Кіріспе

"Баналата Сен" – 1942 жылы ақын Джибанананда Дас жазған бенгал поэмасы. Бұл бенгал әдебиетінің ең көп оқылатын, жатталған және талқыланатын өлеңдерінің бірі. Осы лирикалық өлеңнің тақырыбы – әр үш шумақтың соңғы жолында аты аталған әйел тұлға. Өлеңнің түпкілікті нұсқасынан күрт өзгешеленетін жазба нұсқасы да табылған. Ақын Джибанананда Дас – тыныш мінезді, жалғандыққа бойұсынуды ұнататын адам еді. Оның күнделіктері 1990 жылдардың ортасында табылар алдында, Баналата Сен есімді әйелге ғашық болуы екіталай деп есептелді. Дегенмен, сол кездегі Бенгалияның Раджшахи аймағындағы шағын қала – Натордегі Баналата Сен әйел құпиясының, сонымен қатар сұлулық пен махаббаттың символына айналды.

Кіріспе жазбалар

"Баналата Сен" жыры Жибанананда Дас 1934 жылы Калькуттада тұрғанда, Колкатта қалалық колледжіндегі ассистент оқытушы қызметінен айырылған кезде жазылған. Қолжазба Калькутта Ұлттық кітапханасында сақталғанда 8-том деп белгіленген; өлең осы қолжазбаның 24-бетінде орналасқан. Ол алғаш рет 1935 жылғы желтоқсанда ақын Буддадева Боз редакциялаған "Кавита" поэзия журналында жарияланған. Бұл 1942 жылы "Баналата Сен" деген атпен жарық көрген үшінші өлеңдер жинағының бірінші өлеңі. Алдында, лирика 1939 жылы Абу Саид Әйүп пен Хирендранатх Мухопадхьяя бірлесіп редакциялаған "Қазіргі бенгал поэзиясы" жинағына енген. Көпшілік романтикалық лирика ретінде қараса да, ақынның адамзат өміріне қатысты тарихи сезімі оның негізгі мәні екені айқын көрінеді.

Сипаттама

Өлең бенгал тіліндегі "Акшербритта" немесе "Пояр" үлгісінде жазылған, әрқайсысы алты жолдан тұратын үш шумақтан құралады. Бұл лирикалық өлеңнің тақырыбы – Баналата Сен, ол өлеңнің әр үш шумағының соңғы жолында есіммен аталатын әйел кейіпкері. Өлеңді аты-жөні айтылмаған саяхатшы баяндайды. Баналата Сен – поэмада Бангладештің Натор қаласынан екендігі айтылған әйел. Бірінші шумақта саяхатшы мыңдаған жылдар бойы жер бетін аралағаннан кейін оны көргенін айтады. Баяндаушы жер бетін аралағанына мың жыл болғанын мәлімдейді. Ол Цейлон суларынан Малайзия теңіздеріне дейін түннің қараңғылығындағы ұзақ сапар ретінде сипаттайды. Осы географиялық кеңістіктен ол уақытқа бет бұрады, саяхатында Бимбисара мен Ашоканың өшкен әлемін аралап өткенін айтады. Одан әрі ұмытылған Видхарба қаласына барғанын қосады. Соңында ол өзін қазір шаршаған жан деп сипаттайды, бірақ өмірдің мұхиты көпіршіктеп тұр, ал ол осы уақытта Наторлық Баналата Сенмен бірнеше тыныштық сәттерін өткізген. Екінші шумақта саяхатшы Баналата Сенді сипаттайды. Бірінші кезде, ол оның шашын ұзақтан жоғалған Видишаның қараңғы түнімен салыстырады. Содан кейін оның бет-әлпетін Шравастидің әдемі мүсіндерімен теңейді. Сосын баяндаушы оны көлеңкеде көрген кезде, алыс теңізде кемесі қираған теңізшідей, шөл аралдардың арасында жасыл жерді көріп қалғанын еске алады. Алғашқы кездесуде Баналата Сен, көңілді көздерін көтеріп, одан: "Осы күндері қайда жоғалып кеттің?" – деп сұрайды. Үшінші шумақта саяхатшы география мен тарихтан оралып, Баналата Сенді еске алады. Ол күн батқанда кеш шөлдің дыбысы сияқты сығалап, желкеннің қанаттарынан күннің иісін шайқап тастағанда, барлық түстер әлемнен кететін, құстар ұясына қайтып, өзендер тамып жатқанда, күннің барлық істері аяқталатын уақыт келгенін айтады. Содан кейін қараңғылықтан басқа ештеңе қалмайды, саяхатшы Баналата Сенмен бетпе-бет отырып, оған өзінің әңгімелерін бөліскім келеді. Ақын әр түрлі мифологиялық және ежелгі тұлғаларға, орындарға және оқиғаларға сілтеме жасайды. Ол Цейлон мұхитынан Малайзия теңіздеріне дейін, Император Бимбисараның тұсында және ғасырлар өткен соң Ұлы Ашоканың кезінде ежелгі Үндістанды аралағанын айтады. Ол Видарба мен Видишаның ежелгі қалаларында қараңғыда саяхаттағанын, бірақ шаршаған жаны үшін кез келген дәуірдегі жалғыз тыныштық Наторлық Баналата Сенмен болғандығын мәлімдейді. "Баналата Сен" лирикасы Джибанананда поэзиясының мәнін және бейнелеуді қолдануын ең жақсы көрсетеді. Шаршаған саяхатшы оның поэзиясындағы маңызды мотив. Өлең төрт негізгі бейнені кеңінен пайдаланады: қараңғылық, ағып жатқан су, уақыттың өтуі және әйел. Джибанананда осы төрт бейнені поэма бойына бірте-бірте дамытады, оларды алыстан жақындыққа, көмескіліктен айқындыққа және бөлінуден бірігуге айналдырады.

Атауды таңдау

Баналата – бенгал тіліндегі әйел есімі, Джибанананданың ата-анасының буынындағы бенгал орта тапқа жататын Бхадралок қоғамында танымал болған. "Сен" тегі, әдетте, Джибанананданың отбасы Брамо болардан бұрын жатқан вайдья кастасын көрсетеді. Наторе – қазір Бангладеш құрамындағы шағын мофуссил қаласы, ол отаршылдық кезеңде, Бенгал аймағында отаршылдық экономика мен әлеуметтік өзгерістердің ықпалымен көптеген қалалар дамыған кезде өркендеген. Бұл оны замандас әйел ретінде бейнелейді, бірақ Джибанананда оны ұмытылған және классикалық орындар арқылы сипаттап, оны «уақыттан тыс» етіп көрсетеді. Ол әйелден гөрі рухқа жақын. Көпшілік арасында ол сұлулықтың символы ретінде танылады. Дегенмен, Джибанананда бұл есімді алғаш рет 1932 жылы жазылған, бірақ ешқашан талқыланбаған «Карубасона» романында қолданды. Роман 1954 жылы қайтыс болғаннан кейін, 1986 жылы жарық көрді. Онда Баналата – жас бойжеткен, басты кейіпкердің көршісі болып табылады.

Поның Хеленге арнаған хаты

Көбінесе Джибанананданың "Баналата Сені" Эдгар Аллан Поның "Геленге" өлеңімен салыстырады. "Баналата Сені" белгілі бір жағдайда "Геленге" ұқсас. Дегенмен, Поның туындысында Геленнің сұлулығы орталық тақырып болса, Джибанананда үшін "Баналата Сені" – ерте заманнан бері жер бетіндегі адамзаттың шексіздікке созылған өміріне қатысты алаңдаушылықты бейнелейтін құрал ғана. Ол Шаймоли, Собита, Суронжана сияқты түрлі есімдермен көзге түседі. Алайда, По әйелдің сұлулығын бағалағанмен, Джибанананда одан әлдеқайда тереңірек үңіліп, әйел сұлулығының тұсында уақыт пен географиялық кеңістік тұрғысынан адамзат өмірінің ауқымын сомдап, адамның өткіншілігіне назар салады. Көптеген ақындардың өлеңдерінен өзгеше, Джибанананданың поэзиясы – сезім мен ойдың сүзгіден өткен өзара әрекеттесуінің нәтижесі. "Уақыттың" үздірілмейтін, құйыртпақ ағынында "Баналата Сені" – тыныштық пен сабырлылықтың бір нүктесі. "Баналата Сені" – Джибанананданың өзінің ойша әлемінде жасаған, түрлі өлеңдерінде таңғажайып сезімдерге толы және көптеген сұрақтар тудырған әйелдік бейне. Қорыта айтқанда, бұл өлең романтикалық лирика ретінде танылса да, ақынның адамзат өміріне қатысты тарихи сезімі оның негізгі мәнін құрайды.

Ағылшын тіліне аударма

Баналата Сенді ағылшын тіліне көптеген аудармашылар аударған, оның ішінде ақын Джибанананда Дас өзі де бар. Олардың қатарында Мартин Киркман, әріптері S.D. болып белгіленген, Прушуттам Дас Шамошри Даспен бірге, П. Лал, Мэри Лаго Тарун Гуптамен бірлесіп, Притиш Нанди, Чидананда Дасгупта, Ананда Лал, Клинтон Б. Сили, Суканта Чадхури, Анупам Банерджи, Хаят Саиф, Факрул Алам, Аняна Басу, Джо Винтер, Рон. Д.К. Банерджи, Жойдип Бхаттачарья, Арун Саркер, Амитабха Мукерджи, Сантану Синха Чадхури, Шамик Бос және Танмой Саньял кіреді. Аудармаларды салыстыру аудармашылардың түсіну және интерпретациялау әдістеріндегі айырмашылықты көрсетеді. Кейбір жағдайларда аудармашының интерпретациясы ақынның өзінен өзгеше, бұл оның жеке аудармасында көрінеді. Бір жағдайда бір аудармашыны қоспағанда, барлық аудармашылар мәтіннің уақыттық мәнінен мүлдем бас тартылған. Алғашқы жол – "хаджар бохор доре ами пахат хаатитечи притибир потей" – қазіргі үзіліссіз етіс. Көптеген аудармалар оны жай өткен немесе қазіргі толық етіс түрінде берген. Мартин Киркман бұл әрекеттің үздіксіздігін ескермей, былай аударған: "Мен мың жылдан бері жер бетінде саяхаттап келемін". Амитабха Мукерджи: "Мен осы жолдармен мың жылдан бері жүріп келемін". Суканта Чадхури: "Мен мың жылдан бері жердің төсіндегі жолдармен келіп-кетіп жүрмін". Ананда Лал да қазіргі толық етісті қолданды: "Мен мыңдаған жылдардан бері жердің жолдарымен жүрдім". Ал Жойдип Бхаттачарьяның аудармасы: "Мен мыңжылдықтар бойы жердің жолдарымен саяхаттап келемін". Факрул Алам да осыған ұқсас жазды: "Мен мың жылдан бері әлемнің жолдарымен жүріп келемін". Керісінше, Клинтон Б. Сили жай өткен етісті қолданды: "Мен мыңдаған жылдар бойы осы жердің жолдарымен саяхаттап жүрдім". Жо Винтер аударды: "Мыңдаған жылдар бойы Жердің жолы – менің жолым болды". Бұл Жібанананда Дастың өзінің аудармасына ұқсас: "Мен ұзақ уақыттан бері осы әлемде көшпелі болып келемін". Аня Басудың аудармасы осы жерде салыстыруға келмейді, сондықтан ескерілмейді. Анупам Банерджи (1998) поэзияның сөзбе-сөз мағынасын сақтап, былай аударды: "Мен ғасырлар бойы осы жердің жолында жүріп келемін". Арун Саркардың соңғы аудармасы да қазіргі үзіліссіз етісті қарастырады: "Мен мың жылдан бері бүкіл әлемді аралап жүрмін". Шамик Боздың жақындағы аудармасы былай делінеді: "Мен мың жылдан бері жерімнің жанында жүріп келемін". 2008 жылы Клинтон Б. Сили өзінің бастапқы аудармасын жақсартып, қазіргі үзіліссіз етісті қолданды.

Индуи тіліне аударма

Бұл өлеңнің хинди тілінде бірнеше аудармасы бар. Праяг Шукла, Самир Баран Нанди және Нармал Кумар Чакрабортидің аудармалары ерекше аталады. Әдеби ортада көріне бермейтін Сушил Кумар Джа да Баналата Сенді хинди тіліне аударуға тырысып, өлеңнің нағыз рухын сақтап қалған.