Кіріспе
Iron Monkey – 1993 жылы Гонконгта түсірілген, Суй Харк жазған және өндірген, Юэн Ву Пинг режиссерлік еткен, Донни Йен, Ю Ронгуанг, Джин Ванг, Энджи Цанг және Юэн Шунь и қатысқан жекпе-жек өнері фильмі. Бұл фильм 1977 жылы Гонконгта түсірілген, осы аттас бұрынғы байланыссыз фильм емес. Фильм Қытай халық қаһарманы Вонг Фэй Хун мен оның әкесі Вонг Кей Иннің балалық шағындағы оқиғаларын және олардың "Темір маймылмен" кездесуін көркемдеп баяндайды. 1996 жылы "Темір маймыл 2" атты жеке фильм шықты, бірақ ол 1993 жылғы фильмпен байланысты емес.
Iron Monkey is a 1993 Hong Kong martial arts film written and produced by Tsui Hark and directed by Yuen Woo ping, starring Donnie Yen, Yu Rongguang, Jean Wang, Angie Tsang and Yuen Shun yi. It is not related to the 1977 Hong Kong film of the same title. The film is a fictionalised account of an episode in the childhood of the Chinese folk hero Wong Fei hung and his father Wong Kei ying, and their encounter with the "Iron Monkey". In 1996, a separate film titled Iron Monkey 2 was released, but it is unrelated to the 1993 film.
Сюжет
Сюжет оқиғасы – бетперделі жекпе-жек шебері, Темір Маймыл. Темір Маймыл – бұл, шын мәнінде, дәстүрлі қытай медицинасының дәрігері Ян Тяньчуньнің екінші жағы. Күндіз Ян клиникасын басқарады және кедейлерге тегін медициналық көмек көрсетеді, оны бай науқастардан алатын ақымен толықтырады. Түнде ол қара киім киіп, қалада саяхаттап, байлардан тонап, кедейлерге көмектеседі. Бір күні ол губернатордың резиденциясына кіріп, көп мөлшерде алтынды алып қашады. Қорғаушылар мен төрт Шаолин монахтары оны тоқтатуға күш жеткізбейді. Губернатор полиция бастығы Фоксқа Темір Маймылды іздеп табуды және оған қатысы бар баршаны қамауды бұйырады. Фокс – бұрынғы түнде Темір Маймылмен шайқасқан жаралыларын емдеген дәрігер екенін білмейтін, өте нашар полиция қызметкері болып көрінеді. Осы уақытта, Фошань қаласынан келген дәрігер және жекпе-жек шебері Вонг Кей Ин, өзінің ұлы Вонг Фэй Хунмен бірге қалаға келеді. Вонг Кей Ин оны тонауға тырысқан көше тонаушыларымен күреседі. Жақын жердегі ұрысты бақылап отырған сарбаздар Вонгты Темір Маймыл деп күдіктенеді және оны ұлымен бірге тұтқындайды. Сотта губернатор Вонг Фэй Хунды мойынсұнбағаны үшін таңбалауға бұйырады, бірақ Темір Маймыл келіп, сот процесін тоқтатады. Вонг Кей Ин өзінің кінәсіз екенін дәлелдеуге асығады және Темір Маймылмен шайқасады. Екеуі де қарсыласын жеңе алмайды, ал Темір Маймыл қашып кетеді. Губернатор Вонг Кей Иннің шеберлігіне таңғалады және оны 7 күн ішінде Темір Маймылды ұстауға көмектесу үшін мәжбүрлеу үшін Вонг Фэй Хунды кепілге алады. Жергілікті тұрғындар Вонг Кей Инге өздерінің батырын ұстауға көмектескені үшін ашуланып, оған тамақ сатпайды немесе баспана бермейді. Вонг ақырында Янның клиникасына жетеді және Ян мен Мисс Орхидея оны қабылдап алады, ол Янның шын кім екенін әлі білмейді. Фокстың көмегімен Ян науқастанып қалған Вонг Фэй Хунды түрмеден шығарып, клиникасында ұстайды. Вонг Фэй Хун Ян мен Мисс Орхидеядан жаңа жекпе-жек өнерін үйренеді. Осы уақытта, ханның адамы болған Хин Хун есімді Шаолин сатқыны, өзінің ізбасарларымен бірге қалаға келеді. Хин Хун жаңа губернатор болады. Темір Маймыл мен Вонг Кей Ин Хин Хун мен оның адамдарымен екі рет кездеседі және олар ауыр жарақат алады. Олар клиникаға қайтып оралады, онда Вонг Янның шын мәнінде Темір Маймыл екенін білгенде таңғалады. Олар бір-біріне көмектесіп, жарақаттарынан тез жазылады. Сонымен қатар, Хин Хун өз адамдарына қалада Темір Маймыл мен Вонг Кей Инды іздеуге бұйырады, бірақ Фокс Орхидеяны ескерту үшін бірінші болып клиникаға жетеді. Бұл Фокс Темір Маймылдың кім екенін білгенін көрсетеді және ол Темір Маймылға жасырын түрде көмектесіп келеді. Хин Хунның монахтары клиникаға жол тауып, Орхидеямен шайқасады. Орхидея монахтардан әлдеқайда шебер болғандықтан, олар оны есірткіге салып, зорлауға тырысады. Оны Вонг Фэй Хун құтқарады, ол Ян мен Орхидеядан үйренген таяқпен шайқасады. Вонг Фэй Хун Хин Хунның ең жақсы монахтарын жеңе алса да, ол тұтқындалып, азапталады. Орхидея Вонг Кей Инге және Темір Маймылға ескерту үшін қашып кетеді. Темір Маймыл мен Вонг Кей Ин (Темір Маймыл костюмін киіп) губернатордың резиденциясына кіріп, Вонг Фэй Хунды құтқарып, Хин Хунның адамдарын және монахтарын жеңеді. Олар Хин Хунмен ағаш бағаналардың үстінде соңғы шайқасты өткізеді. Қаһарлы шайқастан кейін, Темір Маймыл мен Вонг Кей Ин Хин Хунды жеңіп, оны төмендегі отқа құлатып жібереді. Фильмнің соңында кейіпкерлер жаңа губернатордың билікке келгенін біледі және ол жақсы лауазымды адам болады деп үміттенеді. Вонгтар Фошаньға кетеді, ал Ян мен Орхидея оларды шығарып салады. Фокс Вонгтарға баруды қалағанын, бірақ ол "сол Темір Маймылды ұстауға тырысып" тым бос екенін айтады. Фильмнен кейін экрандағы мәтін Ян мен Орхидеяның үйленгенін, ал Вонг Фэй Хун әкесі мен Темір Маймылдан шабыт алып, кейін қытай халқының батыры болып, Шаолин монастырының абыройын қалпына келтіргенін көрсетеді.
Қабылдау
Фильмнің ішкі прокатқа шығуы продюсер Цуй Харк Юэн Ву Пинг фильмді аяқтағаннан кейін бірнеше қосымша комедиялық сахналарды түсіруге талап қойғандықтан кешіктірілді. "Темір маймыл" DVD-сінде Цуймен болған сұхбатта, осы кешігу фильмнің кассалық жиынтығына жағымсыз әсер еткен болуы мүмкін екені айтылды. Miramax Films компаниясы, режиссер Квентин Тарантиноның қолдауымен, фильмді АҚШ-та кеңінен көрсетті. Ол 2001 жылдың қазан айында 1225 экранда көрсетіліп, тұңғыш апта соңында 6 миллион доллардан астам, ал жалпы сомада 14 миллион доллардан астам табыс тапты. Фильм Америкада жақсы пікірлер алды және АҚШ-тағы шетел тіліндегі фильмдердің ең табысты 11-ші фильмі болды. Фильм сыншылардан мақтау алды және Rotten Tomatoes киношолу сайтында 90% рейтингке ие. 2010 жылы Empire журналының "Әлемдік киноның 100 ең үздік фильмі" тізімінде фильм 99-шы орынды иеленді.
АҚШ-тағы шығарылымдағы өзгерістер
2001 жылы шыққан кезде, Гонконг киносының жанкүйерлерін қынжырлатқан фильмге көптеген даулы түзетулер мен өзгерістер енгізілді. Miramax компаниясы фильмді американдық көрермендерге арналған етіп, сатуға ыңғайлырақ ету үшін бірнеше өзгеріс жасады: Американдықтардың көпшілігі Вонг Фэй Хунның тарихымен таныс емес болғандықтан, оның есімі түпнұсқа қытайша атаудан алынып тасталды. Субтитрлер оқиғаның саяси контекстін әлсірету үшін өңделді. Кейбір сахналар зорлық-зомбылықты азайту үшін қысқартылды. Алғашқыда, кейбір төбелес сахналары төмендетілген кадрлар арқылы жылдамдатылған еді. АҚШ-тағы көрсетімде бұл сахналар қалыпты қарқынға дейін баяулатылды. Төбелес сахналарында араластырылған бірнеше комедиялық сахналар, әсіресе, төбелес көрінісіне күрделілік қосу үшін алынып тасталды. Мұндай комедиялық тәсілдер Гонконг киносында жиі қолданылса да, редакторлар олар американдық көрермендерге қызықсыз көрінуі мүмкін деп ойлады. «Мысық аңшысы, жасырын жолбарыс» фильміне ұқсас классикалық музыкалық қосымша жазылды, осылайша Вонг Фэй Хунның тақырып әні алынып тасталды. Төбелес сахналарындағы дыбыс эффектілері жаңадан жазылды, олар көбірек шынайы болу үшін (дәстүрлі Гонконг дыбыстарынан айырмашылығы).
As most Americans are unfamiliar with the story of Wong Fei hung, his name was removed from the original Chinese title. The subtitles were tailored to diminish the political context of the story. Some scenes were trimmed to tone down the violence. Originally, some fight scenes had been sped up in places through undercranking. The United States release slowed these scenes down to a more normal pace. Several comedic scenes, particularly ones interspersed in the fight scenes, were removed to give the fights a more serious feel. Although such comedic devices are common in Hong Kong cinema, the editors felt that they might appear odd to American audiences. A new soundtrack was composed that emulated the classical score to Crouching Tiger, Hidden Dragon, and in doing so, the Wong Fei hung theme song was eliminated. New sound effects were dubbed for the fighting to make them more realistic (as opposed to the more traditional exaggerated Hong Kong sounds).
Үй медиасы
Гонконгта фильм бастапқыда Megastar (кейін Deltamac) компаниясымен қарапайым нұсқада шығарылды. Бұл нұсқа АҚШ-та Tai Seng компаниясымен таратылды. Кейіннен IVL компаниясы оны Гонконгта Donnie Yen & Yuen Woo Ping Action Collection жинағында цифрлық түрде жаңартылған нұсқада қайта шығарды. 2001 жылдың 26 наурызында Hong Kong Legends компаниясы DVD-ді Ұлыбританияда 2-ші аймақта шығарды. 2004 жылдың 1 наурызында фильмнің DVD-сі екі дискілік платиналық нұсқада жарық көрді. Бір жыл өткен соң, 2005 жылдың 26 желтоқсанында Epic Action Collection DVD төрт дискілік жинақ ретінде шығарылды, оған Юэн Ву Пинг режиссерлік еткен тағы екі жекпе-жек фильмі – «Винг Чун» және «Тай Чи Боксер» кірді. Бес айдан кейін, 2006 жылдың 29 мамырында «Донни Йен» жинағы төрт дискілік жинақ ретінде шығарылды, оған тағы екі жекпе-жек фильмі кірді – «Жаңа Эйден қонақ үйі» және «Ескінің уақытында Қытайда II». Miramax (кейбір нұсқаларында Lionsgate компаниясының көмегімен) өз нұсқасын DVD және Blu-ray форматтарында 2009 жылдың 15 қыркүйегінде АҚШ-та шығарды, онда ағылшын дыбысы DTS HD Master Audio 5.1, ал қытай дыбысы Dolby Digital 5.1 форматында болды.