Кіріспе

Курил аралдарындағы Уруп аралы (得撫島; Уру́п, ) – Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы Охот теңізінің оңтүстігінде орналасқан, адам тұрмайтын жанартаулы арал. Оның атауы айну тіліндегі бұрышқабақ (лосось балығы) деген сөзден шыққан.

Фауна

Көктем және жаз айларында аралда тоқылдақ кайра, қанатты пуффин және қара қанатты гагарка ұялайды; сондай-ақ қара аяқты чайкалардың колониясы да бар.

Тарихқа дейінгі дәуір

Урупта алғаш рет тіркелген тұрғындар – айнұлар, Курил аралдарының, Оңтүстік Сахалиннің және Хоккайдоның түпкілікті халқы.

Ғарышкерлердің ғасырлық тарихы

Маартен Герриц Врис басқарған «Кастрикум» Курил аралдарының осы бөлігіне жеткен алғашқы еуропалық кеме болды. Ол 1643 жылы Хоккайдо және оның төңірегін Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы (VOC) үшін зерттеу кезінде келді. Вристің сол кездегі бойлықты анықтау қиын болған замандағы аралдар туралы шатасқан сипаттамасы, кейіннен Еуропа карталарында Хонсюдің солтүстік-шығысының әртүрлі жерлерінде пайда болған үлкен, көзге көрінбейтін «Компания Ланд» (Companies Landt;) аралының пайда болуына себеп болды. Уруп алғаш рет 1644 жылғы ресми жапон картасында нақты көрсетілген, ол Эдо Жапониясының феодалдық иелігі – Мацумаэ кланының территориясының бір бөлігі ретінде белгіленген.

18 ғасыр

Мацумае кланының иеліктері 1715 жылы Токугава сёгунатымен ресми расталды, ал аралдың басқару құқығы 1756 жылдан бастап Кунаширдегі Мацумае доменінің аймақтық кеңсесіне көшті. Осы орайда, Витус Берингтің лейтенанты Мартин Спанбергтің 1738, 1739 және 1742 жылдардағы үш сапары Рика-де-Оро, Рика-де-Плата, Стейтен-Айленд немесе Компания жерлері деп талап етілген аймақтарда олардың бар екенін дәлелдей алмады. 18-шы ғасырдың соңында ресейлік тері саудагерлері пайда болды, олар теңіз суырықтарын аулап, аймақтағы шетелдік кемелерді тартып алды. 1772 жылы орыстар мен айнулар арасында қақтығыстар болды, орыстар біраз уақытқа кетіп, бірақ көп ұзамай қайтып келді. Г. Ф. Мюллердің "Ресейліктер жасаған саяхаттар мен жаңалықтар" (Амстердам, 1766) кітабында Курил аралдарының тізімі мен сипаттамасы келтірілген, соның ішінде Уруп аралы, оның халқы жапондықтармен сауда жасаған, бірақ олардың бақылауында болмаған. 1768 жылы Сибирь губернаторының нұсқауымен тері саудагері Иван Черный Урупта шағын ресейлік бекініс құрды. 1770-ші жылдарда ол Йезо (Хоккайдо) жапондықтарымен сауда орнатуға бағытталған база болып табылды, бірақ 1780 жылғы маусымда болған цунами салдарынан қирады.

19 ғасыр

1795 жылдан кейінгі онжылдықта Звездачетов басшылығымен 40 орыс ер және әйел Уруп аралында "Славороссия" деп аталған колония құрды. 1801 жылы Жапон үкіметі аралды Езо провинциясына (қазіргі Хоккайдо префектурасы) қосып, оны өз бақылауына алуын ресми түрде жариялады. Бұл Уруп және басқа Курил аралдары үшін Ресей империясымен бірқатар қақтығыстарға әкелді. 1855 жылы Шимода шартының шарттары бойынша егемендік Ресейге өтті. Сол жылы, Қырым соғысы кезінде Тынық мұхитындағы ресейлік флотты іздеу мақсатымен, француз-британдық теңіз күштері Хакодате портына (1854 жылғы Англия-Жапон достық шартының нәтижесінде британдық кемелерге ашық) жетті. Содан кейін солтүстікке қарай беттеп, Уруп аралына қонды, аралды "l'Isle de l'Alliance" деп ресми түрде иеленді және жергілікті алеут тұрғынын уақытша губернатор етіп тағайындады. Париж шарты аралды Ресейдің бақылауына қайтарды. Үш кит аулау кемесі аралға жақын немесе аралда сүңгіп кетті: біреуі 1853 жылы, екеуі 1855 жылы. 1853 жылғы 27-28 сәуірде "Сюзан" (349 тонна) кемесі, Нантакеттен, Охот теңізіне кіруге тырысқанда мұзға ұшырап, Буссол бұғазында батып кетті. Екі адам қаза тапты, біреуі суға батып, екіншісі мұзда мерт болды. Қалған жиырма бес экипаж мүшесі екі кит қайығына жиналып, 29 сәуір күні түстен кейін Урупқа жетті. Олар мұнда сегіз күн өткізіп, содан кейін Нью-Лондоннан келген "Black Warrior" барқы тарапынан құтқарылды. 14 мамыр 1855 жылы "Кинг Фишер" (425 тонна) және "Энтерпрайз" (291 тонна) кемелері, екеуі де Нью-Бедфордтан, Охот теңізіне қарай Буссол бұғазынан өтуге тырысқанда аралдың солтүстік-шығыс жағасындағы рифке ұшырады. Барлық экипаж мүшелері аман қалды. 1875 жылғы Санкт-Петербург шарты бойынша егемендік Курил аралдарының қалған бөлігімен бірге Жапон империясына өтті. Бұрын арал Хоккайдоның Немуро супрефектурасының Уруппу ауданының құрамында басқарылды. Қалған жергілікті (көбінесе алеут) тұрғындары өз еркімен Камчаткаға көшірілді және олардың орнына жапон отарлаушылары қоныстанды.

Ұлыбританияның Урупты аннексиялау

Тарихи оқиғаларға қызығушылық танытқандар үшін Ұлыбритания мен Франция бір кезде осы аймақта аумақтық мүдделерге ие болғанын атап өткен жөн. 1855 жылы Қырым соғысы (1853-56) кезінде екі ел де орыс қоныстарына қарсы агрессивті саясатының бір бөлігі ретінде ең үлкен Курил аралдарының бірі – Урупты аннексиялауға батылды. Бұл стратегия ресейліктерге кез келген жерде шабуыл жасауды көздеді, ал Тынық мұхиты осы операциялар үшін маңызды арена болды. Соғыс басталғанда екі тарап та Жапониядағы өздерінің беделдерін нығайтуға мүкіндік алды, нәтижесінде 1854 жылдың 14 қазанында ағыл-жапон келісіміне қол қойылды. Бұл келісім британдық кемелерге Хоккайдодағы Нагасаки және Хакодате порттарына жөндеу, таза су, азық-түлік және басқа да жабдықтар алу үшін кіруге рұқсат берді. Бұл стратегиялық артықшылық одақтастарға солтүстік-батыс Тынық мұхитындағы орыс елді мекендеріне шабуылдар ұйымдастыру үшін осы порттарды база ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Бұл олар үшін Гонконгтан гөрі тиімдірек болды. Сонымен қатар, ресейліктер де өз кемелері үшін жапон порттарында құқықтар іздеді және Курил аралдарында екі елдің шекарасын белгілеуді көздеді. 1855 жылдың 7 ақпанында қол қойылған Шимода келісімінде Жапонияның Итуруп аралы мен Ресейдің Уруп аралы арасындағы шекара анықталды. Қытайдағы Әскери-теңіз күштерінің бас қолбасшысы контр-адмирал сэр Дж. Стирлинг осы келісімдерді келісті және Шимода келісімінің жасалғанын білді. Кез келген қиындықтан сақтану үшін ол Курил аралдарындағы орыс елді мекендеріне қарсы операцияларды жоспарлау үшін оның шарттары туралы ақпарат жинады. Соның салдарынан Урупқа шабуыл жасалды, мақсаты – орыс елді мекенін басып алу және Жапониядағыдан гөрі одақтастардың толық бақылауындағы теңіз базасын құру. Уруп аралында сол кезде айнулар тұрды, ал бірнеше орыс және алеуттер орыс-американ компаниясында жұмыс істеді. Бұл компания Ресейдің Аляска аумағына және Курил аралдары мен Сибирьдің Тынық мұхиты жағалауындағы тері саудасына жауапты болды. Лондондағы кездесу екі компанияны да өз үкіметтерін Солтүстік Америкадағы қоныстарына қатысты бейтараптық келісіміне келісуге итермеледі, нәтижесінде британдықтар Қырым соғысы кезінде Аляскаға шабуыл жасаудан бас тартты. Қырым соғысы кезінде Тынық мұхитындағы одақтас теңіз операциялары арсыз және көбінесе күлкілі эпизодтармен ерекшеленді, ал Уруптың ресми аннексиясы ерекше қызықты оқиға болып ерекшеленді. Аралдағы негізгі орыс елді мекені Тавано болды, онда 1855 жылдың тамыз айының соңында HMS Pique және француздық Sybille бастаған ағыл-француз күштері келді. Капитан Ф.В.Е. Николсонды осы миссияға тағайындау шешімі, оның өткен жылы Камчаткадағы Петропавловскіге жасаған франко-британдық шабуылындағы рөлін ескере отырып, сәтті болмауы мүмкін. 26 тамызда Урупқа жеткеннен кейін, кемелер қалың тұман мен өзгермелі жел салдарынан портқа кіруді кешіктірді. Николсон портты тым кішкентай деп тауып, сыртта ғана зәкір тастады және ауылды орыстар пайдаланатын ағаш үйлер мен қоймалардан, сондай-ақ жергілікті тұрғындар тұратын шатырлардан тұратындығын сипаттады. Ресейліктердің болмауына қарамастан, жергілікті тұрғындар Николсонды одақтастар келгенге дейін кетіп қалғанына сендірді, бұл олардың зираттарындағы кресттерден орыстардың бұрын болғанын көрсетеді. Николсон, белсенді және ұқыпты, гидрографиялық зерттеуді бастады, топографиялық байқаулар жүргізуді тапсырды және маңызды нүктелерге ат қойды. Урупта болған уақыттарындағы басты оқиға – 1855 жылдың 2 қыркүйегіндегі аннексия болды. Николсонның хабарламасында сақталған процедураның егжей-тегжейі одақтастардың Ресейді құқықтарынан айыру туралы жариялағанын және екі ел арасындағы соңғы келісімде Жапония Ресей императорына берген Уруп аралын салтанатты түрде иеленуін көрсетті. Аннексия рәсімі қару-жарақ көрсету, ту көтеру және салют атумен, қоймаларды өртеп, батареяны жоюмен аяқталды. Одақтастар 1855 жылғы маусымда Тынық мұхитындағы операцияларын аяқтағаннан кейін тұманға байланысты Уруптан келесі күні кетіп қалды. 1856 жылғы Париж келісімі барлық басып алынған аумақтарды ресейліктерге қайтарды, бұл Уруптың британдық және француз отаршылдық империясының бір бөлігі ретіндегі қысқа мерзімді тарихын аяқтады. Осы тарихи эпизодты зерделей отырып, Стирлингтің нақты аннексияға талап етуінің қажеттілігі күмәнді көрінеді, өйткені одақтастардың теңіздегі күші айқын болды. Дегенмен, ол басқа 1855 жылғы операциялардағы сәтсіздіктерге кінә тартудан сақтану үшін нақты жетістіктерді қажет деп ойлаған болуы мүмкін. Аннексия Адмиралтействода, Парламентте және баспасөзde сынға ұшыраса да, толыққанды барлау және орыс күштерін жою 1856 жылғы жоспарларға дайындық үшін мағыналы қадамдар болды. Стирлингтің иелік ету туралы нұсқауы шалқасынан қараған Николсон тарапынан қате түсінілген болуы мүмкін, нәтижесінде оның әскери салтанаты, әзіл-қалжыңға толы болғанымен, жергілікті тұрғындарға ғана ойын-сауық сыйлаған болар (Stephan, cit. opt.).

20 ғасыр

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде аралдың барлық азаматтық халқы жапондық аралдарға көшірілді. Соғыстың соңына қарай Жапон императорлық армиясы Урупқа шамамен 6000 әскер орналастырды, оның ішінде IJA 129-шы тәуелсіз аралас бригадасы, 5-ші тәуелсіз танк ротасы, 23-ші тәуелсіз зениттік ротасы, 80-ші әуежайлық батальон және 6-шы десант бөлімі. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Кеңес Одағының Курил аралдарын басып алу кезінде Уруптағы жапондық күштер қарсылық көрсетпей капитуляциялады. 1952 жылы Сан-Франциско шартына қол қойғанда Жапония аралға қатысты өзінің құқығынан бас тартты. Кеңес шекара әскерлері бұрынғы жапондық әскери объектілерді иеленді. 1950 жылдардың басында Уруп аралының солтүстік-шығыс ұшында P 14 "Tall King" VHF әуе қорғанысы радари орналасқан. 1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан кейін әскерлер шығарылып, сол жердегі әуежай бомбалау полигонына айналдырылды.

21 ғасыр

Қазір арал адам тұрмайды және Ресей Федерациясының Сахалин облысының басқаруында.