді және меандр өрнектері кездеседі. Меандр өрнегі әр төртінші бөлігінде үзіледі. Келесі назар аудару керек нәрсе – суреттегі кейіпкерлердің көздері. Олар көбінесе мұрыннан ең алыс нүктеге қарай бағытталған, сәл дөңгелек немесе тік болуы мүмкін. Клеофонт суретшісінің көптеген вазалары сияқты, осы вазаның фоны да өте қарапайым, ал вазаның өзі үлкен.

Жауынгерлер

Клеофонт суретшісінің шығармаларында кездесетін үшінші және соңғы негізгі тақырып – жауынгерлер. Жауынгерлер көбінесе отбасыларын тастап кетіп бара жатқан немесе үйлеріне оралып келе жатқан күйде бейнеленеді, олардың шайқаста суреттелген жағдайлары сирек кездеседі. Клеофонт суретшісінің жоғары топтағы әйелдерге арналған суреттер жасауды ұнатқаны байқалады. Бұл оның суреттерінің тақырыптарында және вазалардың көпшілігі табылған жерлерінде көрінеді. Жауынгерлер үйдің ішінде ғана, кетіп бара жатқанда немесе оралып келгенде бейнеленеді. Бұл үй иесі болған әйелдердің осы вазаларды жақындарының естелігі ретінде сақтап жүргенін көрсетеді. Кетіп бара жатқан жауынгердің суретіне керемет мысал – 215168 нөмірлі аттикалық қызыл фигуралы ваза. Бұл Оңтүстік Италияда табылған қоңырау тәрізді кратер. Қазіргі уақытта ол Мюнхендегі (Германия) Staatliche Antikensammlungen мұражайында сақталуда. Бұл кратер, Клеофонт суретшісінің басқа барлық вазалары сияқты, б.з.д. 450-400 жылдар аралығында жасалған. Кратерді Бизли авторлық құқығымен атады. Кратердің жоғарғы бөлігінде жапырақтардан жасалған өрнек, ал оның жоғарғы және төменгі жағында сызықтар бар. Тұтқалары кратерге қосылған жерлерде тіл тәрізді өрнектер оралған. Қалған екі тұтқасы қара түспен боялған. Кратердің түбінде, әр үшінші бөлігінде тұз тәрізді өрнекпен үзіліске ие, сайма-сай өрнек бейнеленген. Бұл өрнек жоғары және төмен жағынан қатты сызықтармен шектеледі. А жағындағы көріністе жауынгер екі басқа тұлғаның қасында тұр: қарт адам, ол жауынгерге қасқырды ұсынып тұрған сияқты, және жауынгердің қалқанын ұстап тұрған әйел. Қарт адам мен әйел екеуі де киім киген, ал жауынгер жалаңаш бейнеленген. Қалқанның ортасында нүкте бар, одан он үш тік бұрыш шығып, қалқанның ішінде әртүрлі ұзындықтағы нүктеге дейін жетеді. Жауынгерде тек бас киім және семсері бар қыннан тұратын белдік бар. Оның плащысы сол қолына оралған, ол найзасын ұстап тұр. В жағында үш жас жігіт киім киген күйде бейнеленген. Көздері бұрышты пішінде. Оң жақтағы жігіт оң қолын жоғары көтеріп, қалған екеуіне тоқтау немесе баяулау туралы ескерту жасап тұр. Ол вазаға қарағанда солға қарай бет бұрған, ал қалған екеуі оған қарап тұр. Үшеуінің де беттері өте ұқсас, тіпті бірдей. Олардың барлығы бір үлгідегі киім киген және шаштарымен жартылай жабынған жіңішке бас киім таққан.