Дамодар Дхармананда Косамби: Математик, тарихшы және ғалым

Кіріспе

Үнді математигі және полимат (1907–1966)

Дамодар Дхармананда Косамби (31 шілде 1907 – 29 маусым 1966) – математика, статистика, филология, тарих және генетика салаларындағы қызығушылықтарымен ерекшеленген үнді полиматы. Ол Косамби картасы функциясын енгізу арқылы генетика ғылымына үлес қосты. Статистикада Косамби–Кархунен–Лоев теоремасы арқылы стохастикалық процестер үшін ортогональ шексіз қатарлы өрнектерді бірінші болып жасады. Сонымен қатар, ол нумизматика саласындағы еңбектерімен және ежелгі санскрит мәтіндерінің сынды басылымдарын құрастыруымен де белгілі. Оның әкесі, Дхармананда Дамодар Косамби, ежелгі үнді мәтіндерін, әсіресе буддизмді және пали тіліндегі әдебиетті зерттеген. Дамодар Косамби одан үлгі алып, өз елінің ежелгі тарихына қызығушылық танытты. Ол сондай-ақ ежелгі Үндістанға маманданған марксистік тарихшы болды және өз жұмысында тарихи материалистік көзқарасты қолданды. Ол ең танымал еңбегі – «Үнді тарихын зерттеуге кіріспе». Ол «Үнді марксистік тарихнама мектебінің патриархы» деп сипатталады. Оның Әлигархтағы әріптестерінің бірі Тирукканнапурам Виджаярахаван болды. Әлигархта өткізген екі жылында ол дифференциалдық геометрия және траекториялық кеңістіктер саласында сегіз ғылыми еңбек жариялады. Оның бірнеше еуропалық тілді білуі француз, итальян және неміс тілдеріндегі журналдардағы алғашқы еңбектерін сол тілдерде жариялауға мүмкіндік берді.

Тарихи зерттеулер

1939 жылға дейін Косамби негізгі назарын математикалық зерттеулерге шоғырландырды, бірақ кейіннен ол әлеуметтік ғылымдар саласына қадам баса бастады. Оны тарихи зерттеулерге бастаған – нумизматика ғылымы болды. Ол нумизматиканың қиын ғылымын жан-жақты зерттеді. Оның деректерді бағалауы қазіргі заманғы статистикалық әдістермен жүзеге асырылды. Мысалы, ол түрлі үнді музейлерінен алынған мыңдаған мөр басылған монеталардың салмағын статистикалық тұрғыдан талдап, олардың жасалған кезегін анықтады және осы монеталар қашан, қандай экономикалық жағдайда соғылғандығы туралы теорияларын ұсынды.

Санскрит тілі

Ол санскрит тілін және көне әдебиетті терең зерттеді, содан кейін ежелгі ақын Бхартрихари туралы классикалық еңбегін бастады. 1945–1948 жылдары ол Бхартрихаридің «Шатакатрая» және «Субхашита» шығармаларының тамаша сындық басылымдарын жариялады.

Белсенділік

Осы кезеңде ол саяси белсенділікке қадам басып, жалғасып жатқан тәуелсіздік күресіндегі радикалды бағыттарға, әсіресе Үндістан Коммунистік партиясына жақындады. Ол марксизмді жақтаушы болды және бірнеше саяси мақала жазды.

Тата негізгі зерттеулер институты

1940 жылдары Хоми Бхабха Косамбиді Тата институтының іргелі зерттеулеріне (TIFR) шақырды. Косамби 1946 жылы математика кафедрасының меңгерушісі болып TIFR-ге қосылды және келесі 16 жыл бойы осы қызметте тұрды. Ол Пунадағы өз үйінде тұрып, «Декан Куин» пойзымен күн сайын Мумбайға қатынады. Тәуелсіздік алғаннан кейін, 1948–49 жылдары ол ЮНЕСКО мүшесі ретінде Англияға және АҚШ-қа компьютерлік машиналардың теориялық және техникалық аспектілерін зерттеу үшін жіберілді. Лондонда ол индуист және тарихшы А. Л. Башаммен ұзаққа созылған достық қарым-қатынас орнатты. 1949 жылдың көктемгі семестрінде ол Чикаго университетінің математика факультетінде геометриядан қонақ профессор болып жұмыс істеді, онда оның Гарвардтағы әріптесі Маршалл Харви Стоун факультет меңгерушісі болды. 1949 жылдың сәуір-мамыр айларында ол Нью-Джерси штатының Принстон қаласындағы Жоғары оқу институтында екі айға жуық уақыт өткізді, онда ол J. Роберт Оппенгеймер, Герман Вейль, Джон фон Нейманн, Марстон Морс, Освальд Веблен және Карл Людвиг Зигель сияқты көрнекті физиктер мен математиктермен пікір алмасты. Үндістанға оралғаннан кейін, суық соғыс жағдайында ол Әлемдік бейбітшілік қозғалысына белсенді түрде қатысып, Әлемдік бейбітшілік кеңесінің мүшесі болды. Ол әлемнің ядролық қарулануына қарсы күресті. Косамбидің Үндістанның энергиялық қажеттіліктерін шешуге қатысты ұсыныстары Үндістанның билеуші топтарының мүдделеріне қайшы келді. Ол күн энергиясі сияқты баламалы энергия көздерін ұсынды. Бейбітшілік қозғалысындағы белсенділігі оны Пекин, Хельсинки және Мәскеуге алып барды. Алайда, осы кезеңде ол өз зерттеулеріне де ден қойды. Ең бастысы, ол ежелгі Үндістан тарихын марксистік тұрғыдан қайта жазу жұмысын жүргізді, ол 1956 жылы жарық көрген «Индия тарихын зерттеуге кіріспе» кітабында аяқталды. 1952–62 жылдары ол Қытайға көптеген сапарлар жасады және Қытай революциясын жақыннан бақылады, бұл оны Үндістанның билеуші топтарының модернизация мен дамуға қатысты көзқарастарына сыншыл болды. Бұл факторлардың бәрі Үндістан үкіметімен және Бхабхамен арақатынастарын шиеленістірді, нәтижесінде Косамби 1962 жылы Тата институтының іргелі зерттеулерінен кетіп қалды.

In the 1940s, Homi J. Bhabha invited Kosambi to join the Tata Institute of Fundamental Research (TIFR). Kosambi joined TIFR as chair for mathematics in 1946, and held the position for the next 16 years. He continued to live in his own house in Pune, and commute to Mumbai every day by the Deccan Queen train. After independence, in 1948–49 he was sent to England and to the US as a UNESCO Fellow to study the theoretical and technical aspects of computing machines. In London, he started his long lasting friendship with Indologist and historian A. L. Basham. In the spring semester of 1949, he was a visiting professor of geometry in the Mathematics Department at the University of Chicago, where his colleague from his Harvard days, Marshall Harvey Stone, was the chair. In April–May 1949, he spent nearly two months at the Institute for Advanced Study in Princeton, New Jersey, discussing with such illustrious physicists and mathematicians as J. Robert Oppenheimer, Hermann Weyl, John von Neumann, Marston Morse, Oswald Veblen and Carl Ludwig Siegel amongst others. After his return to India, in the Cold War circumstances, he was increasingly drawn into the World Peace Movement and served as a Member of the World Peace Council. He became a tireless crusader for peace, campaigning against the nuclearisation of the world. Kosambi's solution to India's energy needs was in sharp conflict with the ambitions of the Indian ruling class. He proposed alternative energy sources, like solar power. His activism in the peace movement took him to Beijing, Helsinki and Moscow. However, during this period he relentlessly pursued his diverse research interests, too. Most importantly, he worked on his Marxist rewriting of ancient Indian history, which culminated in his book, An Introduction to the Study of Indian History (1956). He visited China many times during 1952–62 and was able to watch the Chinese revolution very closely, making him critical of the way modernisation and development were envisaged and pursued by the Indian ruling classes. All these contributed to straining his relationship with the Indian government and Bhabha, eventually leading to Kosambi's exit from the Tata Institute of Fundamental Research in 1962.

TIFR-тен кейінгі күндер

ТИФР-ден кеткеннен кейін Косамби ежелгі Үндістан тарихы саласындағы зерттеулеріне толыққанды көңіл бөлді, бұл 1965 жылы Routledge, Kegan & Paul баспасында жарық көрген «Ежелгі Үндістанның мәдениеті мен өркениеті» атты кітабымен аяқталды. Кітап неміс, француз және жапон тілдеріне аударылып, жоғары бағаланды. Ол археологиялық зерттеулермен де айналысып, статистика және сандар теориясы саласындағы еңбектеріне үлес қосты. Оның нумизматика тақырыбындағы мақаласы 1965 жылғы ақпан айында Scientific American журналында жарияланды. Достары мен әріптестерінің күш-жігерінің арқасында 1964 жылғы маусымда Косамби Пунедегі Махараштра Виднянвардинимен байланысты Ғылыми және өнеркәсіптік зерттеулер кеңесінің (CSIR) құрметті ғалымы болып тағайындалды. Ол көптеген тарихи, ғылыми және археологиялық жобаларды жүзеге асырды (тіпті балаларға арналған әңгімелер де жазды). Алайда, оның өмірінде жазылған көптеген еңбектері оның қазасынан кейін жарық көрген жоқ.

Өлім

58 жастағы Косамби 1966 жылғы 29 маусымда таңертең миокард инфарктісінен көз жұмды. Бұған дейін, күні бұрын оның жеке дәрігері оны денсаулығы жақсы деп таныған еді. 1980 жылы Үндістан Үкіметінің Университеттерге берілетін гранттар жөніндегі комиссиясы оны "Хари Ом ашрам" сыйлығымен марапаттады. Оның досы, белгілі Үндітанушы А. Л. Башам некрологында былай деп жазды:

Алғашқыда оның өмірін толығымен игерген үш қызығушылығы ғана бар сияқты көрінді – ежелгі Үндістанның барлық қырлары, математика және бейбітшілікті сақтау. Ол осы екі интеллектуалдық қызығушылығы үшін де, бейбітшілік үшін де өз терең сенімдеріне сай, жанкештілікпен және адалдықпен еңбек етті. Бірақ оны жақсырақ таныған соң, оның ой-қиялының және жүрегінің шеңбері өте кең екенін ұқтық. Өмірінің соңғы жылдарында, назары өткенді қайта құру құралы ретінде антропологияға бұрылғанда, Махараштраның қарапайым халқының өміріне деген терең сезімі бар екені бұрынғыдан да анық болды.

Косамбидің тарихшылығы

Косамби тарихшы болмағанмен, тарих туралы төрт кітап және алпыс мақала жазды: бұл еңбектер үнді тарихшылығы саласына маңызды әсер етті. Ол тарихты әлеуметтік-экономикалық құрылымдардың динамикасы тұрғысынан түсінді, оны "эпизодтар" немесе бірнеше ұлы адамдар – патшалар, жауынгерлер немесе әулиелердің ерліктері туралы жай ғана хронологиялық баяндау ретінде емес. Өзінің классикалық еңбегінің алғашқы абзацында, "Үнді тарихын зерттеуге кіріспе" атты кітабында, ол ежелгі Үнді тарихы бойынша өмірлік жұмысына кіріспе ретінде әдістемесі туралы түсінік береді:

"«Үндістанда кейбір эпизодтар болды, бірақ тарих жоқ» деген жеңіл оймен қысым, шетелдік авторлардың Үндістанның өткені туралы зерттеу, түсіну және зердесінің жетіспеушілігін ақтау үшін қолданылады. Келесі қарастырулар дәл осы эпизодтардың – әулеттер мен патшалардың тізімдері, анекдоттармен көркемделген соғыс және шайқас әңгімелері, мектеп оқулықтарын толтыратынын көрсетеді, олар үнді жазбаларынан жоғалған. Осы жерде біз алғаш рет эпизодтарсыз тарихты қайта құруымыз керек, яғни ол еуропалық дәстүрдегі тарихтан өзгеше болады." А. Л. Башамның айтуынша, "Үнді тарихын зерттеуге кіріспе" көп жағынан жаңа дәуір ашқан еңбек, оның әр бетінде керемет жаңа идеялар бар; егер ол қателіктер мен бұрмалауларды қамтыса, егер кейде авторы деректерін догмалық үлгіге сыйғызуға тырысса да, бұл әлемдегі мыңдаған студенттердің ойын қоздырған осы өте қызықты кітаптың маңыздылығын азайта қоймайды". Косамбидің Nature журналында жарияланған некрологында Дж. Д. Берналь Косамбидің талантын былайша қорытындылады: "Косамби тарихи зерттеулерге жаңа әдіс енгізді, негізінен қазіргі заманғы математиканы қолдану арқылы. Монеталардың салмағын статистикалық зерттеу арқылы Косамби олардың айналыста болған уақытын анықтап, олардың шамамен жасын білуге мүмкіндік берді".

Мұра

Косамби әлемдегі көптеген адамдарға, әсіресе санскрит филологтары мен марксистік ғалымдарға шабыт сыйлайды. Ол үнді тарихнамасына терең ықпал етті. Гоа үкіметі 2008 жылдың ақпан айынан бастап оның туғанына 100 жыл толуын еске алу үшін жыл сайынғы Д.Д. Косамби идеялар фестивалін өткізіп келеді. Тарихшы Ирфан Хабиб: "Д.Д. Косамби, Р.С. Шарма және Дэниел Торнер бірігіп, алғаш рет үнді тарихын зерттеуге шаруаларды енгізді" деді. Косамби дінсіз болған. 2008 жылдың 31 шілдесінде Үндістан поштасы Косамбиді құрметтеу үшін ескерткіш пошта маркасын шығарды.

Өңдеу жұмыстары

1945 жылы Бхартридің Сатакатраям еңбегі, Р. Рамарсидің түсіндірмелерімен, Пт. К. В. Кришнамурти Шармамен бірлесіп редакцияланды (Анандасрама санскрит сериясы, No.127, Пуна).
1946 жылы Бхартриге жатқызылатын эпиграммалардың оңтүстік үлгісі (Бхаратия Видья сериясы 9, Бомбей) (Бхартри нұсқасының алғашқы сындық басылымы).
1948 жылы Бхартриге авторлық берілген эпиграммалар (Сингхи Джайн сериясы 23, Бомбей) (Мәтіндік сынаманың қатаң стандарттарымен ерекшеленетін ақынның толық жинағы).
1952 жылы Дасабаланың Цинтамани сараникасы; Шығыстану зерттеулері журналына қосымша, XIX, 2-бөлім (Мадрас) (Дара қаласының патшасы Бхожа 1055-56 жылдары қайтыс болғанын көрсететін санскрит астрономиялық еңбек).
1957 жылы В. В. Гокхалемен бірлесіп редакцияланған Видьякараның Субхаситаратнакосасы (Гарвард шығыстану сериясы 42).